kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Адам ?мірі - басты ??ндылы?.

Нажмите, чтобы узнать подробности

ТЛЕПОВА АЛИЯ ЕРКАЕВНА
Батыс ?аза?стан облысы, Б?кей Ордасы ауданы, Бисен ауылы
Бисен Жаникешев атында?ы жалпы білім беретін орта мектебіні? психологі
Адам ?мірі – басты ??ндылы?

            «Бала ауру, за?ип болса, баладан емес, т?рбиешіден;
       Бала тар ойлы а?ыма? болса, бала кін?лі емес, т?рбиеші кін?лі;
       Бала с?лулы?тан л?ззат ала білмейтін мыл?ау жанды болса,      бала айыпты емес, т?рбиеші жазалы» - деген М.Ж?мабаев.
     Ал біз, м??алімдер, «?иын» деген с?зді к?біне-к?п жас?спірімдерге  ?арата айтамыз. О?ан себеп не?
       ?иын о?ушыларды о?ыту мен т?рбиелеу  ?азіргі та?да педагогикалы?-психологиялы? проблема ретінде к?н т?ртібінен т?спей отыр?ан м?селе «?иын о?ушылар» саныны? жылдан-жыл?а артуы. «?иын о?ушылар» тек жас?спірімдер арасында емес, бастауыш сынып о?ушыларыны? арасында да бар. Сонды?тан о?ушыларды ерте жастан, бастауыш кезе?інен бастап ?ол?а алу керек. «?иын бала» деп тек тек ?ана саба? о?ымайтын, ?и?ар, т?ртіпсіздікке бой алдыр?ан балаларды ?ана атау?а болмайды. Психологияда ?ндемейтін, ішімдегіні біліп ал деп тома?а т?йы? ж?ретін балаларды да «?иын бала?а» жат?ызады. Осы орайда ?алым педагог В.Трифонов т?рбиесі нашар балаларды? пайда болуына ?орша?ан  ша?ын ортасы, отбасында?ы т?рбиесі ы?пал ететіндігін атап к?рсетті. Зерттеу барысында ?иын балаларды? 44%-ы толы? отбасы болма?анынан, 30%-да жа?ын туыстарыны? за? алдында жауап?а тартыл?андар, ал 15%-да ?ке-шешені? біреуі ішімдікке салын?андар екен. Б?дан шы?атын ?орытынды: ?иын балаларды? пайда болуыны? себебі – отбасы т?рбиесіні? д?рыс жол?а ?ойылмауы.     Тіпті жа?ымды отбасыны? ?зінде бала т?рбиесіне 18 минут ?ана б?лінеді екен. ?ал?ан уа?ытта бала компьютер, телефон, телевизор, дискотека,  т.б. сия?ты бала?а ?зіне ?найтын н?рселермен айналысады.
Со??ы жылдары елімізде адамдарды? ?з-?зіне ?ол салу ?рекеттері жиі орын алуда. К?пшілікті ала?датып отыр?ан осы дертті?  мектеп о?ушыларын да жа?алауы дабыл ?а?арлы? жа?дай. Со??ы уа?ытта ?з-?зіне ?ол ж?мса?ан ?ыз-бозбалаларды? к?бейіп кеткені м?селені тере?нен талдап, ты?ыры?тан шы?уды? жолдарын іздеуге м?жб?рлеп отыр. ?йткені суицид туралы айт?анда, е? алдымен статистика ауыз?а алынып, «кім кін?лі?» деген с?ра??а жауап ізделінеді. Статистика?а с?йенсек  ?аза?стан барлы? елдер бойынша ?з-?зіне ?ол ж?мсаудан 3 орында екен. Біра? м?селені? м?н-жайына барып, себеп-салдарын аны?тап, шешу жолдарын ?арастыру к?біне-к?п ?алыс ?алуда. Суицидті? ?зі екіге б?лінеді: бірі –ая?тал?ан суицид болса, екіншісі- о?ан ?мтылу. Ал осы жа?дай?а не итермелейді? Талдай келе,  бірнеше  себептерді аны?тады?. ?азіргі баланы? к?бі  ?мірде т?к ?иынды? к?рмеген, дегені орындалатын, с?ра?аны берілетін, шола? ойлайтын, ?те дамы?ан, гипербелсенді. Олар ая?талу н?тижесіне к?п м?н бермей, ?ыс?а ойлап, ?зіне ?ол ж?мсайды. Сонымен бірге, б?гінде ?араса?ыз, толы? емес, с?тсіз отбасылар к?п. Осыны? б?рі ?мірді ?лі толы? танып білмеген, онда?ы ?иынды?тармен к?ресе алмайтын бала ?шін ауыр со??ы. ?ке-шешеажырасты да кетті, ал баланы?жайы?алайболады? Ол б?ны ?алай ?абылдайды, осы?ан ой жіберіп жатырма? Жо?, ?рине. Осыданкеліп, баланы?асыласалуынемесежаманжол?ат?суісындыо?и?аларорыналады. Келесісебептер: ?з ??рбыларыны? арасында ?зін-?зі кемсіту, махабатта?ы с?тсіздік, жал?ызды?, ?зіне-?зі сенбеушілік, ?згелерден ?зін ?лсіз санау, ?зіне-?зі ?ана?аттанбау, отбасында?ыматериалды?жа?дайды?т?мендігі, отбасында?ыбала?ак??ілб?лмеушілік, о?шауланып?алуы, м??алімдермен ?арым-?атынасты? жа?ымсызды? жа?дайынан,  м??алімдерді? ?ділетсіздігінен.
       Психологтарды? зерттеуі бойынша  ?з-?зіне ?ол ж?мсау м?мкіндігіні? мынандай белгілері бар екен:
1. ?з ісін ?алып?а келтіру – ?ымбат ба?алы заттарын таратып беру, ?згелердегі д?ниесін жинастыру. Я?ни, б?рын ісіне сал?ырт  ?арайтын адамны? б?рін ?олына алуынан к?діктенуге болады. Б?л со??ы ?зірлік болуы м?мкін.
     2.  ?оштасу. ?міріні? ?р кезе?інде ?зіне жа?сылы? жаса?ан адамдар?а    ризашылы? білдіре бастауы.
3. Сырттай к??ілі то? адам – к?ш-?уаты артады. Егер ?з-?зіне ?ол ж?мсау туралы шешім ?абылданып, жоспар ??рылып ?ойса, онда осы та?ырыпта?ы ойлар оны мазалануын ?ояды, арты? к?ш-?уат пайда болады. Сырттай ?з-?зін еркін ?стайды - ?лім туралы ойдан бас тарт?ан секілді болып к?рінуі ы?тимал. Алайда к?ш-?уатты? артуы ?за? мерзімдегі депрессиядан да ?ауіпті болуы м?мкін.
4. ?а?азда?ы белгілеріне назар аудары?ыз (заттарда, жазбаларда, к?нделікте)
5. С?з ж?зінде белгі беруі немесе «?лемін» деп ?ор?ытуы
6. С?зімтал жас?спірімдерде болатын ая?асты ашу
7. Жа?ын адамын жо?алт?ан, ?йін жо?алт?андарда жо?арыда атал?ан белгілер кездеседі.
8. ?й?ысызды?ты? к?рініс табуы.
Ал жас?спірімні? суицидке бой ?руына ?арсы т?рушы факторлар:
    *?зіні? туыстарына, ?те жа?ын адамдарына деген ??рмет сезімі;
*Жауапкершілік,аманат сезімін сезінуі;
*?з денсаулы?ына м?н беру;
*?зіне ?ол ж?мсауды “мас?ара” деп таны?анды?тан ??гіме тал?ысынан ?ашу;
*?мірлік,шы?армашылы?,отбасылы? жоспарларыны? болуы; 
Суицидтік мінез-??лы?ты жас?спірімді зерттей келе, енді осы ты?ыры?тан ?алай шы?амыз деген сауал?а жауап іздеуде. Алдымен д?рыс ма?сат ?ойып, жоспарлы т?рде ж?мыс ж?ргізу керек.  Б.Ж?никешев атында?ы ЖББОМ-інде мына ма?сатпен ж?мыс жасап келеді:?стаздарды?, о?ушыларды? суицид ж?нінде білімін арттыру,?мірге деген ??лшынысын ж?не ?мір туралы ой-?рісін дамыту.
Ол ?шін жас?спірімдер депрессиясыны? алдын алуда?ы ата-ана міндетін аны?тау:
     *Жа?ымды сипатта ??гімелесе отырып, баланы? жа?дайын с?рау;
*Т?рлі с?ра?тар ?оя отырып, болаша??а жоспар ??ру?а к?мектесу;
*Бала?ызды жа?а істерге жетелеу;
*?йдегі міндеттерді орындауды? жа?а т?сілдерін ойлап табу;
*Баланы? к?н т?ртібін ?ада?алау;
*?немі ?оз?алыста?ы спорт т?рлеріне ?атыстыру;
*Маманны? –психологты?,психотерапевті? ке?есіне ж?гіну.

