kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

"??ртты? адам а?засына пайдасы" жоба

Нажмите, чтобы узнать подробности

Солт?стік ?аза?стан облысы

Шал а?ын ауданы

Социал негізгі мектебі

4-сынып о?ушысы

Амангелді Ай?аным

Кіріспе

1.1. ??рт – с?ттен жасал?ан ?лтты? та?ам
Б?л жоба ?аза? хал?ыны? байыр?ы та?амы – ??ртты? пайдасын зерттегу арнал?ан.
??рт – с?ттен жасал?ан ?лтты? та?ам. ??рт – с?зіні? ма?ынасы да ??р?атыл?ан, кептірілген с?т деген ма?ынаны береді. Б?л та?ам а?уыздар?а ?те бай, адам денсаулы?ына ?те пайдалы.Жобамда ??ртты ?аза?станны? ?лтты? бренді ретінде ?лемдік нары??а шы?ару?а болатынын атап кеттім.
Кіріспе
?аза? хал?ы асты ?те жо?ары ба?ала?ан ?рі ?астерлей білген. Ел - ж?рт жадында м??гі жатталып ?ал?ан «ас – адамны? ар?ауы» деген ?а?ида осындай тере? ??ымны? ?алт?ысыз т?сінігі болып ?алыптас?ан. Хал?ымыз адам ?мірінде тама?ты? орнын тіршілікке ?ажетті ??ндылы?тарды? б?рінен де жо?ары ?ой?ан. Б??ан «астан ?лкен емессі?» немесе «арпа, бидай ас екен, алмыс, к?міс тас екен», «асты ?орлама ??стырар» деген сес, ескертпелер мен ма?ал - м?телдер де ку? бола алады. ?алай айтылса да, ?ай заманда айтса да халы? асты ??рметтеу мен ба?алауды? жолын да, ж?н - жосы?ын да, оны д?мді етіп ?зірлеуді? к?зін, кезін, ретін таба білген. Ел мен елді татуластыру да, жа?сылар мен жайса?дарды ??рметтеу де, ?здеріні? мырзалы?, м?рттік ?лгілі, ?негелі ?асиеттері мен арты?шылы?тарын білдіру де, ел д?улеті мен ?арым - ?абілетін, т?сінігін танытуды да, ?аза? ке? дастар?ан ар?ылы я?ни ас, ?она?асы ар?ылы к?рсеткен. Осы жолда т?шымды с?з айтып, д?мді та?ам берумен бірге оны? таза, б?тін ыдыстарына дейін ерекше назарда бол?ан. Сырттан келген кісілер де елді осы ?она?асы беруді? жолы мен ж?ні ар?ылы сынап, ба?асын берген. Демек ?лт м?дениетінде тама?, д?м татыру – экономикалы?, дипломатиялы? ж?не т?лім - т?рбиелік ?ызмет ат?ар?ан. Б?л істе ?рине, ?аза? хал?ыны? ?она?жайлы? д?ст?рі шетелдерде ерте заманнан - а? а?ыз болып тара?ан. ?аза? ?она?асы беруде ?она? та?дауды, бас?а ?лт, дін ?кілдері деп б?луді де білмеген, т?рге шы?арып ашы? ?аба? таныт?ан, досты? к??ілін к?рсеткен. Шарша?андарына, м??таждарына ат, ас, к?лік сыйлай да білген.

Ас, тама? дайындауды ?аза? ?йелдерге ж?ктеген. ?аза? ?йелдері та?амны? алуан т?рлерін дайындауымен бірге ?ыста да, жазда да оны? таза ?рі б?зылмай са?талуыны? ?діс - т?сілдері мен жолдарын да таба білген. Б?л ?а?идаларды ?йелдер ?рпа?тан - ?рпа??а жеткізіп, кейінгілерге ?йретіп отыр?ан. Мысалы, олар етті ыстап са?тауды, ?ымызды жазда сал?ын ?стауды, майды к?гертпей к?туді, бас?а тама?тарды да б?зылмай са?талуыны? ?асырлар бойы ?мытылмай келе жат?ан байыр?ы халы?ты? ?дістері мен амалдарын ?сіресе ауылды? жерлерде к?ні б?гінге дейін жеткізді ж?не оны ?лі де ?олданып келеді. ?сіресе, ?ымыз бен ш?батты баптауды?, ??рт, ірімшік, ежігей, сары май сия?ты же?сік та?амдарды дайындауда ?аза? ?йелдеріні? шеберлігі мен ?нері ?лгі етіп, ?алай мада?тау?а т?рарлы?.?аза? хал?ы асты ?ш т?рге б?леді. Олар а? (с?т та?амдары), ?ызыл (ет та?амдары) ж?не к?к (жеміс та?амдары).Мал ж?не онан алынатын ?німдер ?аза?ты? басты байлы? ?оры. Соны? ішінде ?лт та?амдарыны? негізгі к?зі болып табылатын с?тті? орны бір б?лек. С?т та?амдарын халы? бір с?збен а? деп атайды. Осы а?тан бірнеше ж?здеген, мы?да?ан жылдар бойы халы? аса бай т?жірибе жина?тай ж?ре одан ж?зден астам тама? т?рлері мен дайындау ?дістерін жаса?ан. Ж?не оларды? к?птеген ?ызы?ты атаулары мен орны ж?не алуан т?рлі ерекше жасау, пісіру жолдары та?ы бар. С?йтіп бір с?ттен с?йы?, ?ою, ?оймалжы?, ащы, т?щы, ж?мса?, ?атты, ?нта? та?амдар жасап шы?ар?ан. Оларды? к?пшілігі ?азіргі кезде ?аза? дастар?анынан сирек к?рінетін же?сік ас ?атарына жатады.

С?т - химиялы? ??рамы жа?ынан тамаша та?ам. Оны? ??рамында адам а?засыны? ?алыпты жетілуі ?шін барлы? зат бар. Со?ан орай о?ан физиологиялы? ??ндылы?ы жа?ынан бірде бір азы? те? келе алмайды. С?т бас?а ?німдерді? биологиялы? ??ндылы?ын к?тереді. Ас ?орыту бездеріні? ж?мыс істеу ?абілетін ?немі жа?сартып отырады. С?тті пайдаланып ?р т?рлі та?амдар дайындау?а болады. Айран ?йытып, ірімшік, ??рт кептіруден бастап, бот?а пісіруге дейін осы бір керемет ?нім пайдаланылады. Ал с?т ?осып дайындал?ан та?ам ?те д?мді болады. Оны? ?стіне с?т ?німдеріні? д?рулік ?асиеті бар. Олар емдеу, алдын алу, диеталы? та?ам ретінде де ?олданылып ж?р.
 1.2. ??рт - адам денсаулы?ына ?ажетті ??ндылы?.Іші - бауырымыз ??рысып - тырысып, к?зіміз ?арауыт?анда, ойбай д?руменіміз азайып кетті деп шы?амыз. Ондайда банан, киви, апельсин жеу керек деп а?ыл айтатындар да табылады.
Осы бізді? атам ?аза? апельсин к?рмей ?сті ?ой, олар неге ??лап, талып ?алма?ан деп та??аламыз. С?йтсек, оларды? ішкен - жегені на?ыз д?румендерді? к?зі екен. К?горай шал?ынды жалпа?ынан басып жайыл?ан сиырды? с?ті, т?йені? ш?баты мен жыл?ыны? ?ымызы – д?руменні?, к?ш - ?уатты? к?зі осылар екен. Д?кендерде сатылатын сырды ?аза?шалап сыртына “ірімшік” деп жазып ?ояды. Біра? сырды? д?мі ?аза?ты? ?озы ?арын ?осып ?айнат?ан ірімшігіні? сада?асына да татымайтынын, ?сіресе, ауыл ?аза?ы жа?сы біледі. ??гіме оны? д?мінде ?ана емес. ?ылыми зеттеулер к?рсеткендей, сиырды? ??рамында, 100 грам?а ша??анда?ы а?уызды? м?лшері 22, 85 - 34, 52% болса, ?аза? ірімшігіндегі а?уызды? м?лшері 40 - 42% екен. Сыр ??рамында к?міртегі ары кетсе 4, 52%- тен аспайды, ал ірімшікте ол 10, 93% болады. Адам а?засында?ы с?йек ?лпаларыны? мы?ты болуы ?шін е? ?ажет элемент фосфор болса, д?ст?рлі ?діспен жасал?ан ірімшік ??рамында фосфор 0, 51%, ал кальций 2, 3% м?лшерінде кездеседі екен. Ал ?уаттылы?ына келсек, 100 грамм сыр 268, 8 - 401, 38 ?уат берсе, 100 грамм ірімшік 408, 4 ?уат береді. ??ртымыз да химиялы? ??рамы мен калориясы жа?ынан ?ала д?кендеріндегі с?збені (творог) он орап алады. С?збеде а?уыз м?лшері 14, 5 - 18, 6% болса, ?аза? ??рты а?уыз?а ?те бай – 52, 6%. Ал 100 грам с?збе 87 - 227 - ге дейін ?уат берсе, ??рттан 370, 1 ?уат алу?а болады.
Бабаларымыз кие т?т?ан жыл?ы малыны? с?ті – ?ымызды? емдік ?асиеті ежелден м?лім. Дені сау адамны? а?засы 1 т?улікте орта есеппен 50 мг. С д?руменін ?ажет етсе, 1 литр ?ымыз ??рамында 200 - 260 мг. С д?румені бар. ?ымызда сонымен ?атар с?л б?лу ж?не ж?рек ж?мысын жа?сартатын В тобы д?румендері: В(1), В(2), В(3), оны? ішінде ?анны? жасалуына ?атысатын В12 д?румені, а?зада?ы тоты?у - тоты?сыздану реакцияларына ?сер ететін С тобы д?румендері, А д?румендер тобы, липоид, бар. ?ымыз на?ыз антибиотик. Ол а?за?а тара?асын, ішектегі шіру процесін тежейді. Шіріткіш микробтар?а, ішек тая?шаларына ж?не сар?ыш стафилококтар?а ?арсы жой?ыш к?ші бар ?ымыз ??рт ауруы, с?зек, дизентерия, к?л (дифтерия) бактерияларына тос?ауыл ?ояды. Ке?ес заманы т?сында 1958 жылы ?ымызбен емдейтін сауы?тыру орталы?ы ашыл?ан.
?ос ?ркешті «ш?л кемесі» т?йе жануары беретін ш?батты? ж?ні б?лек. ??рамыны? элементтерге байлы?ынан ш?бат ?ымыздан да асып т?седі. М?селен, ?ымыз ??рамында?ы а?уыз м?лшері 2, 3 - 2, 9% болса, ш?батта?ы а?уыз 2, 91 - 4, 93% м?лшерінде. ?ымызды? майлылы?ы 1, 3 - 2, 5% болса, ш?бат одан да майлыра? ? 8 - 9%. Ш?батты? ??рамында С д?румені де молыра?. Т?йе с?тіні? ??рамында кальций (0, 13 - 0, 21%) мен фосфор (0, 05 - 0, 072%) секілді микроэлементтер де кездеседі. Біра? ??рамында?ы к?міртегі жа?ынан ш?баттан (1, 07 - 1, 78%) г?рі ?ымыз (3, 6 - 7, 3%) бай. Осылармен ?атар ш?батта А, В, С д?румендері, мыс, мырыш, к?міс, темір, кремний, магний, кальций, алюминий микроэлементтері жетерлік.
Химия, медицина ?ылымдары пайда болмай т?рып - а? алдында?ы асын тани білген ?аза? на?ыз данышпан. Асылы, аузынан а? ажырама?ан хал?ымыз ?ымызын ішіп, ??ртын жеп отырып - а? осы к?нгі к?п кеселді? алдын ал?ан. Атам ?аза?ты? ??мыры атты? жалында, атанны? ?омында ?тсе де, д?ниеге небір алып т?л?алы, батыр да дана перзенттер ?келген тылсым сырыны? де бірі осы болса керек.
II. Негізгі б?лім2.1. ??ртты? т?рлері
??рт – с?ттен жасал?ан ?лтты? та?ам. ??рт – с?зіні? ма?ынасы да ??р?атыл?ан, кептірілген с?т деген ма?ынаны береді. Пісіліп майы алын?ан айранды ?айнатып кенеп дорбада с?зіп алып т?здап ?реде кептіріп са?тайтын та?ам т?рі. Жасалу т?сілдеріне ?арай ??рт сы?па ??рт, а? ??рт, ?ара ??рт, майлы ??рт деген т?рлерге б?лінеді. ?аза? ырымы бойынша кеппеген ??ртты жеуге, алу?а болмайды. Егер ?реден ??рт алып жесе, жауын жауады деген ырым бар. Сабада жиналып пісілген іркітті майы алын?аннан кейін т?біне май жа??ан ?лкен ?азан?а ??йып ?айната береді. ??рт ?айнап жат?ан кезде оны? т?бі к?йіп кетпес ?шін арнаулы ??рт был?ауышпен (басында кыр?ыш темірі болады) ?лсін - ?лсін ?азанны? т?бін, ернеуін ?ырып араластырып отырады. ?бден ?ойыл?ан ??ртты ?ап?а ??йып керегеге асып ?ояды, сонда оны? ?ал?ан суы та?ы да а?ып, ??р?айды. Б?дан кейін ?олмен б?лшектеп, та?тайша?а, шиге, ?олмен сы?палап ?реге жайып кептіреді. К?гермей, ?ызбай біртегіс кебу ?шін ?реде жат?ан кезде оны бірнеше рет аударыстырады. Осындай ?діспен ?айнатып, кептіріп ал?ан ??рт жыл бойына, кейде 2 — 3 жыл?а дейін са?тала береді. К?рт к?шті ас, ол ?р т?рлі тама??а ?осылады. ??рттан істелетін немесе к?рт ?осылатын та?амдарды? кейбір т?рлерін айта кету ?ажет.
Ж а с ? ? р т. С?збеде т?р?ан ??ртты сары маймен жентектеп бастырма ретінде шаймен бірге дастар?ан?а ?ояды. ?сіресе кепкен ??рт?а, бауырса??а тісі ?тпейтін ?арттар ?шін ?те кенеулі ас саналады. Ертеректе жас ??ртты мипалау?а, ??йры? - бауыр?а ?ос?ан.
??ртты? сарысуын с?т ?осып ?айнатып, ірімшік жасайды, ауыр?ан мал?а ішкізеді, ?йелдер бас жуады, сондай - а? одан тері илеу ?шін малма жасайды.
K ? б і к. ?айнап жат?ан к?ртты? ?ал?ып ал?ан беті. Майлы, кенеулі ас ретінде жас балалар?а, ?арттар?а кал?ып беру салт бол?ан. Б?рын ??рт ?айнат?ан ?йден к?бік жалаймыз деп, ауыл балалары келіп жиналатын ?дет те бол?ан.
Ысты? ??рт. ?айнап жат?ан ??ртты алып, май ?осып сапырып ішетін кенеулі ас. ?кпе ауруына, суы? тиіп ауыр?ан сыр?аттар?а ем санал?ан.
Сы?па ??рт. М?ны? ?айнат?ан к?рттан айырмашылы?ы сол ашы?ан айран ?ап?а к?йып с?зіледі де т?здалып, ?р т?рлі ?лгімен б?лшектеліп та?тайша?а кептіріледі. Сы?па ??рт та бастырма ретінде пайдаланыл?ан. М?ндай к?рт жай?ан ?йел ауыл балаларына арнап д??гелек жасап, жіпке тізіп мойындарына іліп ?уанту салты бол?ан.
М а л т а. Езілген ??ртты? таусынша? т?йіршіктері, ол ?рі ж?мса?, ?рі с?йкімді ас саналады. ?за? сапарларда ауыз?а салып суын ж?т?ан кезде ?рі сусын, ?рі ?орек бол?ан.
Езген ??рт. Сорпа?а, т?зды??а, к?жеге ж?не бас?а та?амдар?а ?осу немесе с?йы? к?йінде ішу ?шін кепкен ??рт астау?а салып ?нталады, келіге т?йіледі немесе ?ол тиірменге тартылады. Езген ??рт — ?лтты? тама?тарды? е? бір с?йкімдісі ж?не кенеулісі.

А ? м а л т а. Езген ??ртты? е? со??ы шайындысы. Ол ?те ж??ымды ж?не тез сі?етін та?ам болып саналады, оны сол с?йы? т?рінде ішеді.
?нта? ??рт. Арнайы т?йіп ?сат?ан немесе ?ап т?бінен жинап ал?ан ?гінді. Оны с?тті? піскен ?айма?ына был?ап жейді.К ? р т - м а й. Сары май?а батырып таба? жасайтын кепкен сы?па жалпа? ??рт. Оны асы?ыс кезде д?м таттыру ?шін немесе же?іл - желпі т?стік ретінде дастар?ан?а ?ояды. Кейде ??рт, ірімшік, май та?амдарыны? ?осындылары да к?рт - май деп аталады.

2.2. ?аза?станны? ?лтты? бренді – ??рт.
?лтты? брендті ??ру – ?аза?станны? ?зекті м?селесі. М?дениет, тарих ?айраткерлері ж?не бизнес - ??рылым ?кілдері де осы м?селе бойынша ізденісте. ?сыныстар ?те к?п. Біреулер ?лтты? бренд домбыра, ?обыз сия?ты музыкалы? аспаптар десе, екіншілері ?ымыз ж?не ш?бат сусындары деп санайды, ал ?шіншілері киіз ?йді жа?тайды. Келешекте ?аза?станны? атын шы?аратын не екені белгісіз. Та?дау ?иын, ?лтты? с?ні – кешке киетін с?нді киім емес. Ал ,мен ?аза?ты? байыр?ы та?амы ??ртты ?лемдік нары??а шы?ару керек деп санаймын. Оны? мы?жылды? тарихы бар, ж?не б?гін ??ртты? дайындалу р?сімі ?мытыл?ан жо?. ?азір ?лтты? бренді ойлап табу м?селесі туралы айтса?, назарымызды неге ??рт?а аудармас?а?! Бір кездері ??р к?шпенділерді ?за? жоры?тарда ж?не со?ыстарда ашты?тан ??т?ар?ан. Б?л азы? ?те ?за? са?талады, ал ол кезде то?азыт?ыштар болма?ан. Мен ?зім де ??ртты жеп ?стім.
Бас?а шетелде демалыста болып, сол елден естелік ж?не жейтін сыйлы? ?келу – б?рын?ы туристік д?ст?р. Т?ркиядан біз ?лемге ?йгілі пахлавасын, ?нді елінен шайларын ?келеміз. ?р елде достарына сый ретінде ?келуге болатын, ерекше та?амдары бар. Ал, ?аза?стан не ?сына алады? Тек базарда кемпірлермен тауарсыз т?рінде сатылатын ??рттан бас?а еште?е жо?.
?орытынды
??рт – адам денсаулы?ына ?ажетті ??ндылы? екеніне к?з жеткіздім. Б?л та?амны? емдік, т?рмысты? пайдасы бар.
?азіргі заманда жастарды? к?бі осы та?амды, оны? денсаулы??а пайдалы екенін білмейді. ?з сыныптастарымнан ??рт туралы не білетіндерін с?растыр?анда, біреуі де білмей шы?ты. ?аза? тілі саба?ында сыныптастарымды жобаммен таныстырдым. Олар?а ??ртты? ?те ма?ызды та?ам екенін т?сіндіре алдым деп ойлаймын. ?з отбасым да, ??рбыларым да осы?ан к?з жеткізді.
Айдар Шалбарбаев ??ртты? ?лтты? бренд бола алатыны туралы ойларын айтты. Мен осы зерттеушіні? с?здеріне ?осыламын. Мені? ойымша, ??рт Отанымызды? ?лтты? бренді м?ртебесіне лайы?. ??ртымыз ?лем нары?ына шы?ып ?ана, ?з елімізді? балалары осы та?амны? пайдасын к?ре алады деп ойлаймын. Себебі, ?азір ??ртты тек ?аза? хал?ы біледі, ал егер осы та?ам ?лтты? бренд болса, оны тек шетелдер ?ана емес, ?з елімізді? барлы? т?р?ыны д?мін татып, ба?алайды.
?орыта айт?анда, ?аза?ты? ?лтты? та?амы – ??рт адам денсаулы?ына ?ажетті та?ам. Біз, ?аза?станны? жастары осы ??нды та?амны? жойылуына жол бермеуіміз керек.
 

 

Просмотр содержимого документа
«"??ртты? адам а?засына пайдасы" жоба »

Солтүстік Қазақстан облысы

Шал ақын ауданы

Социал негізгі мектебі

4-сынып оқушысы

Амангелді Айғаным


Кіріспе

1.1. Құрт – сүттен жасалған ұлттық тағам


Бұл жоба қазақ халқының байырғы тағамы – құрттың пайдасын зерттегу арналған.
Құрт – сүттен жасалған ұлттық тағам. Құрт – сөзінің мағынасы да құрғатылған, кептірілген сүт деген мағынаны береді. Бұл тағам ақуыздарға өте бай, адам денсаулығына өте пайдалы.Жобамда құртты Қазақстанның ұлттық бренді ретінде әлемдік нарыққа шығаруға болатынын атап кеттім.
Кіріспе
Қазақ халқы асты өте жоғары бағалаған әрі қастерлей білген. Ел - жұрт жадында мәңгі жатталып қалған «ас – адамның арқауы» деген қағида осындай терең ұғымның қалтқысыз түсінігі болып қалыптасқан. Халқымыз адам өмірінде тамақтың орнын тіршілікке қажетті құндылықтардың бәрінен де жоғары қойған. Бұған «астан үлкен емессің» немесе «арпа, бидай ас екен, алмыс, күміс тас екен», «асты қорлама құстырар» деген сес, ескертпелер мен мақал - мәтелдер де куә бола алады. Қалай айтылса да, қай заманда айтса да халық асты құрметтеу мен бағалаудың жолын да, жөн - жосығын да, оны дәмді етіп әзірлеудің көзін, кезін, ретін таба білген. Ел мен елді татуластыру да, жақсылар мен жайсаңдарды құрметтеу де, өздерінің мырзалық, мәрттік үлгілі, өнегелі қасиеттері мен артықшылықтарын білдіру де, ел дәулеті мен қарым - қабілетін, түсінігін танытуды да, қазақ кең дастарқан арқылы яғни ас, қонақасы арқылы көрсеткен. Осы жолда тұшымды сөз айтып, дәмді тағам берумен бірге оның таза, бүтін ыдыстарына дейін ерекше назарда болған. Сырттан келген кісілер де елді осы қонақасы берудің жолы мен жөні арқылы сынап, бағасын берген. Демек ұлт мәдениетінде тамақ, дәм татыру – экономикалық, дипломатиялық және тәлім - тәрбиелік қызмет атқарған. Бұл істе әрине, қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі шетелдерде ерте заманнан - ақ аңыз болып тараған. Қазақ қонақасы беруде қонақ таңдауды, басқа ұлт, дін өкілдері деп бөлуді де білмеген, төрге шығарып ашық қабақ танытқан, достық көңілін көрсеткен. Шаршағандарына, мұқтаждарына ат, ас, көлік сыйлай да білген.

Ас, тамақ дайындауды қазақ әйелдерге жүктеген. Қазақ әйелдері тағамның алуан түрлерін дайындауымен бірге қыста да, жазда да оның таза әрі бұзылмай сақталуының әдіс - тәсілдері мен жолдарын да таба білген. Бұл қағидаларды әйелдер ұрпақтан - ұрпаққа жеткізіп, кейінгілерге үйретіп отырған. Мысалы, олар етті ыстап сақтауды, қымызды жазда салқын ұстауды, майды көгертпей күтуді, басқа тамақтарды да бұзылмай сақталуының ғасырлар бойы ұмытылмай келе жатқан байырғы халықтық әдістері мен амалдарын әсіресе ауылдық жерлерде

күні бүгінге дейін жеткізді және оны әлі де қолданып келеді. Әсіресе, қымыз бен шұбатты баптаудың, құрт, ірімшік, ежігей, сары май сияқты жеңсік тағамдарды дайындауда қазақ әйелдерінің шеберлігі мен өнері үлгі етіп, қалай мадақтауға тұрарлық.


Қазақ халқы асты үш түрге бөледі. Олар ақ (сүт тағамдары), қызыл (ет тағамдары) және көк (жеміс тағамдары).Мал және онан алынатын өнімдер қазақтың басты байлық қоры. Соның ішінде ұлт тағамдарының негізгі көзі болып табылатын сүттің орны бір бөлек. Сүт тағамдарын халық бір сөзбен ақ деп атайды. Осы ақтан бірнеше жүздеген, мыңдаған жылдар бойы халық аса бай тәжірибе жинақтай жүре одан жүзден астам тамақ түрлері мен дайындау әдістерін жасаған. Және олардың көптеген қызықты атаулары мен орны және алуан түрлі ерекше жасау, пісіру жолдары тағы бар. Сөйтіп бір сүттен сұйық, қою, қоймалжың, ащы, тұщы, жұмсақ, қатты, ұнтақ тағамдар жасап шығарған. Олардың көпшілігі қазіргі кезде қазақ дастарқанынан сирек көрінетін жеңсік ас қатарына жатады.

Сүт - химиялық құрамы жағынан тамаша тағам. Оның құрамында адам ағзасының қалыпты жетілуі үшін барлық зат бар. Соған орай оған физиологиялық құндылығы жағынан бірде бір азық тең келе алмайды. Сүт басқа өнімдердің биологиялық құндылығын көтереді. Ас қорыту бездерінің жұмыс істеу қабілетін үнемі жақсартып отырады. Сүтті пайдаланып әр түрлі тағамдар дайындауға болады. Айран ұйытып, ірімшік, құрт кептіруден бастап, ботқа пісіруге дейін осы бір керемет өнім пайдаланылады. Ал сүт қосып дайындалған тағам өте дәмді болады. Оның үстіне сүт өнімдерінің дәрулік қасиеті бар. Олар емдеу, алдын алу, диеталық тағам ретінде де қолданылып жүр.

1.2. Құрт - адам денсаулығына қажетті құндылық.


Іші - бауырымыз құрысып - тырысып, көзіміз қарауытқанда, ойбай дәруменіміз азайып кетті деп шығамыз. Ондайда банан, киви, апельсин жеу керек деп ақыл айтатындар да табылады.
Осы біздің атам қазақ апельсин көрмей өсті ғой, олар неге құлап, талып қалмаған деп таңғаламыз. Сөйтсек, олардың ішкен - жегені нағыз дәрумендердің көзі екен. Көгорай шалғынды жалпағынан басып жайылған сиырдың сүті, түйенің шұбаты мен жылқының қымызы – дәруменнің, күш - қуаттың көзі осылар екен. Дүкендерде сатылатын сырды қазақшалап сыртына “ірімшік” деп жазып қояды. Бірақ сырдың дәмі қазақтың қозы қарын қосып қайнатқан ірімшігінің садағасына да татымайтынын, әсіресе, ауыл қазағы жақсы біледі. Әңгіме оның дәмінде ғана емес. Ғылыми зеттеулер көрсеткендей, сиырдың құрамында, 100 грамға шаққандағы ақуыздың мөлшері 22, 85 - 34, 52% болса, қазақ ірімшігіндегі ақуыздың мөлшері 40 - 42% екен. Сыр құрамында көміртегі ары кетсе 4, 52%- тен аспайды, ал ірімшікте ол 10, 93% болады. Адам ағзасындағы сүйек ұлпаларының мықты болуы үшін ең қажет элемент фосфор болса, дәстүрлі әдіспен жасалған ірімшік құрамында фосфор 0, 51%, ал кальций 2, 3% мөлшерінде кездеседі екен. Ал қуаттылығына келсек, 100 грамм сыр 268, 8 - 401, 38 қуат берсе, 100 грамм ірімшік 408, 4 қуат береді. Құртымыз да химиялық құрамы мен калориясы жағынан қала дүкендеріндегі сүзбені (творог) он орап алады. Сүзбеде ақуыз мөлшері 14, 5 - 18, 6% болса, қазақ құрты ақуызға өте бай – 52, 6%. Ал 100 грам сүзбе 87 - 227 - ге дейін қуат берсе, құрттан 370, 1 қуат алуға болады.

Бабаларымыз кие тұтқан жылқы малының сүті – қымыздың емдік қасиеті ежелден мәлім. Дені сау адамның ағзасы 1 тәулікте орта есеппен 50 мг. С дәруменін қажет етсе, 1 литр қымыз құрамында 200 - 260 мг. С дәрумені бар. Қымызда сонымен қатар сөл бөлу және жүрек жұмысын жақсартатын В тобы дәрумендері: В(1), В(2), В(3), оның ішінде қанның жасалуына қатысатын В12 дәрумені, ағзадағы тотығу - тотықсыздану реакцияларына әсер ететін С тобы дәрумендері, А дәрумендер тобы, липоид, бар. Қымыз нағыз антибиотик. Ол ағзаға тарағасын, ішектегі шіру процесін тежейді. Шіріткіш микробтарға, ішек таяқшаларына және сарғыш стафилококтарға қарсы жойғыш күші бар қымыз құрт ауруы, сүзек, дизентерия, күл (дифтерия) бактерияларына тосқауыл қояды. Кеңес заманы тұсында 1958 жылы қымызбен емдейтін сауықтыру орталығы ашылған.
Қос өркешті «шөл кемесі» түйе жануары беретін шұбаттың жөні бөлек. Құрамының элементтерге байлығынан шұбат қымыздан да асып түседі. Мәселен, қымыз құрамындағы ақуыз мөлшері 2, 3 - 2, 9% болса, шұбаттағы ақуыз 2, 91 - 4, 93% мөлшерінде. Қымыздың майлылығы 1, 3 - 2, 5% болса, шұбат одан да майлырақ ─ 8 - 9%. Шұбаттың құрамында С дәрумені де молырақ. Түйе сүтінің құрамында кальций (0, 13 - 0, 21%) мен фосфор (0, 05 - 0, 072%) секілді микроэлементтер де кездеседі. Бірақ құрамындағы көміртегі жағынан шұбаттан (1, 07 - 1, 78%) гөрі қымыз (3, 6 - 7, 3%) бай. Осылармен қатар шұбатта А, В, С дәрумендері, мыс, мырыш, күміс, темір, кремний, магний, кальций, алюминий микроэлементтері жетерлік.
Химия, медицина ғылымдары пайда болмай тұрып - ақ алдындағы асын тани білген қазақ нағыз данышпан. Асылы, аузынан ақ ажырамаған халқымыз қымызын ішіп, құртын жеп отырып - ақ осы күнгі көп кеселдің алдын алған. Атам қазақтың ғұмыры аттың жалында, атанның қомында өтсе де, дүниеге небір алып тұлғалы, батыр да дана перзенттер әкелген тылсым сырының де бірі осы болса керек.

II. Негізгі бөлім

2.1. Құрттың түрлері


Құрт – сүттен жасалған ұлттық тағам. Құрт – сөзінің мағынасы да құрғатылған, кептірілген сүт деген мағынаны береді. Пісіліп майы алынған айранды қайнатып кенеп дорбада сүзіп алып тұздап өреде кептіріп сақтайтын тағам түрі. Жасалу тәсілдеріне қарай құрт сықпа құрт, ақ құрт, қара құрт, майлы құрт деген түрлерге бөлінеді. Қазақ ырымы бойынша кеппеген құртты жеуге, алуға болмайды. Егер өреден құрт алып жесе, жауын жауады деген ырым бар. Сабада жиналып пісілген іркітті майы алынғаннан кейін түбіне май жаққан үлкен қазанға құйып қайната береді. Құрт қайнап жатқан кезде оның түбі күйіп кетпес үшін арнаулы құрт былғауышпен (басында кырғыш темірі болады) әлсін - әлсін қазанның түбін, ернеуін қырып араластырып отырады. Әбден қойылған құртты қапқа құйып керегеге асып қояды, сонда оның қалған суы тағы да ағып, құрғайды. Бұдан кейін қолмен бөлшектеп, тақтайшаға, шиге, қолмен сықпалап өреге жайып кептіреді. Көгермей, қызбай біртегіс кебу үшін өреде жатқан кезде оны бірнеше рет аударыстырады. Осындай әдіспен қайнатып, кептіріп алған құрт жыл бойына, кейде 2 — 3 жылға дейін сақтала береді. Кұрт күшті ас, ол әр түрлі тамаққа қосылады. Құрттан істелетін немесе кұрт қосылатын тағамдардың кейбір түрлерін айта кету қажет.

Ж а с қ ұ р т. Сүзбеде тұрған құртты сары маймен жентектеп бастырма ретінде шаймен бірге дастарқанға қояды. Әсіресе кепкен құртқа, бауырсаққа тісі өтпейтін қарттар үшін өте кенеулі ас саналады. Ертеректе жас құртты мипалауға, құйрық - бауырға қосқан.
Құрттың сарысуын сүт қосып қайнатып, ірімшік жасайды, ауырған малға ішкізеді, әйелдер бас жуады, сондай - ақ одан тері илеу үшін малма жасайды.

Қ ө б і к. Қайнап жатқан кұрттың қалқып алған беті. Майлы, кенеулі ас ретінде жас балаларға, қарттарға калқып беру салт болған. Бұрын құрт қайнатқан үйден көбік жалаймыз деп, ауыл балалары келіп жиналатын әдет те болған.
Ыстық құрт. Қайнап жатқан құртты алып, май қосып сапырып ішетін кенеулі ас. Өкпе ауруына, суық тиіп ауырған сырқаттарға ем саналған.
Сықпа құрт. Мұның қайнатқан кұрттан айырмашылығы сол ашыған айран қапқа кұйып сүзіледі де тұздалып, әр түрлі үлгімен бөлшектеліп тақтайшаға кептіріледі. Сықпа құрт та бастырма ретінде пайдаланылған. Мұндай кұрт жайған әйел ауыл балаларына арнап дөңгелек жасап, жіпке тізіп мойындарына іліп қуанту салты болған.

М а л т а. Езілген құрттың таусыншақ түйіршіктері, ол әрі жұмсақ, әрі сүйкімді ас саналады. Ұзақ сапарларда ауызға салып суын жұтқан кезде әрі сусын, әрі қорек болған.
Езген құрт. Сорпаға, тұздыққа, көжеге және басқа тағамдарға қосу немесе сұйық күйінде ішу үшін кепкен құрт астауға салып ұнталады, келіге түйіледі немесе қол тиірменге тартылады. Езген құрт — ұлттық тамақтардың ең бір сүйкімдісі және кенеулісі.







А қ м а л т а. Езген құрттың ең соңғы шайындысы. Ол өте жұғымды және тез сіңетін тағам болып саналады, оны сол сұйық түрінде ішеді.
Ұнтақ құрт. Арнайы түйіп ұсатқан немесе қап түбінен жинап алған үгінді. Оны сүттің піскен қаймағына былғап жейді.


К ұ р т - м а й. Сары майға батырып табақ жасайтын кепкен сықпа жалпақ құрт. Оны асығыс кезде дәм таттыру үшін немесе жеңіл - желпі түстік ретінде дастарқанға қояды. Кейде құрт, ірімшік, май тағамдарының қосындылары да кұрт - май деп аталады.

2.2. Қазақстанның ұлттық бренді – құрт.
Ұлттық брендті құру – Қазақстанның өзекті мәселесі. Мәдениет, тарих қайраткерлері және бизнес - құрылым өкілдері де осы мәселе бойынша ізденісте. Ұсыныстар өте көп. Біреулер ұлттық бренд домбыра, қобыз сияқты музыкалық аспаптар десе, екіншілері қымыз және шұбат сусындары деп санайды, ал үшіншілері киіз үйді жақтайды. Келешекте Қазақстанның атын шығаратын не екені белгісіз. Таңдау қиын, ұлттың сәні – кешке киетін сәнді киім емес. Ал, Алматылық Айдар Шалбарбаев уақытын текке өткізіп жүрген жоқ.
Айдар Шалбарбаев 19 жыл бойы құртқа ұлттық бренд мәртебесін беруге ат салысуда. Әлі нәтижесіз.
– Ұлттық бренд туралы сөз қозғалған кезде, мен тыс қала алмаймын, – деп Айдар Ақаралұлы атап кетті. – Мен қазақтың байырғы тағамы құртты әлемдік нарыққа шығару керек деп санаймын. Оның мыңжылдық тарихы бар, және бүгін құрттың дайындалу рәсімі ұмытылған жоқ. Қазір ұлттық бренді ойлап табу мәселесі туралы айтсақ, назарымызды неге құртқа аудармасқа?! Бір кездері құр көшпенділерді ұзақ жорықтарда және соғыстарда аштықтан құтқарған. Бұл азық өте ұзақ сақталады, ал ол кезде тоңазытқыштар болмаған. Мен өзім де құртты жеп өстім.
1990 жылы Айдар Ақаралұлы құрт және оның мәртебесі туралы күрделі ойлай бастады.

– Менің алғашқы білімім – мүсінші - суретші, сондықтан бастапқыда, суретші ретінде, мені құртың мүсіні қызықтырды. Және мен сыйға тартатын құрт құру бойынша жұмыс істей бастадым, - деп жалғастырды. – Ол кезде тағамның құрамы мен сапасы туралы, оның жасалу технологиясы туралы ойлаған жоқпын. Менің бірінші ойлап шығарған құртым үшбұрышты боды, және әр бұрышы үш жүзді білдірген. Осы бұрыштарда қазақтардың негізгі игілігі – киіз үй, қойлар, жылқылар, түйелер. Сонымен қатар, сыйлық ою түрінде де әзірленген. Бұл Қазақстанға келген әр шетел азаматына өте жақсы сыйлық.
Басқа шетелде демалыста болып, сол елден естелік және жейтін сыйлық әкелу – бұрынғы туристік дәстүр. Түркиядан біз әлемге әйгілі пахлавасын, Үнді елінен шайларын әкелеміз. Әр елде достарына сый ретінде әкелуге болатын, ерекше тағамдары бар. Ал, Қазақстан не ұсына алады? Тек базарда кемпірлермен тауарсыз түрінде сатылатын құрттан басқа ештеңе жоқ.

Жылдар бойы құрт тақырыбын зерттеген Айдар Шалбарбаев тұзды домалақтардан ерекше тауар шығаруын біледі.
– Егер мен бастапқыда тек мүсіні туралы ойласам, кейін мені құрттың дайындалу технологиясы қызықтырды, – дейді Айдар Ақаралұлы. – Мен ұлттық ащы сүт өнімдерінің өндірісін зерделедім. 2004 жылы осы зерттеуіме патент алдым. Осы патент қазіргі заман технологияларын қолданып, шетелдерге мақтанышпен шығарылатын сапалы құрт шығаруға мүмкіндік береді. Мен біздің құрт голландықтардың ірімшіктері, түркілердің йогурті сияқты әлемдік асханада өзіне лайық орын алуы қажет деп ойлаймын.
Айдар Шалбарбаев құртты өндірудің үш бағытын ойлап шығарды. Бірінші «сыйға тартылатын құрт». Бұл құрт шоколадпен қапталған және жаңғақ қосылған.
Екінші бағыт – етті құрт(жылқы, қой, сиыр еттері). Бұл құрт байырғы ата - бабаларының әдісі бойынша жасалады. Үшіншісі – балық құрт. Бұл өнімді сыра ішетіндер жақтайды деп ойлайды зерттеуші. Осы құрт балықтың әр түрінен жасалып, балық мүсінінде болады.

Айдар Ақаралұлы өз зерттеулерімен көптеген жерлерге барып, көмек сұрады, бірақ жолы болмай жүр. Жақында, ол премьер - министр Кәрім Мәсімовтың блогі туралы біліп, премьер - министрге ұлттық брендті құрғаны туралы хат жазды. Жауабын әлі алған жоқ.
– Мен, өзім де құртты өндіретін цех ашар едім, – дейді зерттеуші. – Бірақ, қазақтың байырғы тағамын ұлттық бренд бола алмас еді. Ол үшін құртты жетілдіру бойынша зауыттар жүйесін ашу қажет.















Қорытынды

Құрт – адам денсаулығына қажетті құндылық екеніне көз жеткіздім. Бұл тағамның емдік, тұрмыстық пайдасы бар.
Қазіргі заманда жастардың көбі осы тағамды, оның денсаулыққа пайдалы екенін білмейді. Өз сыныптастарымнан құрт туралы не білетіндерін сұрастырғанда, біреуі де білмей шықты. Қазақ тілі сабағында сыныптастарымды жобаммен таныстырдым. Оларға құрттың өте маңызды тағам екенін түсіндіре алдым деп ойлаймын. Өз отбасым да, құрбыларым да осыған көз жеткізді.
Айдар Шалбарбаев құрттың ұлттық бренд бола алатыны туралы ойларын айтты. Мен осы зерттеушінің сөздеріне қосыламын. Менің ойымша, құрт Отанымыздың ұлттық бренді мәртебесіне лайық. Құртымыз әлем нарығына шығып қана, өз еліміздің балалары осы тағамның пайдасын көре алады деп ойлаймын. Себебі, қазір құртты тек қазақ халқы біледі, ал егер осы тағам ұлттық бренд болса, оны тек шетелдер ғана емес, өз еліміздің барлық тұрғыны дәмін татып, бағалайды.
Қорыта айтқанда, қазақтың ұлттық тағамы – құрт адам денсаулығына қажетті тағам. Біз, Қазақстанның жастары осы құнды тағамның жойылуына жол бермеуіміз керек.



Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Кенжеахметұлы С., Қазақтың дарқан дастарқаны, Алматыкітап 2007 ж.
2. Анфимова Н. А., Татарская Л. Л. Аспазшылық, Просвещение 2002 ж.
3. Ермакова В. И. Аспазшылық, Просвещение 1993 ж.
4. Матюхин З. П. Тамақтану, гигиена және физиология негіздері, Просвещение 1999 ж.


















Шал ақын ауданы Социал негізгі мектебінің

4- сынып оқушысы Амангелді Айғаным

Нұрымқызының «Сандық»

тақырыбында жазған жұмысына






ПІКІР

Социал негізгі мектебінің 4- сынып оқушысы Амангелді Айғаным Нұрымқызы

«Қазақтың ұлттық тағамы – құрттың пайдасы » тақырыбында жазған ғылыми жобасы- қазақ халқының  сүттен жасалған ұлттық тағам   ретінде кеңінен қолданатын тағамының өте көне  түрінің бірі - құрт.Құртты ежелгі замандарда қалыптасып, дамып, бүгінгі күндерге дейін өз қасиетін жоғалтпай, жақсы сақталған ұлттық тағам ретінде пайдаланып келеміз. Халқымыздың бүгінгі күні бізге жеткен құртының түрі көп. Құрт  күнделікті өмірде тағамның бір түрі ретінде, немесе басқа тағамдардың дәмін келтіру үшін  қолданылатын  тағам десек те болады. Құрт өз деңгейінде қолданысқа түскен жоқ. Міне, сол себепті   құрттың  құрамына  және  оның адам организміне тигізетін пайдасына баса назар аудара отырып, деректер жинақтап, зерттеу жұмысын жүргізіп отыр.Қазақ қоғамында ата-бабаларымыздан бізге мирас болып қалған , әлі күнге дейін халқымыздың сана-сезімінде берік орын алған қазақтың ұлттық тағамы аз емес. Олардың кейбірі қазіргі кезде ұмытылып, қолданудан қалып бара жатыр.Сондықтан қасиетті ұлттық тағам ата-әжелеріміздің өмір заңдылықтары бойынша, басқалары ұлттық тағам арқылы қалыптасып, тыныс-тіршілігімізге сіңісіп кеткен. Соны ой таразысында сараптап, пайымдап, бүгінгі таңдағы ұлттық тағамның пайдасы туралы тоқталып өткен.






Мектеп директоры: Ш.Х.Онайбекова

Жобаның жетекшісі: Г.И. Елиясова

















Қолданылған әдебиеттер

1. Г.З.Гарбунова., И.Д.Кравцова.

Научно-исследовательская деятельность учащихся:: - Учебно-методическое пособие \Под. общ. ред.д.м.н., профессора С.П.Терехина. –Караганда: Изд-во КарГУ, 2009,-54 с.

2. Қазақ өнері: Энциклопедия. – Алматы: Қаз\н даму институты. 2002- 800 бет.

3. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі :\ Құраст. Р.Сыздық, Н.Уәлиұлы, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова және т.б. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2005-616 бет.

4. «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия\ БАс ред. Ә.Нысанбаев, -Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2005-728 бет\546 бет

5. Қазақ халқының ою-өрнегі, Орнаменты казахского народа – Алматы: Өнер,2002- 160 бет.

6. Қазақстан Республикасының Ә.Қастеев атындағы мемлекеттік Өнер музейі. – Алматы: Өнер баспасы, 2003.

7. Қазақстан Республикасы. «Жалпы білім берудің мемлекеттік стандарттары» Жалпы бастауыш білім. -Алматы: РОНД, 2002-136 бет

8. О.С.Сотқанов, С.Д.Нұрсейітова, Г.О.Сотқанова. Еңбекке баулу пәні, 1-4 сыныптар.

9. С.Н Жиенбаева. Бастауыш сыныпта технологиялық білім беру мәселесі\\ Бастауыш мектеп, 2007 №6. -24 – 25 бет

10. Қ.О.Жеделов. Халық педагогикасы мен ұлттық қолөнеріміздің оқытылуы\\ Бастауыш мектеп, 2007 №6-28 – 30 бет

11. Қазақтың киіз үй жиһаздары «Аруна» баспасы, 2002.











IV. Қосымша







Қолсандық




Ойдағы ауыл орны










Абдыра













































17




Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Внеурочная работа

Категория: Планирование

Целевая аудитория: 4 класс.
Урок соответствует ФГОС

Скачать
"??ртты? адам а?засына пайдасы" жоба

Автор: Амангелді Ай?аным Н?рым?ызы

Дата: 05.02.2015

Номер свидетельства: 167938

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства