kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Табыс сепік

Нажмите, чтобы узнать подробности

?аза?  тілі

Саба?ты?  та?ырыбы:   Табыс септік

Саба?ты? ма?саты:
Табыс  септік жал?аулары туралы ал?ан теориялы? білімдерін о?ушы есінде ?айта жа??ырту, тере?дете т?су. ?лтымызды? салт-д?ст?рін ба?алап, д?ріптеуге т?рбиелеу.?ткен саба?тардан ал?ан білімдерін ?айталау?а арнал?ан ?р т?рлі жатты?улар ар?ылы балаларды тез ойланып, жауаптарын тияна?ты, ж?йелі айта алу?а да?дыландыру. М?нерлеп о?у?а баулу.
Саба?ты? типі: аралас саба?
Саба?ты? т?рі: д?ст?рлі саба?
Саба?ты? ?діс-т?сілі: с?ра?-жауап, та?тамен, ?лестірмелі кеспе ?а?аздармен, м?тінмен ауызша, жазбаша ж?мыстары.
Саба?ты? к?рнекілігі: лингвистикалы? кесте.
П?наралы? байланыс: математика,?аза? ?дебиеті,д?ниетану, халы?ты? педагогика

Саба?ты? барысы: ?йымдастыру кезе?і
К?н к?зі бізге жылылы? ?келеді, шаттандырады. Ал к?н к?зі болмаса ?ара??ы, суы? болар еді. Ал б?гінгі саба?ымыз к??ілді, шы?армашылы??а толы, айналамыз?а білім мен жылылы? н?рын т?гетіндей к?н болсын деп та?та?а к?н к?зін ілемін.
О?ушыларды топ?а б?лу, топ басшыларын сайлау. Ба?алау пара?шаларын тарату.
 

«К?рші?ді тексер» ойыны

?й тапсырмасын тексеру: 42 - жатты?у Барыс септіктегі с?зді ?ай с?збен байланысып т?р?анын аны?тау. Алау?а оранып, к?кке шы?ады, к?кжиекке б??ады. 
Ереже с?рау: Зат есімні? септелуі деген не? Атау септігіні? жал?ауы бар ма? Ілік септігіні? с?ра?ы ?андай?

Барыс септігіндегі с?з с?йлемде ?андай м?ше бола алады?
Шы?армашылы? тапсырма:

Алтернативтік тест с?ра?тары   и?-жо?
. 1. ?аза? тілінде 6 септік бар.

 2. Кімні?? Нені?? шы?ыс септігіні? с?ра?тары ма?

 3. Зат есімні? септік жал?аулары ар?ылы ?згеруін зат есімні? септелуі дейміз.

 4. Барыс септігіндегі с?зге кімге?неге? деген с?ра?тар ?ойылады.

5. Шы?ыс септікті? жал?аулары: - мен, -бен, -пен.

К?бейту кестесін с?рау

Кесте бойынша

Жауабы: Табыс септік

     -   ты,-ді, -ні,

Жал?ауларын жал?ау ар?ылы,с?ра? ?ою,ереже ??растыру.


 

 Жеті саны Жеті ?азына Жеті ата Жеті ?ат к?к Жеті ж?т Жеті жетім Ата, ?ке, бала, немере, ш?бере, ш?пшек, немене Ай, Меркурий (??трад), Шолпан (Зу?ра), К?н, Марс (Миррих немесе ?ызыл ж?лдыз), Юпитер (М?штари), Сатурн (З?хал). ??р?а?шылы?, ж?т (мал ?ырылу), ?рт, оба (ауру), со?ыс, топан су, зілзала (жер сілкіну) Жерде ?лшеу жо?, аспандай тіреуіш жо?, таста тамыр жо?, тасба?ада тала? жо?, Алла?та бауыр жо?, жыл?ыда ?т жо?

Жеті байлы?
Бірінші байлы? - денсаулы?.
Екінші байлы? - еркіндік
?шінші байлы? - тіл байлы?
Т?ртінші байлы? - ?айрат-к?ш
Бесінші байлы? - а? жаулы?
Алтыншы байлы? - бала?ыз
Жетінші байлы? - ж?з саулы?

Ережемен танысу. Табыс септік
Кімді? - ны,- ні т?рлаусыз м?ше
Нені? - ды,- ді,- ты,- ты

Атау - кім? не? - бала шеге
Ілік -- кімні?? нені?? -- баланы? -- шегені?
Барыс - кімге? неге? -- бала?а-- шегеге
Табыс --кімді? нені? -- баланы --шегені
Жатыс - кімді? неде? -- балада --шегеде
Шы?ыс - кімнен? неден? - баладан- шегеден
К?мектес - кіммен? немен? -баламен - шегемен

С?з таптарын ата?

Д?птермен ж?мыс. 48 - жатты?у. «Постер ?ор?ау»

С?йлемдерді к?шіріп жаз. Табыс септігіні? жал?ауыны? астын сыз. Айжан кітапты к?п о?иды.( нені? ) -ты табыс септік жал?ауы. Т?рлаусыз м?ше. О?ушылар ?ыс?ы демалысты ?ызы?ты ?ткізді.

К?ркем жазу

49 - жатты?у.  К?ру  сына?хаты:

Жа?ылтпашты жат?а жаз. Табыс септіктегі с?зді тап.
?анар ?аптарды ?аптап артар Шана? арбаны аттар тартар / Ескен Елубай/

Ескен Елубаев - 1942 жылы 18 а?панда Жамбыл облысы ?ордай ауданында?ы Отар стансасында ту?ан. 1958 жылы Отар стансасында?ы №529 теміржол орта мектебін бітірген. ?азМУ-ді? филология факультетін 1966 жылы тамамда?ан. 1966 жылдан бастап «?аза?стан пионері» (?азіргі «?лан») газетінде, «Жалын», «?нер», «Балауса» баспаларында, «Балдыр?ан» журналыны? бас редакторыны? орынбасары болып ?ызмет істеген.
 

«С?йкестендіру » ойыны. 50- жатты?у С?здерді о?ы, топта. Бір - бірінен айырмашылы?ы?

Атау                                           кімді?нені?               ?амыт,   ж?ген     
Ілік                                             кімде? неде?             К?нні?,найза?айды?,/отты?,/
Барыс                                         кімнен? неден?         ?жеге,/атама,тартпа,/
Табыс                                                 кім? не?          Д?рігерді,??рылысшыны,?ш?ышты,/немересін,
Жатыс                                        кіммен? немен?
Шы?ыс                                      кімні?? нені??
К?мектес                                   кімге? неге?
БА?АЛАУ /СМАЙЛИК/

Де?гейлік тапсырма:

      1-топ 2-топ

5-жол ?ле?             Эссе жазу
 

Демалыс кезе?і /сергіту с?ті/

III. Жа?а та?ырыпты т?сіндіру:
1. Та?та?а жазыл?ан с?йлемдер ар?ылы т?сіндіру.

Атау - кім? не? - бала шеге
Ілік -- кімні?? нені?? -- баланы? -- шегені?
Барыс - кімге? неге? -- бала?а-- шегеге
Табыс --кімді? нені? -- баланы --шегені
Жатыс - кімді? неде? -- балада --шегеде
Шы?ыс - кімнен? неден? - баладан- шегеден
К?мектес - кіммен? немен? -баламен - шегемен
2. Теориялы? білім беру.
С?йлемде с?здерді? арасында?ы алуан т?рлі синтаксистік ?атынастарды к?рсетіп, ?зі жал?ан?ан с?зге ?р т?рлі грамматикалы? ма?ына ?степ, с?з бен с?зді байланыстыруда ?лкен орын алатын зат есімні? т?рлену ж?йесіні? бірі – септік жал?ауы. Септік жал?ауы да т?уелдік, к?птік жал?аулары сия?ты с?з бен с?зді? арасын байланыстырып, оларды ?зара ?арым-?атынас?а т?сіріп т?ратын категория
Та?та?а а?, ?ызыл бормен септік жал?ауыны? аттары мен с?ра?тарын жазып, ?рбір септіктерді? ?здеріне т?н арнаулы с?ра?тары, ?осымшаларыны? бары айтылады. Б?л ж?мыс былайша орындалу?а тиіс: та?та?а 7 септікті? атаулары бірінен со? бірі а? бормен рет-ретімен ба?ан ретінде тізіліп жазылады да, о?ушыларды ?атыстыра отырып «Тілімізде неше септік жал?ауы барын к?ріп отырсы?дар?» деген с?ра??а жауап аламыз. Осылайша о?ушыларды? назарын аудар?ан со?, та?тада?ы септіктерді? ?атарына ?ызыл бормен ?р?айсысыны? с?ра?тарын жазамыз. Ол с?ра?тарды? кім? не? деген негізгі т?бірден ?рбігенін а??артып, ?р септікті? ?здеріне т?н арнаулы ?осымшалары барын, ол ?осымшаларды? кім? не? Жал?анып т?р?ан жал?аулар ар?ылы т?рленетіні т?сіндіреміз де, ?р септікті? т?сында?ы кім? не? С?ра?ына ?осылып т?р?ан септік ?осымшаларыны? астын сызып к?рсетеміз. Сонымен ?атар ?р септікті? білдіретін ма?ынасына да то?талып ?ткен ж?н.
Атау септік. Атау септігі сырт т?л?асы жа?ынан да зат есімні? т?бірі т?л?асымен ??сас, арнайы грамматикалы? к?рсеткіші жо? болып келсе де, бас?а септік т?рлерімен бірдей арнайы грамматикалы? ма?ынасы бар, бас?а септік т?л?аларындай с?з байланыстыр?ыш ?ызметі бар, олармен тепе-те?, біра? нольдік формалы септік ж?йесіні? бір т?рі болып табылады. Атау септігі белгілі бір заттарды атап к?рсетеді, сонды?тан атау септігіне ?ойылатын с?ра?тар кім? не? деген жал?аусыз формада ж?мсалады.
1. Ілік септік. Ілік септігіндегі с?з ?немі т?уелдік жал?аулы с?збен байланысты болады. Ілік септікті? білдіретін басты ма?ынасы – грамматикалы? меншіктілік, иелікті, меншіктілік-?атысты?ты к?рсету. Ілік септігі кімні?? нені?? ?ай? деген с?ра?тар?а жауап болады. Ілік септігіні? ?осымшалары ашы? та, жасырын да ?олданылатыны ?зара салыстырыла ??гімеленуі керек. Мысалы: мектепті? ма?ы – мектеп ма?ы, есікті? т?т?асы – есік т?т?асы.
Барыс септік. Барыс септігіні? де ?зіндік ерекшелігі бар. Барыс септігі с?з бен с?зді байланыстырып, мекенді, ба?ытты, ма?сатты, мезгілдік ??ымдарды білдіреді. Барыс септігіні? с?ра?ы мен ?осымшаларын т?сіндірген со?, дейін, шейін, тарта, ?арай, жуы? сия?ты шылау с?здер ?зіні? негізгі с?здерді? ?немі барыс септікте т?руын керек ететіні а??артылады. Мысалы: ?йге дейін.
1. Табыс септік. Табыс септігі зат пен ?имылды ?штастырып, ?зара байланыстырып т?рады. Табыс септігі ?имылды? ??ымды білдіретін кейбір етістіктерді? лексикалы? ма?ыналарымен тікелей байланысты болып, олармен таби?и жа?ынан да ?арым-?атынаста келеді. Мысалы, «Та?таны сулы ш?берекпен с?рту керек» деген с?йлемді та?та?а жазып, с?рту керек деген тіркесті? баяндауыш екенін, о?ан нені? деген с?ра?ты? тікелей ?ойылатыны а??артылады.

Демек, с?рту керек деген с?з тіркесі та?таны деген с?зді? табыс септікте т?руын ?алайтыны ескертіледі.
1. Атау -- кім? не? --- бала -- шеге
2. Ілік -- кімні?? нені?? - баланы? -- шегені?
3. Барыс -- кімге? неге? -- бала?а -- шегеге
4. Табыс -- кімді? нені? -- баланы -- шегені
5. Жатыс -- кімді? неде? -- балада -- шегеде
6. Шы?ыс --кімнен? неден? - баладан - шегеден
7. К?мектес -кіммен? немен? - баламен - шегемен

Б?л к?ріністен жо?арыда айтыл?андардан бас?а бала, шеге с?здеріндегі септік жал?ауларыны? д?л кім? не? с?ра?тарындай т?рленіп т?р?анын, буын ?ндестігіне байланысты ?осымшаларды? жуан, жі?ішке т?рлерге варианттанып т?р?анын айту ?ажет. Б?дан со? дыбыс ?ндестігіне байланысты да ?р септікті? ?осымшаларыны? т?рлі вариантта келетінін мына кесте ар?ылы т?сіндіреміз.

Септіктер --- Септіктерді? жал?аулары
1. Атау ---- жо?
2. Ілік ---- ны?, - ні?, - ды?, - ді?, - ты?, - ті?
3. Бары--- ?а, - ге, - ?а, - ке, - на, - не, - а, - е
4. Табыс --- ды, - ді, - ты, - ті, - ны, - ні, - н
5. Жатыс--- да, - де, - та,- те, - нда, - нде
6. Шы?ыc--- нан, - нен, - дан,- ден, - тан, -тен
7. К?мектес -- мен,- бен, - пен

Б?л к?рнекі ??ралды жа?а материалды жина?тап ?орыту ретінде пайдаланамыз. Септік жал?ауыны? жал?анатын с?здеріні? со??ы дыбыстарыны? ?уеніне ?арай т?рліше болып келетіні осында?ы жал?ауларды к?рсету ар?ылы т?сіндіріліп, с?здерді? осындай жал?аулар ар?ылы т?рленуі септеу делінетіндігі т?жырымдалады.
Сонымен ?атар мектеп ба?дарламасында септеуді? жай септеу мен т?уелді септеу деген т?рлері кездеседі. Жай септеу деп жал?ауларыны? тікелей зат есімдерді? ж?не бас?а есім ?ызметін ат?аратын с?здерді? тура т?рлеріне жал?ануын, септелуін айтса?, ал т?уелді септеу деп септік жал?ауыны? зат есім немесе зат есім ?ызметін ат?аратын бас?а с?здерді? т?уелді т?рлеріне жал?ануын айтамыз. Септік жал?ауыны? жай септеу т?рі мен т?уелді септеу т?рін салыстырып о?ыту?а болады.
51-жатты?у (талдау)   Де?гейлік тапсырма  : Ма?алдарды ??растыру.Ма?ынасын ашу

?рыс   ырыс/ты   ?ашырар

Ынтыма?   халы?/ты   асырар./Ырыс алды ынтыма?/бірлік досты? /

Шеге   та?а/ны   са?тайды,

Та?а  т?лпар/ды  са?тайды./?йтеке би батасы/  т?лпар ерді са?тайды,ер елін ?ор?айды.

Ер/ді  намыс ?лтіреді./?оянды ?амыс ?лтірер./ер намысы туралы

Септік

Т?рлаусыз м?шелер

-ны?-ні?

-ды?-ді?

-ты?-ті?

-?а?-ге?

-?а?-ке?

Венн диаграммасы:


 

52-жатты?у.Суреттер с?йлейді.

Есі?е са?та:

Б?л -табыс септіктегі с?з,?йткені ол кімді?/нені?/ с?ра?ына жауап береді.

Ол с?йлемде т?рлаусыз м?ше боп т?р.

53-жатты?у «КУБИЗМ» ?дісі

Текемет

Сырма?

Кебеже

Санды?     

«Сематикалы? карта»ж?мыс

Септіктер

                 С?здер

Атау

Ілік

Барыс

Табыс

Жатыс

Шы?ыс

К?мектес

1

?ала?а

2

суда

3

?стазды

4

сыныпта

5

а?аммен

6

інімні?

7

алма

15.«Мен журналистпін» ойыны/о?ушылардан с?хбат алу/

      15. Не ?йрендік? Не білдік?

 «БА?ДАРШАМ» ба?алау

V. ?йге тапсырма беру: «?ойын д?птер»
1. Табыс септік жал?ау туралы т?сінік  54-жатты?у

Просмотр содержимого документа
«табыс сепік»

Қазақ тілі



Сабақтың тақырыбы: Табыс септік

Сабақтың мақсаты:

Табыс септік жалғаулары туралы алған теориялық білімдерін оқушы есінде қайта жаңғырту, тереңдете түсу. Ұлтымыздың салт-дәстүрін бағалап, дәріптеуге тәрбиелеу.Өткен сабақтардан алған білімдерін қайталауға арналған әр түрлі жаттығулар арқылы балаларды тез ойланып, жауаптарын тиянақты, жүйелі айта алуға дағдыландыру. Мәнерлеп оқуға баулу.

Сабақтың типі: аралас сабақ

Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ

Сабақтың әдіс-тәсілі: сұрақ-жауап, тақтамен, үлестірмелі кеспе қағаздармен , мәтінмен ауызша, жазбаша жұмыстары.

Сабақтың көрнекілігі: лингвистикалық кесте.

Пәнаралық байланыс: математика,қазақ әдебиеті,дүниетану, халықтық педагогика

Сабақтың барысы: Ұйымдастыру кезеңі

Күн көзі бізге жылылық әкеледі, шаттандырады. Ал күн көзі болмаса қараңғы, суық болар еді. Ал бүгінгі сабағымыз көңілді, шығармашылыққа толы, айналамызға білім мен жылылық нұрын төгетіндей күн болсын деп тақтаға күн көзін ілемін.

Оқушыларды топқа бөлу, топ басшыларын сайлау. Бағалау парақшаларын тарату.



«Көршіңді тексер» ойыны

Үй тапсырмасын тексеру: 42 - жаттығу Барыс септіктегі сөзді қай сөзбен байланысып тұрғанын анықтау. Алауға оранып, көкке шығады, көкжиекке бұғады.

Ереже сұрау: Зат есімнің септелуі деген не? Атау септігінің жалғауы бар ма? Ілік септігінің сұрағы қандай?

Барыс септігіндегі сөз сөйлемде қандай мүше бола алады?

Шығармашылық тапсырма:

Алтернативтік тест сұрақтары иә-жоқ

. 1. Қазақ тілінде 6 септік бар.

2. Кімнің? Ненің? шығыс септігінің сұрақтары ма?

3. Зат есімнің септік жалғаулары арқылы өзгеруін зат есімнің септелуі дейміз.

4. Барыс септігіндегі сөзге кімге?неге? деген сұрақтар қойылады.

5. Шығыс септіктің жалғаулары: - мен, -бен, -пен.

Көбейту кестесін сұрау

Кесте бойынша

Жауабы: Табыс септік

- ты, -ді, -ні,

Жалғауларын жалғау арқылы,сұрақ қою,ереже құрастыру.







Жеті саны Жеті қазына Жеті ата Жеті қат көк Жеті жұт Жеті жетім Ата, әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене Ай, Меркурий (Ғұтрад), Шолпан (Зуһра), Күн, Марс (Миррих немесе Қызыл жұлдыз), Юпитер (Мүштари), Сатурн (Зұхал). құрғақшылық, жұт (мал қырылу), өрт, оба (ауру), соғыс, топан су, зілзала (жер сілкіну) Жерде өлшеу жоқ, аспандай тіреуіш жоқ, таста тамыр жоқ, тасбақада талақ жоқ, Аллаһта бауыр жоқ, жылқыда өт жоқ

Жеті байлық

Бірінші байлық - денсаулық.

Екінші байлық - еркіндік

Үшінші байлық - тіл байлық

Төртінші байлық - қайрат-күш

Бесінші байлық - ақ жаулық

Алтыншы байлық - балаңыз

Жетінші байлық - жүз саулық

Ережемен танысу. Табыс септік

Кімді? - ны,- ні тұрлаусыз мүше

Нені? - ды,- ді,- ты,- ты

Атау ------ кім? не? ---- бала шеге

Ілік ------- кімнің? ненің? ----- баланың ----- шегенің

Барыс --- кімге? неге? -------- балаға--------- шегеге

Табыс -----кімді? нені? -------- баланы --------шегені

Жатыс ---- кімді? неде? ------- балада --------шегеде

Шығыс ---- кімнен? неден? --- баладан------ шегеден

Көмектес --- кіммен? немен? ---баламен --- шегемен

Сөз таптарын ата?



Дәптермен жұмыс. 48 - жаттығу. «Постер қорғау»

Сөйлемдерді көшіріп жаз. Табыс септігінің жалғауының астын сыз. Айжан кітапты көп оқиды.( нені? ) -ты табыс септік жалғауы. Тұрлаусыз мүше. Оқушылар қысқы демалысты қызықты өткізді.

Көркем жазу

49 - жаттығу. Көру сынақхаты:

Жаңылтпашты жатқа жаз. Табыс септіктегі сөзді тап.

Қанар қаптарды қаптап артар Шанақ арбаны аттар тартар / Ескен Елубай/

Ескен Елубаев - 1942 жылы 18 ақпанда Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Отар стансасында туған. 1958 жылы Отар стансасындағы №529 теміржол орта мектебін бітірген. ҚазМУ-дің филология факультетін 1966 жылы тамамдаған. 1966 жылдан бастап «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде, «Жалын», «Өнер», «Балауса» баспаларында, «Балдырған» журналының бас редакторының орынбасары болып қызмет істеген.



«Сәйкестендіру » ойыны. 50- жаттығу Сөздерді оқы, топта. Бір - бірінен айырмашылығы?

Атау кімді?нені? Қамыт, жүген

Ілік кімде? неде? Күннің,найзағайдың,/оттық,/

Барыс кімнен? неден? Әжеге,/атама,тартпа,/

Табыс кім? не? Дәрігерді,құрылысшыны,ұшқышты,/немересін,

Жатыс кіммен? немен?

Шығыс кімнің? ненің?

Көмектес кімге? неге?

БАҒАЛАУ /СМАЙЛИК/

Деңгейлік тапсырма:

1-топ 2-топ

5-жол өлең Эссе жазу



Демалыс кезеңі /сергіту сәті/



III. Жаңа тақырыпты түсіндіру:

1. Тақтаға жазылған сөйлемдер арқылы түсіндіру.



Атау ------ кім? не? ---- бала шеге

Ілік ------- кімнің? ненің? ----- баланың ----- шегенің

Барыс --- кімге? неге? -------- балаға--------- шегеге

Табыс -----кімді? нені? -------- баланы --------шегені

Жатыс ---- кімді? неде? ------- балада --------шегеде

Шығыс ---- кімнен? неден? --- баладан------ шегеден

Көмектес --- кіммен? немен? ---баламен --- шегемен

2. Теориялық білім беру.

Сөйлемде сөздердің арасындағы алуан түрлі синтаксистік қатынастарды көрсетіп, өзі жалғанған сөзге әр түрлі грамматикалық мағына үстеп, сөз бен сөзді байланыстыруда үлкен орын алатын зат есімнің түрлену жүйесінің бірі – септік жалғауы. Септік жалғауы да тәуелдік, көптік жалғаулары сияқты сөз бен сөздің арасын байланыстырып, оларды өзара қарым-қатынасқа түсіріп тұратын категория

Тақтаға ақ, қызыл бормен септік жалғауының аттары мен сұрақтарын жазып, әрбір септіктердің өздеріне тән арнаулы сұрақтары, қосымшаларының бары айтылады. Бұл жұмыс былайша орындалуға тиіс: тақтаға 7 септіктің атаулары бірінен соң бірі ақ бормен рет-ретімен баған ретінде тізіліп жазылады да, оқушыларды қатыстыра отырып «Тілімізде неше септік жалғауы барын көріп отырсыңдар?» деген сұраққа жауап аламыз. Осылайша оқушылардың назарын аударған соң, тақтадағы септіктердің қатарына қызыл бормен әрқайсысының сұрақтарын жазамыз. Ол сұрақтардың кім? не? деген негізгі түбірден өрбігенін аңғартып, әр септіктің өздеріне тән арнаулы қосымшалары барын, ол қосымшалардың кім? не? Жалғанып тұрған жалғаулар арқылы түрленетіні түсіндіреміз де, әр септіктің тұсындағы кім? не? Сұрағына қосылып тұрған септік қосымшаларының астын сызып көрсетеміз. Сонымен қатар әр септіктің білдіретін мағынасына да тоқталып өткен жөн.

Атау септік. Атау септігі сырт тұлғасы жағынан да зат есімнің түбірі тұлғасымен ұқсас, арнайы грамматикалық көрсеткіші жоқ болып келсе де, басқа септік түрлерімен бірдей арнайы грамматикалық мағынасы бар, басқа септік тұлғаларындай сөз байланыстырғыш қызметі бар, олармен тепе-тең, бірақ нольдік формалы септік жүйесінің бір түрі болып табылады. Атау септігі белгілі бір заттарды атап көрсетеді, сондықтан атау септігіне қойылатын сұрақтар кім? не? деген жалғаусыз формада жұмсалады.

1. Ілік септік. Ілік септігіндегі сөз үнемі тәуелдік жалғаулы сөзбен байланысты болады. Ілік септіктің білдіретін басты мағынасы – грамматикалық меншіктілік, иелікті, меншіктілік-қатыстықты көрсету. Ілік септігі кімнің? ненің? қай? деген сұрақтарға жауап болады. Ілік септігінің қосымшалары ашық та, жасырын да қолданылатыны өзара салыстырыла әңгімеленуі керек. Мысалы: мектептің маңы – мектеп маңы, есіктің тұтқасы – есік тұтқасы.

Барыс септік. Барыс септігінің де өзіндік ерекшелігі бар. Барыс септігі сөз бен сөзді байланыстырып, мекенді, бағытты, мақсатты, мезгілдік ұғымдарды білдіреді. Барыс септігінің сұрағы мен қосымшаларын түсіндірген соң, дейін, шейін, тарта, қарай, жуық сияқты шылау сөздер өзінің негізгі сөздердің үнемі барыс септікте тұруын керек ететіні аңғартылады. Мысалы: үйге дейін.

1. Табыс септік. Табыс септігі зат пен қимылды ұштастырып, өзара байланыстырып тұрады. Табыс септігі қимылдық ұғымды білдіретін кейбір етістіктердің лексикалық мағыналарымен тікелей байланысты болып, олармен табиғи жағынан да қарым-қатынаста келеді. Мысалы, «Тақтаны сулы шүберекпен сүрту керек» деген сөйлемді тақтаға жазып, сүрту керек деген тіркестің баяндауыш екенін, оған нені? деген сұрақтың тікелей қойылатыны аңғартылады.



Демек, сүрту керек деген сөз тіркесі тақтаны деген сөздің табыс септікте тұруын қалайтыны ескертіледі.

1. Атау ------- кім? не? ------------- бала ------------ шеге

2. Ілік -------- кімнің? ненің? ---- баланың ------- шегенің

3. Барыс ----- кімге? неге? ------- балаға ---------- шегеге

4. Табыс ----- кімді? нені? -------- баланы -------- шегені

5. Жатыс ----- кімді? неде? ------- балада -------- шегеде

6. Шығыс -----кімнен? неден? --- баладан ------ шегеден

7. Көмектес --кіммен? немен? -- баламен ------ шегемен



Бұл көріністен жоғарыда айтылғандардан басқа бала, шеге сөздеріндегі септік жалғауларының дәл кім? не? сұрақтарындай түрленіп тұрғанын, буын үндестігіне байланысты қосымшалардың жуан, жіңішке түрлерге варианттанып тұрғанын айту қажет. Бұдан соң дыбыс үндестігіне байланысты да әр септіктің қосымшаларының түрлі вариантта келетінін мына кесте арқылы түсіндіреміз.



Септіктер ------------- Септіктердің жалғаулары

1. Атау ----------------- жоқ

2. Ілік ----------------- - ның, - нің, - дың, - дің, - тың, - тің

3. Бары--------------- - ға, - ге, - қа, - ке, - на, - не, - а, - е

4. Табыс ------------- - ды, - ді, - ты, - ті, - ны, - ні, - н

5. Жатыс-------------- - да, - де, - та,- те, - нда, - нде

6. Шығыc------------- - нан, - нен, - дан,- ден, - тан, -тен

7. Көмектес --------- - мен,- бен, - пен



Бұл көрнекі құралды жаңа материалды жинақтап қорыту ретінде пайдаланамыз. Септік жалғауының жалғанатын сөздерінің соңғы дыбыстарының әуеніне қарай түрліше болып келетіні осындағы жалғауларды көрсету арқылы түсіндіріліп, сөздердің осындай жалғаулар арқылы түрленуі септеу делінетіндігі тұжырымдалады.

Сонымен қатар мектеп бағдарламасында септеудің жай септеу мен тәуелді септеу деген түрлері кездеседі. Жай септеу деп жалғауларының тікелей зат есімдердің және басқа есім қызметін атқаратын сөздердің тура түрлеріне жалғануын, септелуін айтсақ, ал тәуелді септеу деп септік жалғауының зат есім немесе зат есім қызметін атқаратын басқа сөздердің тәуелді түрлеріне жалғануын айтамыз. Септік жалғауының жай септеу түрі мен тәуелді септеу түрін салыстырып оқытуға болады.

51-жаттығу (талдау) Деңгейлік тапсырма : Мақалдарды құрастыру .Мағынасын ашу

Ұрыс ырыс/ты қашырар

Ынтымақ халық/ты асырар./Ырыс алды ынтымақ/бірлік достық /

Шеге таға/ны сақтайды,

Таға тұлпар/ды сақтайды./Әйтеке би батасы/ тұлпар ерді сақтайды,ер елін қорғайды.

Ер/ді намыс өлтіреді./қоянды қамыс өлтірер./ер намысы туралы



Венн диаграммасы:

















52-жаттығу.Суреттер сөйлейді.

Есіңе сақта:

Бұл -табыс септіктегі сөз,өйткені ол кімді?/нені?/ сұрағына жауап береді.

Ол сөйлемде тұрлаусыз мүше боп тұр.

53-жаттығу «КУБИЗМ» әдісі

Текемет

Сырмақ



Кебеже

Сандық





«Сематикалық карта»жұмыс

№ Септіктер

Сөздер Атау Ілік Барыс Табыс Жатыс Шығыс Көмектес

1 қалаға

2 суда

3 ұстазды

4 сыныпта

5 ағаммен

6 інімнің

7 алма



15.«Мен журналистпін» ойыны/оқушылардан сұхбат алу/

15. Не үйрендік? Не білдік?

«БАҒДАРШАМ» бағалау

V. Үйге тапсырма беру: «Қойын дәптер»

1. Табыс септік жалғау туралы түсінік 54-жаттығу














Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Начальные классы

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 4 класс.
Урок соответствует ФГОС

Скачать
табыс сепік

Автор: Урбисинова Маржан

Дата: 18.02.2016

Номер свидетельства: 294949

Похожие файлы

object(ArrayObject)#851 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(42) "ГМО Гендик модификация"
    ["seo_title"] => string(25) "gmo-giendik-modifikatsiia"
    ["file_id"] => string(6) "304457"
    ["category_seo"] => string(9) "biologiya"
    ["subcategory_seo"] => string(7) "prochee"
    ["date"] => string(10) "1457716268"
  }
}
object(ArrayObject)#873 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(39) "Септіктерді ?айталау "
    ["seo_title"] => string(23) "sieptiktierdi-k-aitalau"
    ["file_id"] => string(6) "219022"
    ["category_seo"] => string(16) "nachalniyeKlassi"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1433999219"
  }
}
object(ArrayObject)#851 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(43) ""Қазақ тілі мен әдебиет""
    ["seo_title"] => string(25) "k_azak_tili_mien_diebiiet"
    ["file_id"] => string(6) "369746"
    ["category_seo"] => string(7) "prochee"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1481734119"
  }
}

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства