Балалар ?дебиеті ар?ылы к?мекші мектеп о?ушыларыны? с?з ?орын дамытуды? жолдары.
Балалар ?дебиеті – руханият елімізді? к?ркем шежіресі. Балалар ?дебиеті – келешек ?дебиеті. Белгілі академик-жазушы М.?уезов: «Ел болам десе?, бесігі?ді т?зе» деген екен. «Бесік т?зетуді? бір жолы – бесік жырын т?зеу». Бесік жыры – балалар ?дебиеті. Б?гінгі балалар ?дебиеті - ?ркесі иік, ?рісі ке?, жанры алуан, м?дениеті ?лкен ?дебиет.
Бала о?ыл?ан шы?армаларын немесе м?тінді ты?дап ?ана ??оймайды, солард ??у?а талпынады. Соны? негізінде біртіндеп ол жайында ??ым ?алыптастыру?а талпынады. Оны? н ойынтез т?сіінп, ?з ойын да ж?йелі жетізе алады. Соныме ?атар тіл мен ойау бір-бііме байлагныста екенін ??ады. Тісіх ойдауды? болмайтыны, ?рбір ой тіл ары?ыл к?рінентіін, я?ни с?йлеуді ойдаудан б?ліп алуды? м?мкінеместігіен т?сінеді.
Педагогика мен психология ?ылымдары баситауыш мектеп о?ушыларыны? тілін дамытуды салаларымен бірге ?арастырады. А?ыл-ой т?рбиесіні? негізгі міндеті баланы? жас ерекшелігіне сай айналада?ы, ?ор?аша?ан д?ниені? сапасы, ?олданылатын орны, ?асиеттері, неден жасалатынын, не ?шін ?ажеттілііг жайында на?ты т?сінік беру болып табылады. Бала?а ма?сат к?здей отырып, оны? айналада?ы д?ниені шынайы, а?и?а т?р?ыда танып-білуін ?амтамасыз ету, таби?ат?а,адам?а, ?о?м?а д?рыс ?арым-?атаныс ?алыптастыруды а?ыл-ой т?рбиес дейм?з. А?ыл-ой т?рибеін бердуе баланы? білуге ??штарлы?ын, а?ыл-ой ?абілетін дамыту,бай?а?ан ??былыстарын талдау?а, салыстыру?а, ?оыртынды жасай білуге, ?зойын ж?йелі т?рде жеткізе білуге ?йрету ?шін аба?та ж?ге саба?тан тыс уа?ытта к?ркем шы?арманы пайдаланады.
Жо?ар?ы сынып о?ушыларыны? а?ыл*ойын дамытып, санасын ?алыптасытру ?шін м?нді т?сіндіру, білім беру, ?лгі-?неге к?рсетуде ?немі балалар ?дебиетін басшылы??а алады. Б?л ?сіеес,анатілі саба?ыда іске сатын белгілі. А?ыл-ой т?рбиесі ма?сат?а сай ж?ргізілсе, ол баланы? логикалы? ойлауын, танымды? ?абілетін дамытып, ой ?орытындысын жасай білуге жеткізед?. Сонды?тан, т?рбиеші к?ркем шы?арманы? мазм?ынына с?йкес саба?ты? ма?сатын ай?ын, на?ты ?оя білген ж?н. А?ыл-ой жа?ынан бала не??рлым белсенді болса, с?ра?тарды да со??рлым к?бірек ?ояды. Бала ойын ?стінде т?жірибе жасайды, себеп-салдарлы? байланыстар ен т?уелділікті аны?тау?а тырысады. Мысалы, ол ?андай затты? батып, ?андай затты? батпай ж?зіп ж?ретіндігін ?здігінен ажырата алады. Барлы? адамзат?а, таби?ат?а деген с?йспеншілікті т?рбиелеуді? басты ??ралы- халы?ты? тілі, м?дениеті, ана тіліні? ??дыреті халы? ауыз ?дебиеті ?лгілерінде десек ?ателеспейміз. Балалар?а арнал?ан к?ркем шы?армаларды ана тілі саба?ында пайдаланамыз.
Адам ?мірінде с?з ?неріні? орын ерекше. К?ркем шы?армалар ар?ылы ?орша?ан орта?а д?рыс, таби?атта аялай білуге, о?ан ?ам?оршы болу?а т?рбиелеу, я?ни таби?ат?а м?дени ?арым-?атынас жасау негізінен ана тілі, д?ние тану саба?тарында ж?не саба?тан тыс уа?ытта ж?зеге асырылады. Мазм?ны экологиылы? т?рбиені ашатын к?ркем шы?армалармен бірге халы? ауыз ?дебиеті ?лгілерін де жиі пайдалану?а болады. Мысалы: «Б?ла? к?рсе? к?зін аш», «??старды? ?ясын, ??мырс?аларды? илеуін б?зба», «??ра??а ора? салма», «к?кті ж?лма», су ішкен ??ды?ы?а т?кірме», т.б м?ны? ?зі баланы? экологиялы? сауатын ашу?а ба?ыттал?ан, таби?атты ?о?ау?а, аялау?а, о?ан ?ам?оршы болу?а т?рбиелеуді? ж?не тіл байлы?ын жетілдіруді? ??ралы екенін к?рсетеді.
К?ркем шы?арма ар?ылы баланы?санасына, сезіміне ?сер етіп, онда?ы на?ты жа?ыдайлар?а к?з?арасын т?рбиелейді. К?ркем шы?армада бейнеленген кейіпкеді? ?уанышына ?уанып, ренішіне ренжиді, о?ан к?мек к?рсеткісі келетінін ашы? айтады. Балалар ?уанышы мен ренішін, ?нат?аны мен ?натпа?аныын ??пта?ан немесе наразылы?ын бірден білдіреді. Б?дан балаларды? белгілі бір та?ырып?а деген сезімін, ?зіндік к?з?арасын к?руге болады. Мысалы баланы? к?ркемдік ?абылдауын дамыту ?шін фольклорлы? шы?арманы пайдаланып хал?ымзды? ?мірімен, т?рмысымен танысу?а болады. Бастауыш мектепте ауыз ?дебиет ?лгілері ке?інен пайдаланылады. Себебі олар балалар?а т?сінікті болып келеді. О?ушыларды? тілін дамытуды ж?зеге асыруды? негізгі жолдарыны? бірі-к?ркем шы?армалар.Мектеп жасында?ы балаларды? к?ркемдік тал?амын ?алыптастырып, ?семдікті сезіну, ?демілікті к?ре білу, таби?атта?ы ?йлесімділікті к?ркем шы?армаларда?ы суреттермен салыстыру, д?ниетану, ана тілі саба?тары ар?ылы жасалады. ?сіресе «жыл мезгілдері»,?лтты? ?нер», «Мені? елім ?аза?стан», т.б к?птеген та?ырыптар?а арнайы ?йымдастырыл?ан ма?сатты топсаяхаттарда іске асыру?а м?мкіндік туады. Онда о?ушылар таби?атты? ?семдігін к?ріп, ба?ылап сезінуге ?йренеді ж?не оны ойымен ж?йелі баяндап, ??гімелеп айтып бере алатын болдаы. ?сіресе ?лтты? музейлерге жасал?ан топсаяхатта к?ргендеріні? (?лтты? аспаптар, ?лтты? киімдер ?лтты? та?амдар т.б ?семдігін айтып жеткізуде бай?алады. Балалаар?а эстетикалы? т?рбие беруде халы? ауыз ?дебиеті шы?армаларыны? (ертегі, ж?мба?, жа?ылтпаш) ма?ызы аса зор. Олар баланы? ?абылдауына, жан ??былысына жа?ын, ?йткені б?л шы?армалар мазм?ны жа?ынан тере? к?лемі ша?ын, ?арапайым да т?сінікті. К?ркем шы?арманы о?ып немесе ??гімелеп беруде м??алім шы?арма кейіпкерлеріні? жа?ымды, жа?ымсыз екенін айыра отырып, неліктен бір кейіпкер ?нап, екіншісі ?намайтынына ?зі ?орытынды жасап айта алады. Авторды? кез-келген шы?армасында?ы ?семдікті ?мірдегі шынды?пен салыстыру?а ?йретіледі.
Жо?ар?ы сыныпты? мектеп о?ушыларын ?з елін, жерін, отанын, отбасын ?ор?ау?а, с?юге т?рбиелеуде к?ркем шы?арманы? алатын орын ерекше елін, жерін ?ор?а?ан халы? батырлары туралы, оларды? батырлы?, ерлік істерін паш ететін ??гімелер, ?ле?дер, а?ыз-ертегілерді о?ып, оны? мазм?нын т?сіндіруде? т?рбиеші кездесулер ?йымдастырып, баланы? ?иялын шары?татып, ерліктерге баулиды. К?ркем шы?армаларды сахналату, рольдерге б?ліп ойнату ар?ылы бала кейіпкерге еніп, я?ни оны? іс ?имылын, ж?ріс-т?рысын барынша бейнелеуге тырысады.