Балаларда суицид болмас ?шін сынып жетекші жасайтын іс-?рекет:

*Баланы? ?з к?ші мен м?мкіндігіне сендіру;
*Белсенділігін арттыру;
*Т?сіністік ж?не жанашырлы? таныту;
*Баланы? т?ртібін ?ада?алау, оны? ?з ?атарында?ылармен ?арым-?атынасын сараптау;
*Мектеп ?кімшілігіні? м??алімдер мен о?ушы арасында?ы ?арым-?атынас стилін ?ада?алап, м?н беріп отыруы;
     *Жа?ымды сипатта ??гімелесе отырып, баланы? жа?дайын с?рау;
*Т?рлі с?ра?тар ?оя отырып, болаша??а жоспар ??ру?а к?мектесу;
*Бала?ызды жа?а істерге жетелеу;
*?йдегі міндеттерді орындауды? жа?а т?сілдерін ойлап табу;
*Баланы? к?н т?ртібін ?ада?алау;
*?немі ?оз?алыста?ы спорт т?рлеріне ?атыстыру;
*Маманны? –психологты?,психотерапевті? ке?есіне ж?гіну;
*Ата-анамен ты?ыз байланыста болу, ке?естер беру,сауалнама ж?ргізу;
*Жеткіншектер  ортасында  зиянды  ?деттерді? алдын алу   бойынша  а?арту      ж?мыстарын к?шейту.
*О?ушылармен «Мен  ?мірді  та?даймын», «Мені? отбасым- мені?  байлы?ым», «Мен ж?не мені? ???ы?ым», «?мір неткен керемет!» та?ырыбында   сынып  са?аттарын, шы?армалар жаздыру
*Сенім телефонын ?йымдастыру
Ата-аналар мен ?стаздар к?мек к?рсету ?шін не істеу керек?

    1.Суицид шешіміні? кілтін ізде?із. ?зіне -?зі ?ол ж?мсауды? алдын алуды? жолы достарыны? ?атысуымен к?рсетілетін ?ам?орлы? ?ана емес, сонымен бірге алда келе жат?ан ?иынды?ты танып-білумен де сипатталады.
    2. Суицидке т?л?а ретінде ?ара?ыз. Сіз ?рбір адамны? суицидтік т?л?а екенін ?арастыры?ыз.Егер сіз біреуді? ?міріне ?ауіп т?ніп т?р деп ойласа?ыз, ?з а?ыл-ойы?ыз бойынша ж?мыс жаса?ыз.
    3. Жылы, мейірімге толы ?арым-?атынас орнаты?ыз.
    ?апа бол?ан адам ?зіні? ойымен мазасы кетіп, эмоционалды? да?дарыс?а ?шыра?анны? орнына, ?зіні? м?селелерін т?сінуі ?ажет. ?зін ештемеге икемсіз, ешкімге керексіз сезінген адам ?шін айналасында?ыларды? назар аударып, к??іл б?луі сергіткіш ??рал болып табылады. Д?л осындай ?діс ар?ылы сіз оны? о?шауланып ?ал?ан жанына жол ашасыз.
    4. М??ият ты?даушы бола білі?із. Суициденттерді? к?п б?лігі о?шауланудан зардап шегеді. Со?ан орай олар к?п ретте сізді? а?ыл-ке?есі?ізді ты?дамауы да м?мкін. Б?л ретте олар ?здігінен ашыл?ысы келеді.М?ндай жа?дайда, депрессия?а т?скен жанны? ?зі к?бірек с?йлегені д?рыс, ал сіз м??ият ты?дай білсе?із де, жетіп жатыр.
    Сізде егер жолдасы?ыз ?з с?ра?ы?ыз?а дереу жауап бере ?оймаса, ашу-ыза, ?кпе пайда болуы ?бден ы?тимал. Егер біреу сізге ?зіне ?ол ж?мса?ысы келетін ниетін айтып жатса, бас салып оны айыптаудан ?зі?ізді аула? ?ста?ыз. ?зі?ізді сабырлы, ?алыпты ?стау?а тырыс?аны?ыз абзал.
    Сіз былай деуі?ізге болады: «мен сені? ашылып, ?з проблема?мен б?лісіп отыр?аны?а ризамын. ?йткені, ол ?шін де ?лкен ерлік ?ажет».        Болмаса оны? ашу – ыза?а, ?ор?ыныш?а толы ??гімесін м??ият ты?дау ар?ылы о?ан зор к?мек к?рсетуі?ізге де болады. Тіпті кей жа?дайда еш ?ндемей-а?, онымен бірге отырса?ыз, соны? ?зі оны? ?ай?ысын ?лде?айда же?ілдетіп тастауы ы?тимал.
    5. С?зге таласпа?ыз.Суицидтік ?ауіппен кезіккенде, ата-аналар к?п ретте: «ойланса?шы, сен бас?а ?з ?атарлары?мен ?лде?айда жа?сы ?мір с?ресі? ?ой, керісінше, та?дыры?а рахмет айтуы? керек» деген сынды алдаусыратулар айтады. М?ндай жауаптар ар?ылы о?ан туыстары к?мектесем деп, керісінше ?рекетке бой алдырып алады.
    6. Сауалдар ?ойы?ыз. Егер сіз «?йтеуір ?з-?зі?і ?ол ж?мса?ы? келіп ж?рмеген шы?ар» деген сынды ?и?ар с?ра?тар ?оятын болса?ыз, ?лбетте, ?зі?із к?ткен жауапты аласыз. Ол сізге «Жо?» деп жауап береді, б?л ретте сіз о?ан к?мектесе алмайсыз.
    Жа?ыны?ызды? да?дарысын ??ынуды? е? ?тымды т?сілі- о?ан тіке с?ра? ?ою: «Сен суицид жайлы ойлайсы? ба?». Егер ол суицид жайлы ойлап ж?рмеген болса, б?л с?ра? оны ол ой?а жетелей ?оймайды. Ал егер сол жайында к?птен ойлап ж?рген болса, онда ол ?зіні? жа?дайына ж?ртты? назар аудара баста?анын сезініп, же?ілдеп ?алары с?зсіз.
    7. Бос ж?батуларды? еш ?ажеті жо?. Психологиялы? ?ор?анышты? е? басты ?дістеріні? бірі – рационализация болып табылады.С»з суицидтік ?ауіпті естігеннен кейін: «Жо?, сен олай ойламайсы?!» дегі?із келуі м?мкін. Ал б?л оны? емес, тек сізді? ?аупі?ізді ?ана сейілтетін н?рсе.
