Витаминдер.
Кіріспе
Адам тама?тану?а жа?а піскен к?кеністер мен жемістерді пайдаланбаса, аурулар пайда болатыны ерте кезден белгілі . Полюстік экспедицияларда к?птеген зерттеушілер , сондай- а? ?за? мерзімдік кемемен ж?зуде те?ізшілер белгісіз аурулардан ?айтыс бол?ан.
Тек 1881 жылы орыс д?рігері Н. И. Лунин ?з эксперименттері негізінде осы ауруларды? себебін – тама? ??рамында?ы ?андай да бір ерекше заттарды? болмауынан екенін аны?тады.
Кейінірек 1911 жылы поляк ?алымы К. Функ тазартыл?ан к?рішпен ?оректенген к?гершіндерді сал (паралич) ауруынан емдеген затты к?ріш кебегінен алды. Ол б?л затты витамин (лат. vita- тіршілік) деп атады.
Витаминдер ж?не микроэлементтерсіз организмні? ?алыпты ?мір с?руі м?мкін емес. Олар адам организмінде т?рлі биохимиялы? реакциялар?а ?атысады. Аса ма?ызды микроэлементтер мен витаминдерді? арзымайтын ?те аз м?лшеріні? т?ра?ты т?рде жетіспеушілігі іс ж?зінде адамдарды? т?рлі ауруларыны? пайда болуына себепкер болады ж?не оларды? а?ымын ауырлатады, физикалы? ж?не а?ыл-ой дамуыны? кемістіктерін ?оздырады, а?ырында б?кіл бір ?лтты? денсаулы? де?гейін ж?не ?мір с?ру м?мкіндігін бірден т?мендететініне сену ?иын бол?анымен, б?л - а?и?ат. Осы себептермен, ?сіресе дамушы елдермен ж?не экономикасында ?тпелі кезе?ді бастан кешіріп отыр?ан, мемлекеттерде тама?тануды жа?сарту?а арнал?ан шаралар?а микронутриенттер (витаминдер мен микроэлементтер) жетіспеушілігіні? алдын алу міндеті енуі керек.
ВИТАМИНДЕР ДЕГЕН НЕ?
Витаминдер микронутриенттерге жатады. Олар адам организміне
микром?лшерде керек, оларды? т?уліктік ?ажеттілігі миллиграммдармен немесе микрограммдармен есептелінеді. Витаминдер тама?пен бірге т?сетін ?мір с?руге аса ?ажетті алмастырылмайтын та?амды? заттар болып саналады. Б?лар ферментативтік катализге, биохимиялы? процесстерді?
?алыпты ?туіне, организмні? барлы? ?мір с?руге ?ажеттілік
функцияларына ?атысты процесстерді ж?ргізу ?шін аса ?ажетті
т?менмолекулярлы? органикалы? ?осындылар.
Витаминдер пластикалы? материал немесе энергия к?здеріне
жатпайды, олар зат алмасу процесстерінде катализаторлар ж?не
биохимиялы?, сонымен ?атар кейбір физиологиялы? процесстерді
реттегіштер ретінде ?ызмет ат?арады. Ішінара, к?птеген витаминдер ферменттер ??рамына кіреді. Адам организміндегі барлы? ферменттер екі негізгі компонеттерден – апоферемент (белокты? компонент) ж?не кофермент (витаминдер мен микроэлементтік компоненті) т?рады.
?азір13 витамин белгілі, оны? 4 (витаминдер А, Д, Е ж?не К)
майларда ерігіштер болса, ал ?ал?ан 9 (витаминдер В1, В2, В6, В12, С, биотин, фолий ?ыш?ылы, никотин ж?не пантотен ?ыш?ылдары) – суда еритіндер ?атарына жатады.
Майда еритін витаминдер организмге майлы? та?амды? ?німдер ??рамында т?седі, ж?не де оларды? сі?уі ?шін де май ?ажет. Адам организмі витаминдерді синтездемейді, тек Д витамині ?ана б?л ережеден ?алыс, ?йткені ол адам терісінде к?н немесе ультрак?лгін инсоляциясы кезінде синтезделіне алады. Витаминдер, А ж?не Д витаминдерінен ?згелері, организмде жина?талынбайды, сонды?тан олар тама?пен к?нделікті ?ажетті м?лшерде ?абылданып отыруы тиіс.
Витаминдерге жатпайтын, біра? организмде оларды? ізашарлары
ретінде ?ызмет ат?аратын ??рамалар провитаминдер деп аталынады.
Олар?а организмде ретинол (А витамині) т?зіп ыдырайтын каротиноидтар, сонымен ?атар, Д витаминіні? ізашарлары болып табылатын стериндер жатады. Каротиноидтарды? негізгі ?кілі болып табылатын β–каротинні? 12 мг-ынан 1 мг ретинол (А витамині) т?зіледі. А витаминіні? негізгі жабды?таушы к?зіне к?к?ністер мен жемістер жатады. β–каротинге аса бай жемістер мен к?к?ністерге сары ж?не ?ыз?ылт сары т?стілері жатады,
?йткені олар?а б?л т?с β–каротинмен беріледі.
Белгілі бір биологиялы? белсенділіктерге ие витаминт?різдес
??рамалар да бар, біра? олар витаминдер сия?ты ?мірлік аса ?ажетті заттар?а жатпайды. Оларды? ??рамына биофлавоноидтар, холин, инозит, карнитин, липой ?ыш?ылы, орот, пангам ж?не парааминобензой ?ыш?ылдары кіреді. Олар алмастырылмайтын та?амды? заттар емес, тек та?амны? биологиялы? белсенді компоненті болып табылады.