    8. ??рылымды? шешімдер ?сыны?ыз.
    Суицидті? алдын алу ?дістеріні? е? ма?ыздыларыны? бірі – оны? ?зін жайсыз сезінуіні? к?зін аны?тауда жатыр. Б?л ?те ?иын болуы м?мкін, ?йткені ол адамны? проблемасыны? к?зі осы ??пиялылы?та жататыны белгілі. Сонды?тан, е? ?тымды с?ра?тар т?мендегідей бол?аны д?рыс: «Са?ан со??ы кезде не болды? ?ашаннан бері ?иналып ж?рсі??, «Осындай ?згерістер пайда бол?аннан бері ?мірі?де не ?згерді?», «Айнала?да?ылармен ?андай ?арым-?атынас орнатып ж?рсі??» деген с?ра?тар орынды болар еді. ?з-?зіне ?ол ж?мса?ысы келген адамды ?з проблемасыны? к?зін, себебін аны?тау?а ба?ыттауы?ыз керек.
    ?апалы баламен ??гімелесу ?шін, оны? ?зі ?ай?ысы, ашуы жайлы ашы?, еркін ??гіме айта алуына жа?дай жасау ?ажет. Ал егерде ол м?лде ??гімелескісі келетін кейіп танытпаса, сіз ??гімеге тарты?ыз. Б?л ретте сізге «бай?ауымша к??іл-к?йі? жо? ?ой», «сені? жыла?ы? кеп т?р?ан сия?ты», «сені бір н?рсе мазалап т?р-ау шамасы. Менімен б?ліссе?, сені т?сінуге тырысар едім» деген сынды с?здер к?мектеседі.
    9. ?міт шо?ын сыйла?ыз.Депрессия?а бейім балалармен ж?мыс жасауды? ма?ызы ?те жо?ары ж?не ол ?лкен жауапкершілікті ?ажет етеді. Сонды?тан, психотерапевтерді? к?бі оларды? с?зі мен сезіміне баса назар аудару?а ке?ес береді. ??пия ж?рген ойлар ??пиялылы?ын жо?алт?ан кезде, м?селені? де шешілуі о?айлай т?седі. ?зін-?зі жеп ж?рген жан «Мен б?л м?селені ?алай шешетінімді білмеймін.Біра? мені? ?иыншылы?тарым белгілі бол?ан т?ста, менде ?міт бар ?ой» деген ой?а келуі ?бден м?мкін.
    10. Суицид ?аупіні? д?режесін аны?та?ыз.
    11.Жо?ары суицидтік ?ауіпте адамды жал?ыз тастау?а болмайды.М?ндай жа?дайда оны? ?асында ?за?ыра? болу?а тырысы?ыз, болмаса ?зі?ізді ауыстыратын бір адамды ?алдыры?ыз. Тіпті суицидентпен келісімге келуге де болады. О?ан ?з-?зіне ?ол ж?мсамас б?рын, жедел ж?рдем ша?ыр?ан да а?ат болмайды. Сіз ?з ісі?ізге жауапкершілікпен ?арауы?ыз ?ажет.
    12. Мамандар к?мегіне ж?гіні?іздер.Психиатрлар мен клиникалы? психологтарды? к?мегі зор болады.
    Б?гінде т?рбие беруді? ау?ымы ке?, талабы жо?ары. Со?ан сай заман талабы б?гінгі отбасына ?лкен жауапкершілік пен жо?ары білімділікті ж?ктеп отыр. Осы т?ста Ресей ?алымы А.Пинт: «Ата-аналар бала?а жа?сы т?рбие беру ?шін оны? мінез-??л?ында?ы ?рбір ?са?-т?йек ?згерістерді бай?ап білуге ?абілетті болуы керек. Педагогтар секілді кез келген ата-ана?а да педагогикалы? такт ?те ?ажет. олар балаларын суы?тап ?алудан немесе ?р т?рлі ауру?а шалды?удан ?ор?ап, алдын алып ж?реді де, ?здеріні? д?рекі с?здері мен ?рекеттері ар?ылы оларды? ж?йке ж?йелеріне кері ?сер ететінін ескере бермейді» деген с?зі бар.    
    Хал?ымызда «Бала – ата-ананы? бауыр еті» деген ?анатты с?з бар. ?р ата-ана ?шін баласы соншалы?ты ма?ызды. Олай болса, бала туралы ойланайы?.
 

Просмотр содержимого документа
«Адам ?мірі - басты ??ндылы?. »

ТЛЕПОВА АЛИЯ ЕРКАЕВНА

Батыс Қазақстан облысы, Бөкей Ордасы ауданы, Бисен ауылы

Бисен Жаникешев атындағы жалпы білім беретін орта мектебінің психологі

Адам өмірі – басты құндылық


«Бала ауру, зағип болса, баладан емес, тәрбиешіден;

Бала тар ойлы ақымақ болса, бала кінәлі емес, тәрбиеші кінәлі;

Бала сұлулықтан ләззат ала білмейтін мылқау жанды болса, бала айыпты емес, тәрбиеші жазалы» - деген М.Жұмабаев.

Ал біз, мұғалімдер, «қиын» деген сөзді көбіне-көп жасөспірімдерге қарата айтамыз. Оған себеп не?

Қиын оқушыларды оқыту мен тәрбиелеу қазіргі таңда педагогикалық-психологиялық проблема ретінде күн тәртібінен түспей отырған мәселе «қиын оқушылар» санының жылдан-жылға артуы. «Қиын оқушылар» тек жасөспірімдер арасында емес, бастауыш сынып оқушыларының арасында да бар. Сондықтан оқушыларды ерте жастан, бастауыш кезеңінен бастап қолға алу керек. «Қиын бала» деп тек тек қана сабақ оқымайтын, қиқар, тәртіпсіздікке бой алдырған балаларды ғана атауға болмайды. Психологияда үндемейтін, ішімдегіні біліп ал деп томаға тұйық жүретін балаларды да «қиын балаға» жатқызады. Осы орайда ғалым педагог В.Трифонов тәрбиесі нашар балалардың пайда болуына қоршаған шағын ортасы, отбасындағы тәрбиесі ықпал ететіндігін атап көрсетті. Зерттеу барысында қиын балалардың 44%-ы толық отбасы болмағанынан, 30%-да жақын туыстарының заң алдында жауапқа тартылғандар, ал 15%-да әке-шешенің біреуі ішімдікке салынғандар екен. Бұдан шығатын қорытынды: қиын балалардың пайда болуының себебі – отбасы тәрбиесінің дұрыс жолға қойылмауы. Тіпті жағымды отбасының өзінде бала тәрбиесіне 18 минут қана бөлінеді екен. Қалған уақытта бала компьютер, телефон, телевизор, дискотека, т.б. сияқты балаға өзіне ұнайтын нәрселермен айналысады.

Соңғы жылдары елімізде адамдардың өз-өзіне қол салу әрекеттері жиі орын алуда. Көпшілікті алаңдатып отырған осы дерттің мектеп оқушыларын да жағалауы дабыл қағарлық жағдай. Соңғы уақытта өз-өзіне қол жұмсаған қыз-бозбалалардың көбейіп кеткені мәселені тереңнен талдап, тығырықтан шығудың жолдарын іздеуге мәжбүрлеп отыр. Өйткені суицид туралы айтқанда, ең алдымен статистика ауызға алынып, «кім кінәлі?» деген сұраққа жауап ізделінеді. Статистикаға сүйенсек Қазақстан барлық елдер бойынша өз-өзіне қол жұмсаудан 3 орында екен. Бірақ мәселенің мән-жайына барып, себеп-салдарын анықтап, шешу жолдарын қарастыру көбіне-көп қалыс қалуда. Суицидтің өзі екіге бөлінеді: бірі –аяқталған суицид болса, екіншісі- оған ұмтылу. Ал осы жағдайға не итермелейді? Талдай келе, бірнеше себептерді анықтадық. Қазіргі баланың көбі өмірде түк қиындық көрмеген, дегені орындалатын, сұрағаны берілетін, шолақ ойлайтын, өте дамыған, гипербелсенді. Олар аяқталу нәтижесіне көп мән бермей, қысқа ойлап, өзіне қол жұмсайды. Сонымен бірге, бүгінде қарасаңыз, толық емес, сәтсіз отбасылар көп. Осының бәрі өмірді әлі толық танып білмеген, ондағы қиындықтармен күресе алмайтын бала үшін ауыр соққы. Әке-шешеажырасты да кетті, ал баланыңжайықалайболады? Ол бұны қалай қабылдайды, осыған ой жіберіп жатырма? Жоқ, әрине. Осыданкеліп, баланыңасыласалуынемесежаманжолғатүсуісындыоқиғаларорыналады. Келесісебептер: Өз құрбыларының арасында өзін-өзі кемсіту, махабаттағы сәтсіздік, жалғыздық, өзіне-өзі сенбеушілік, өзгелерден өзін әлсіз санау, өзіне-өзі қанағаттанбау, отбасындағыматериалдықжағдайдыңтөмендігі, отбасындағыбалағакөңілбөлмеушілік, оқшауланыпқалуы, мұғалімдермен қарым-қатынастың жағымсыздық жағдайынан, мұғалімдердің әділетсіздігінен.

Психологтардың зерттеуі бойынша өз-өзіне қол жұмсау мүмкіндігінің мынандай белгілері бар екен:

1. Өз ісін қалыпқа келтіру – қымбат бағалы заттарын таратып беру, өзгелердегі дүниесін жинастыру. Яғни, бұрын ісіне салғырт қарайтын адамның бәрін қолына алуынан күдіктенуге болады. Бұл соңғы әзірлік болуы мүмкін.

2. Қоштасу. Өмірінің әр кезеңінде өзіне жақсылық жасаған адамдарға ризашылық білдіре бастауы.

3. Сырттай көңілі тоқ адам – күш-қуаты артады. Егер өз-өзіне қол жұмсау туралы шешім қабылданып, жоспар құрылып қойса, онда осы тақырыптағы ойлар оны мазалануын қояды, артық күш-қуат пайда болады. Сырттай өз-өзін еркін ұстайды - өлім туралы ойдан бас тартқан секілді болып көрінуі ықтимал. Алайда күш-қуаттың артуы ұзақ мерзімдегі депрессиядан да қауіпті болуы мүмкін.

4. Қағаздағы белгілеріне назар аударыңыз (заттарда, жазбаларда, күнделікте)

5. Сөз жүзінде белгі беруі немесе «өлемін» деп қорқытуы

6. Сөзімтал жасөспірімдерде болатын аяқасты ашу

7. Жақын адамын жоғалтқан, үйін жоғалтқандарда жоғарыда аталған белгілер кездеседі.

8. Ұйқысыздықтың көрініс табуы.

Ал жасөспірімнің суицидке бой ұруына қарсы тұрушы факторлар:

*Өзінің туыстарына, өте жақын адамдарына деген құрмет сезімі;

*Жауапкершілік,аманат сезімін сезінуі;

*Өз денсаулығына мән беру;

*Өзіне қол жұмсауды “масқара” деп танығандықтан әңгіме талқысынан қашу;

*Өмірлік,шығармашылық,отбасылық жоспарларының болуы;

Суицидтік мінез-құлықты жасөспірімді зерттей келе, енді осы тығырықтан қалай шығамыз деген сауалға жауап іздеуде. Алдымен дұрыс мақсат қойып, жоспарлы түрде жұмыс жүргізу керек. Б.Жәникешев атындағы ЖББОМ-інде мына мақсатпен жұмыс жасап келеді:Ұстаздардың, оқушылардың суицид жөнінде білімін арттыру,өмірге деген құлшынысын және өмір туралы ой-өрісін дамыту.

Ол үшін жасөспірімдер депрессиясының алдын алудағы ата-ана міндетін анықтау:

*Жағымды сипатта әңгімелесе отырып, баланың жағдайын сұрау;

*Түрлі сұрақтар қоя отырып, болашаққа жоспар құруға көмектесу;

*Балаңызды жаңа істерге жетелеу;

*Үйдегі міндеттерді орындаудың жаңа тәсілдерін ойлап табу;

*Баланың күн тәртібін қадағалау;

*Үнемі қозғалыстағы спорт түрлеріне қатыстыру;

*Маманның –психологтың,психотерапевтің кеңесіне жүгіну.


Балаларда суицид болмас үшін сынып жетекші жасайтын іс-әрекет:


*Баланың өз күші мен мүмкіндігіне сендіру;

*Белсенділігін арттыру;

*Түсіністік және жанашырлық таныту;

*Баланың тәртібін қадағалау, оның өз қатарындағылармен қарым-қатынасын сараптау;

*Мектеп әкімшілігінің мұғалімдер мен оқушы арасындағы қарым-қатынас стилін қадағалап, мән беріп отыруы;

*Жағымды сипатта әңгімелесе отырып, баланың жағдайын сұрау;

*Түрлі сұрақтар қоя отырып, болашаққа жоспар құруға көмектесу;

*Балаңызды жаңа істерге жетелеу;

*Үйдегі міндеттерді орындаудың жаңа тәсілдерін ойлап табу;

*Баланың күн тәртібін қадағалау;

*Үнемі қозғалыстағы спорт түрлеріне қатыстыру;

*Маманның –психологтың,психотерапевтің кеңесіне жүгіну;

*Ата-анамен тығыз байланыста болу, кеңестер беру,сауалнама жүргізу;

*Жеткіншектер ортасында зиянды әдеттердің алдын алу бойынша ағарту жұмыстарын күшейту.

*Оқушылармен «Мен өмірді таңдаймын», «Менің отбасым- менің байлығым», «Мен және менің құқығым», «Өмір неткен керемет!» тақырыбында сынып сағаттарын, шығармалар жаздыру

*Сенім телефонын ұйымдастыру

Ата-аналар мен ұстаздар көмек көрсету үшін не істеу керек?


1.Суицид шешімінің кілтін іздеңіз. Өзіне -өзі қол жұмсаудың алдын алудың жолы достарының қатысуымен көрсетілетін қамқорлық қана емес, сонымен бірге алда келе жатқан қиындықты танып-білумен де сипатталады.

2. Суицидке тұлға ретінде қараңыз. Сіз әрбір адамның суицидтік тұлға екенін қарастырыңыз.Егер сіз біреудің өміріне қауіп төніп тұр деп ойласаңыз, өз ақыл-ойыңыз бойынша жұмыс жасаңыз.

3. Жылы, мейірімге толы қарым-қатынас орнатыңыз.

Қапа болған адам өзінің ойымен мазасы кетіп, эмоционалдық дағдарысқа ұшырағанның орнына, өзінің мәселелерін түсінуі қажет. Өзін ештемеге икемсіз, ешкімге керексіз сезінген адам үшін айналасындағылардың назар аударып, көңіл бөлуі сергіткіш құрал болып табылады. Дәл осындай әдіс арқылы сіз оның оқшауланып қалған жанына жол ашасыз.

4. Мұқият тыңдаушы бола біліңіз. Суициденттердің көп бөлігі оқшауланудан зардап шегеді. Соған орай олар көп ретте сіздің ақыл-кеңесіңізді тыңдамауы да мүмкін. Бұл ретте олар өздігінен ашылғысы келеді.Мұндай жағдайда, депрессияға түскен жанның өзі көбірек сөйлегені дұрыс, ал сіз мұқият тыңдай білсеңіз де, жетіп жатыр.

Сізде егер жолдасыңыз өз сұрағыңызға дереу жауап бере қоймаса, ашу-ыза, өкпе пайда болуы әбден ықтимал. Егер біреу сізге өзіне қол жұмсағысы келетін ниетін айтып жатса, бас салып оны айыптаудан өзіңізді аулақ ұстаңыз. Өзіңізді сабырлы, қалыпты ұстауға тырысқаныңыз абзал.

Сіз былай деуіңізге болады: «мен сенің ашылып, өз проблемаңмен бөлісіп отырғаныңа ризамын. Өйткені, ол үшін де үлкен ерлік қажет». Болмаса оның ашу – ызаға, қорқынышқа толы әңгімесін мұқият тыңдау арқылы оған зор көмек көрсетуіңізге де болады. Тіпті кей жағдайда еш үндемей-ақ, онымен бірге отырсаңыз, соның өзі оның қайғысын әлдеқайда жеңілдетіп тастауы ықтимал.

5. Сөзге таласпаңыз.Суицидтік қауіппен кезіккенде, ата-аналар көп ретте: «ойлансаңшы, сен басқа өз қатарларыңмен әлдеқайда жақсы өмір сүресің ғой, керісінше, тағдырыңа рахмет айтуың керек» деген сынды алдаусыратулар айтады. Мұндай жауаптар арқылы оған туыстары көмектесем деп, керісінше әрекетке бой алдырып алады.

6. Сауалдар қойыңыз. Егер сіз «Әйтеуір өз-өзіңі қол жұмсағың келіп жүрмеген шығар» деген сынды қиқар сұрақтар қоятын болсаңыз, әлбетте, өзіңіз күткен жауапты аласыз. Ол сізге «Жоқ» деп жауап береді, бұл ретте сіз оған көмектесе алмайсыз.

Жақыныңыздың дағдарысын ұғынудың ең ұтымды тәсілі- оған тіке сұрақ қою: «Сен суицид жайлы ойлайсың ба?». Егер ол суицид жайлы ойлап жүрмеген болса, бұл сұрақ оны ол ойға жетелей қоймайды. Ал егер сол жайында көптен ойлап жүрген болса, онда ол өзінің жағдайына жұрттың назар аудара бастағанын сезініп, жеңілдеп қалары сөзсіз.

7. Бос жұбатулардың еш қажеті жоқ. Психологиялық қорғаныштың ең басты әдістерінің бірі – рационализация болып табылады.С»з суицидтік қауіпті естігеннен кейін: «Жоқ, сен олай ойламайсың!» дегіңіз келуі мүмкін. Ал бұл оның емес, тек сіздің қаупіңізді ғана сейілтетін нәрсе.

8. Құрылымдық шешімдер ұсыныңыз.

Суицидтің алдын алу әдістерінің ең маңыздыларының бірі – оның өзін жайсыз сезінуінің көзін анықтауда жатыр. Бұл өте қиын болуы мүмкін, өйткені ол адамның проблемасының көзі осы құпиялылықта жататыны белгілі. Сондықтан, ең ұтымды сұрақтар төмендегідей болғаны дұрыс: «Саған соңғы кезде не болды? Қашаннан бері қиналып жүрсің?, «Осындай өзгерістер пайда болғаннан бері өміріңде не өзгерді?», «Айналаңдағылармен қандай қарым-қатынас орнатып жүрсің?» деген сұрақтар орынды болар еді. Өз-өзіне қол жұмсағысы келген адамды өз проблемасының көзін, себебін анықтауға бағыттауыңыз керек.

Қапалы баламен әңгімелесу үшін, оның өзі қайғысы, ашуы жайлы ашық, еркін әңгіме айта алуына жағдай жасау қажет. Ал егерде ол мүлде әңгімелескісі келетін кейіп танытпаса, сіз әңгімеге тартыңыз. Бұл ретте сізге «байқауымша көңіл-күйің жоқ қой», «сенің жылағың кеп тұрған сияқты», «сені бір нәрсе мазалап тұр-ау шамасы. Менімен бөліссең, сені түсінуге тырысар едім» деген сынды сөздер көмектеседі.

9. Үміт шоғын сыйлаңыз.Депрессияға бейім балалармен жұмыс жасаудың маңызы өте жоғары және ол үлкен жауапкершілікті қажет етеді. Сондықтан, психотерапевтердің көбі олардың сөзі мен сезіміне баса назар аударуға кеңес береді. Құпия жүрген ойлар құпиялылығын жоғалтқан кезде, мәселенің де шешілуі оңайлай түседі. Өзін-өзі жеп жүрген жан «Мен бұл мәселені қалай шешетінімді білмеймін.Бірақ менің қиыншылықтарым белгілі болған тұста, менде үміт бар ғой» деген ойға келуі әбден мүмкін.

10. Суицид қаупінің дәрежесін анықтаңыз.

11.Жоғары суицидтік қауіпте адамды жалғыз тастауға болмайды.Мұндай жағдайда оның қасында ұзағырақ болуға тырысыңыз, болмаса өзіңізді ауыстыратын бір адамды қалдырыңыз. Тіпті суицидентпен келісімге келуге де болады. Оған өз-өзіне қол жұмсамас бұрын, жедел жәрдем шақырған да ағат болмайды. Сіз өз ісіңізге жауапкершілікпен қарауыңыз қажет.

12. Мамандар көмегіне жүгініңіздер.Психиатрлар мен клиникалық психологтардың көмегі зор болады.

Бүгінде тәрбие берудің ауқымы кең, талабы жоғары. Соған сай заман талабы бүгінгі отбасына үлкен жауапкершілік пен жоғары білімділікті жүктеп отыр. Осы тұста Ресей ғалымы А.Пинт: «Ата-аналар балаға жақсы тәрбие беру үшін оның мінез-құлқындағы әрбір ұсақ-түйек өзгерістерді байқап білуге қабілетті болуы керек. Педагогтар секілді кез келген ата-анаға да педагогикалық такт өте қажет. олар балаларын суықтап қалудан немесе әр түрлі ауруға шалдығудан қорғап, алдын алып жүреді де, өздерінің дөрекі сөздері мен әрекеттері арқылы олардың жүйке жүйелеріне кері әсер ететінін ескере бермейді» деген сөзі бар.

Халқымызда «Бала – ата-ананың бауыр еті» деген қанатты сөз бар. Әр ата-ана үшін баласы соншалықты маңызды. Олай болса, бала туралы ойланайық.


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Психологу

Категория: Прочее

Целевая аудитория: Прочее

Скачать
Адам ?мірі - басты ??ндылы?.

Автор: тлепова алия еркаевна

Дата: 12.10.2015

Номер свидетельства: 238652

Похожие файлы

object(ArrayObject)#862 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(91) "Басты құндылық –адамгершілік. Сыныптан тыс жұмыс"
    ["seo_title"] => string(53) "basty_k_u_ndylyk_adamghiershilik_synyptan_tys_zhu_mys"
    ["file_id"] => string(6) "379100"
    ["category_seo"] => string(10) "vneurochka"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1484368815"
  }
}
object(ArrayObject)#884 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(74) "Біздің өміріміз – ең басты құндылығымыз"
    ["seo_title"] => string(41) "bizdin_omirimiz_ien_basty_k_u_ndylyg_ymyz"
    ["file_id"] => string(6) "409648"
    ["category_seo"] => string(13) "vsemUchitelam"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1492412483"
  }
}
object(ArrayObject)#862 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(85) "Баяндама "?лтты? ??ндылы?тар- т?рбиені? т?п ?азы?ы ""
    ["seo_title"] => string(56) "baiandama-u-lttyk-k-u-ndylyk-tar-t-rbiienin-tup-k-azyg-y"
    ["file_id"] => string(6) "303966"
    ["category_seo"] => string(13) "vsemUchitelam"
    ["subcategory_seo"] => string(7) "prochee"
    ["date"] => string(10) "1457626558"
  }
}
object(ArrayObject)#884 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(63) ""??ртты? адам а?засына пайдасы" жоба "
    ["seo_title"] => string(38) "k-u-rttyn-adam-ag-zasyna-paidasy-zhoba"
    ["file_id"] => string(6) "167938"
    ["category_seo"] => string(10) "vneurochka"
    ["subcategory_seo"] => string(12) "planirovanie"
    ["date"] => string(10) "1423152015"
  }
}
object(ArrayObject)#862 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(42) ""Мінез- адам к?рсеткіші""
    ["seo_title"] => string(22) "miniezadamkorsietkishi"
    ["file_id"] => string(6) "310470"
    ["category_seo"] => string(7) "prochee"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1459019435"
  }
}

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства