kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Кызыл кітап 7-сынып

Нажмите, чтобы узнать подробности

Вы уже знаете о суперспособностях современного учителя?
Тратить минимум сил на подготовку и проведение уроков.
Быстро и объективно проверять знания учащихся.
Сделать изучение нового материала максимально понятным.
Избавить себя от подбора заданий и их проверки после уроков.
Наладить дисциплину на своих уроках.
Получить возможность работать творчески.

Просмотр содержимого документа
«1_1_????? ???????, ????? 7.1? ????? ?????»

Қысқа мерзімді сабақ жоспары

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:

7.1В: Адам қызметінің қоршаған ортаға әсері

Мектеп: Астана қаласы ФМБ НЗМ

Күні:

Мұғалімнің аты-жөні: Канзелхан М

Сынып: 7

Қатысқандар саны:

Қатыспағандар саны:


Сабақ тақырыбы

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы.


Осы сабақта қол жеткізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сілтеме)

Оқушылар орындай алады:
Адамның іс-әрекеттерінің экожүйеге әсер ететін салаларының мысалдарын келтіру


Сабақ мақсаттары

ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіру

Бағалау критерийлері

  • Қызыл кітаптың маңызын біледі

  • Қызыл кітапқа енетін ағзалар тобын сипаттайды

  • ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіреді

Тілдік мақсаттар


Оқушылар орындай алады:

адамның іс-әрекетінің экожүйеге жағымсыз әсері туралы ауызша ақпарат алу үшін, сұрақтар мен жауаптар құрастыру.

топырақ, су, ауа, ғарыш, флора, фауна, биологиялық әртүрлілік, қышқыл жаңбырлар

адам тіршілігі, экожүйе, мекен ету ортасы, ормандар, қалдықтар, климаттық өзгерістер, атмосфера, қазба отын, түрлер,

өліп біту, жойылып кету, қоршаған ортаның ластануы, туындату, қоршаған ортаны ластау, өлтіру, әкелу, құрту, бүлдіру, өзгерту, өліп жоғалу, жасау.

адам тіршілігі су бетіндегі

ғарыштағы/ауадағы /су ішіндегі

экожүйеге қалай әсер етеді?

Адамдар У-тің қаңсырауына әкелетін Х-тің өзгеруі үшін жауапты

Тағы бір рет түсіндіріңізші, өтінемін?

Бұл қалай айтылады?

Бұл нені білдіреді?

Сізде қосымша ақпарат бар ма?

Құндылықтарды дарыту


Ынтымақтастық, еңбек және шығармашылық . Өлкенің және Қазақстан Республикасының негізгі экологиялық мәселелеріне өз үлестерін қосуға, қоршаған ортаны қорғауға оқушыларды дағдыландыру.

Пәнаралық байланыстар

Қоршаған орта мен тірі ағзаның байланысын біріктіре отырып география (қорықтар), зоология (сирек кездесетін жануарлар), ботаника (сирек кездесетін өсімдіктер), экология (экожүйенің орналасуына байланысты) пәнімен байланыстыру.

АКТ қолдану дағдылары

Бейнебаян көрсету.Оқушыларға белсенді оқыту тақтасымен суреттік тапсырмалармен жұмыс жасау. Интернет желісін пайдалану арқылы өз бетінше жұмыс.

Бастапқы білім


«Жаратылыстану» курсынан оқушылар жаһандық экологиялық факторларды талдайды, Қазақстан Республикасындағы экологиялық мәселелерді атайды және анықтайды. Оқушылар Қазақстан Республикасының Қызыл Кітабының маңызын біледі. Жергілікті жердің экологиялық мәселелері мен өз өлкесінің экологиялық паспортын біледі. 7-сыныптың «Биосфера, экожүйе» бөлімінде алған білімдері негізінде, оқушылар жергілікті жер факторларының тірі ағзалардың таралуы мен тіршілік әрекеттеріне әсерін сипаттай алады.

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланған кезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет


Ресурстар

Сабақтың басы


  1. Сабақ басында оқушылар үш тілде амандасып, өз тілектерін айтад

  2. Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Мұғалім және оқушылар бір – бірімен әр түрлі тілде амандасады. (қазақша, орысша, ағылшынша)

Жж (жануарлардың суреттері беріледі)

Тапсырмалар:

- Берілген суреттен уақыт аралығындағы жануарлар түрлерінің жойылып кету себептеріне талдау жасаңыз.

- Биологиялық алуантүрліліктің жойылуының зардаптарын болжаңыз.

- Биологиялық алуантүрліліктің жойылуының алдын -алу шараларын ұсыныңыз.


Бағалау критерийі

Дескриптор


Адам мен экожүйе арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау.






Биологиялық алуантүрліліктің жойылып кету себептеріне талдау жасайды.










Биологиялық алуантүрліліктің жойылуының зардаптарын болжай алады.


Алдын-алу шараларын ұсынады.



Смайликтер суреті









Жануарлар суреттері







Бағалау критерийі

Сабақтың ортасы

Блум таксономиясын қолдану

1.Мұғалім оқушыларға сыныптың әр бұрышында (тақтада, қабырғада) түрлі түсті фонда Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енген жануарлар мен өсімдіктер бейнеленген суреттерді мұқият қарап шығуды ұсынады. (Оқушылар суреттерді бақылап отырған кезде «табиғаттың» немесе «құстардың» дауысы берілген музыканы қосу)

М: - Осы суреттерге қарап сіздер нені байқадыңыздар? Табиғаттың осындай керемет сәттерін біз жиі кездестіріп, тамашалай аламыз ба?

О: - Жоқ

М: - Не себепті? (оқушылар 1 минут ойланады, жұппен талқылайды)

О: - Адам қоршаған ортаға теріс әсерін тигізуінен жер бетінде тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктің саны азаюда, ал кейбір түрлері мүлдем жойылып кетті.

М: - Жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлардың түрін сақтап қалу үшін қазіргі кезде қандай іс шаралар қолданылуыда?

О: - ...(оқушылардың алуан түрлі жауаптары)

2. Суреттер нәтижесінде сабақтың тақырыбын болжатып анықтау, мақсатын айту, бағалау критерийін қарастыру.

3. Бейнебаян көрсету «Қызыл кітап» жайлы.

Қызыл кітап тақырыбына түсініктеме

Оқушылар (жеке, жұппен, топпен талқылайды)

Жұмысты бастамас бұрын мұғалім оқушылармен бірге бағалау критерийлерін құрастырады.

Мысалы,

  • Берілген уақытты ұтымты қолдана алды;

  • Бір-бірін тыңдай білді

  • Тақырыптың мазмұнын аша алды

  • Қызыл кітаптың маңызын, себебін түсіндіреді

  • Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктер әлемін толық сипаттай алды;

  • Қызыл кітапқа енгізілген жануарлар әлемін толық сипаттай алды;

  • Қызыл кітапқа кіретін ағзалар тобын сипаттайды.

  • Ұсыныстар айта алады

Тапсырма. Зерттеу.

Тж (топтық ереже бекіту)

Сынып 5 топқа бөлінеді (пазл арқылы)

«5 қалпақ» ойлау әдісін әр түстегі қалпақтардағы оқушылар ҚР Қызыл кітабын зерттеу үшін пайдаланамыз.

ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктерін білу мақсатында қалпақтарды келесідей жіктейміз.

  • Қызыл қалпақтылар – Қызыл кітаптың маңызын, себебін түсіндіреді

(аталуы,тарихы);

  • Жасыл қалпақтағыларҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарларның тізімін жасап, олар туралы айтады. ( мекен ету ортасы, Қызыл кітапқа енгізілуінің себептері, жойылып кету қаупі)

  • Cары қалпақтағылар – Қызыл кітапқа

кіретін ағзалар тобын сипаттайды. (жойылған, азайған, сирек кездесетін, анықталмаған, қалпына келген)

  • Қара қалпақтағылар- ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің өсімдіктерінің тізімін жасап, олар туралы айтады. ( мекен ету ортасы, Қызыл кітапқа енгізілуінің себептері, жойылып кету қаупі)

  • Көк қалпақтағыларҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің өсімдіктері мен жануарларын жойылып кетуден қорғау үшін ұсыныстар айту.

Жұмысты орындап болған соң әр топ өз жұмыстарын ұсынады. (постер дайындайды)

Ал қалған топтар ұсынылған критерийлер бойынша бағалайды.

4. Деңгейлік тапсырмалар беру

Жж. Қабілеті орташа, төменірек оқушыларға ақпараттық бюллетень ұсынуға болады, онда оларға қажетті ақпарат берілген. Бұл зерттеу жүргізу қажеттілігін қысқартуға мүмкіндік береді.

Тапсырма ( білім төмен оқушы)

Берілген тапсырманы мұқият оқып орындаңыз

А. Өз мекен жайыңызды картадан белгілеңіз.


В. Кестеге жергілікті өңірде кездесетін Қызыл Кітапқа енген бір жануарды толтырыңыз


Балықтар

Сүтқоректілер

Қосмекенділер

Мысал






С. Жергілікті өңірде Қазақстан Республикасының Қызыл Кітабына енгізілген қандай өсімдікті білесіз, мысал келтіріңіз ..................................................................................

Тапсырма (білімі орташа)

А.Төмендегі суреттегі жануарлар Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген. Қызыл кітапқа енгізу үшін ғалымдар түрдің 5 категориясын анықтаған. Ол қандай топтар? Өз жаубыңызды мысалмен бекітіңіз.

В.

1

2

3

4

5

............................................................................................................................................................................

С. Қызыл кітаптың құрылуының қандай маңызы бар?

.................................................................................................................................................................................................................................................................

Қабілеттірек оқушыларға қосымша ақпарат көздерімен жұмыс жасауды ұсыну. Сайт арқылы қызыл кітапқа тіркелген жануарлар мен өсімдіктерді қарастырады, талдайды (қандай жануар мен өсімдік түрі жоқ немесе қандай климатта орналасқан және т.б.)

Тапсырма

А. Қазақстан Республикасының Қызыл Кітабына енгізілген бір өсімдік пен жануарды сипаттаңыз.

Мекен ортасы

Қызыл кітапқа енген себебі










Қорғауға ұсыныс айтыңыз ___________________________________

Оқушылар берілген тапсырманы өз таңдаулары бойынша орындайды. Яғни оқушыларға 3 деңгейдің тапсырмасы беріледі. Орындап болған соң бағаланады. Оқушылардың жауаптары тыңдалады.

5. «Кім жылдам» ойыны (өтілген тақырыптарды экология, георгафия, ботоника салаларымен байланыстыру арқылы сұрақтар дайындау)

Конверт беріледі соның ішіндегі сұрақтарға жауап беруі қажет. Кім дұрыс, әрі жылдам жауап берсе сол оқушы жеңімпаз атанады. Қанша сұраққа жауап береді сол бойынша бағаланады.



Интербелсенді тақта, бейне ролик http://www.youtube.com/watch?v=7Bem2R_c_HQ





Презентация













https://www.youtube.com/watch?v=zxPcDXRntdQ























Интернет желісін қолдану (нотбук)


Мәтіндер







http://www.redbookkz.info/

http://www.ustirt.kz/index.php/kz/tabi-i-ory-ory/zhalpy-m-limetter












түрлі түсті қарындаш, плакат, магниттер






















































Интернет желісін қолдану (нотбук)




























Конверт

Сабақтың соңы

Тақырыпты бекіту.Сіз не білесіз? Оқушыларға бүгінгі сабақтың тақырыбына байланысты қысқаша қорытындылауды ұсыну.

Қалыптастырушы бағалау:

Оқушыларға тапсырмалар беріледі арнайы уақыт бойынша орындайды, болғаннан соң бір-бірінің жұмысын тексереді.

Үйге тапсырма: Сұрақтарға жауап бер (өткен тақырыпты байланыстыру)

Қорық дегеніміз не?

Неліктен қорықтарды ұйымдастырды?

Қазақстанда қанша қорық саны бар?

Олардың орналасу аймағын атап өтіңіз?

Онда тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерге сипаттама беріңіз?

Қызыл кітаппен қорықтың байланысы қандай?

Қорық пен Ұлттық парктің айырмашылығы неде?

Кері байланыс «Квадрат»

Менің сабақтан күткенім................

Менің сабақтан алғаным..............

Бүгінгі сабақтан алған мәліметті мен өмірде ............ қолдана аламын

Маған әлі де қажет..............



Саралау – оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жоспарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?

Бағалауоқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?

Денсаулық және қауіпсіздік техникасының сақталуы


Барлығы дерлік: ҚР қызыл кітапқа енген жануарларды , өсімдіктерді атай алады.

Көпшілігі: Қ.Р.Қызыл кітапқа тіркелген жануарлар мен өсімдіктерді ажырата алады.

Аз бөлігі: жергілікті өңірдің сирек кездесетін түрлерін біледі

Қабілеті төменірек оқушыларға ақпараттық бюллетень ұсынуға болады, онда оларға қажетті ақпарат берілген. Бұл зерттеу жүргізу қажеттілігін қысқартуға мүмкіндік береді.

Қабілеттірек оқушыларға қосымша ақпарат көздерімен жұмыс жасауды ұсыну.

Видео қарау арқылы


Кесте толтыру арқылы әрқайсысын ажырата алады.


Оқушыларды алдын- ала ұсынылған критерийлер бойынша бағалауға мүмкіндік туады;


Топтық жұмыс барысында оқушылардың бір – біріне көмектесу, бір – біріне деген сыйластығын арттырады.

Денсаулық және қауіпсіздік ережелері

АКТ

Құндылықтармен

байланыс

(тәрбиелік элемент)

Сабақта қауіпсіздік ерелерін сақтау.

«Молекула» ойынын өткізу


Сабақ бойынша рефлексия

Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба? Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме?

Жеткізбесе, неліктен?

Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?

Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?

Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?


Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

Сабақ 7-сынып бойынша берілген оқу жоспарындағы оқу мақсатына сәйкес жоспарланған. Осы сабақ барысында қарастырылған сабақ құрылымы оқушылардың оқу мақсатына жетуге зор мүмкіндігін туғызады деп ойлаймын. Сабақта оқушыларға саралап оқыту бойынша блум таксономиясы қарастырылған. Берілген тапсырмаларда оқушылардың ерекшелігіне сәйкес құрастырылған. Сабақтың уақыты талапқа сәйкестігін өткізу барысында білуге болады. Сабақ кезеңдері сақталған. Негізінен үш кезеңнен тұрады. Сабақ кезеңінде кемшіліктер болуы мүмкін бірақ әрбір мұғалім өзінің тәжірибесінде өзгертуге мүмкіндігі болады деп ойлаймын.

Жалпы баға



Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?

1:


2:


Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)?

1:


2:


Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?




Просмотр содержимого документа
«2_3_7.1? ????? ????? ??,7-?????.»

7.1В Адам іс-әрекетінің қоршаған ортаға әсері тарауы бойынша тапсырмалар

1 Адам іс-әрекетінің қоршаған ортаға тигізетін жағымсыз әсерін анықтаңыз


1 қоректену, баспана салу , азық-түлік алу, ағаш өсіру

2 орманды кесу, заводтар салу, қышқылдық жауын, жерді жырту

3 өзгерту, қоректену, ағаш өсіру, баспана салу

4 қоныс аудару, азық-түлік алу, табиғатты сақтау, қоректену


A тек І,ІІ,

B тек ІІ

C тек І,ІІ, ІІІ

D тек І,ІІІ, V


2 Суретте биологиялық алуантүрліліктің жойылуының айғағы ретінде жойылып біткен жануарлар көрсетілген. Берілген уақыт аралығындағы жануарлар түрлерінің жойылып кету себептеріне талдау жасаңыз.

Сурет



2 Биологиялық алуантүрліліктің жойылуының зардаптарын болжаңыз. ____________________________________________________________________________


3 Биологиялық алуантүрліліктің жойылуының алдын алу шараларын ұсыныңыз. _____________________________________________________________________________





3 Берілген тапсырманы мұқият оқып орындаңыз


а Өз мекен жайыңызды картадан белгілеңіз.











в Кестеге жергілікті өңірде кездесетін Қызыл Кітапқа енген бір жануарды толтырыңыз


Балықтар

Сүтқоректілер

Қосмекенділер

Мысал











с Жергілікті өңірде Қазақстан Республикасының Қызыл Кітабына енгізілген қандай

өсімдікті білесіз, мысал келтіріңіз ..................................................................................

4 Төмендегі сызбада адам тіршілігі су бетіндегі, ауадағы , топырақтағы, су ішіндегі

экожүйеге қалай әсер етеді? Осы әсерлерді торкөздерге жазыңыз

а

су беті


ауа

топырақ

су іші













в Осы суреттен экологиялық проблеманы анықтап, осы құбылыстың өсімдіктерге қалай әсер ететінін сипаттаңыз

..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................


5 Адам әрекетінің қоршаған ортаға әсері туралы кестені толтырыңыз.

Ластану түрлері


Адам әрекетінің әсері

Салдары

Ауаның ластануы



Судың ластануы



Топырақтың ластануы



Ғарыштың ластануы




Бағалау критерийі

Дескрипторлар


Адам мен экожүйе арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау.

Адам мен экожүйе арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайды.

Адам тіршілігінің экожүйеге жағымсыз, жағымды әсері туралы сипаттай алады.

Экологиялық проблеманың әсері туралы қорытынды жаза алады.

Адам әрекетінің қоршаған ортаға әсері туралы кестені дұрыс толтыра алды.



Жергілікті өңірдің ҚР Қызыл кітабына енгізілген жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіреді.

Биологиялық алуантүрліліктің жойылып кету себептерін, алдын-алу шараларын анықтай алады.

Өз мекен жайын картадан белгілейді.

Қызыл Кітапқа енген бір жануарды атай алды.

Қызыл Кітабына енгізілген өсімдікке мысал келтіреді.









Просмотр содержимого документа
«4_7_7.1? ????? ????? ??????????»

Қызыл Кітап Адам баласы жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтерді, ғылыми фактілерді саралап келіп, оларды қорғау қажеттігі туралы тоқтамға келді. Кейбір мемлекеттерде қорықтар, ұлттық саябақтар құрылған. Осында й шаралардың бірі – Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау қорғау одағы еді (ХТҚО). Ол 1948ж құрылды. Мақсаты: жүние жүзіндегі сиреп немесе құрып бара жатқан аң мен құстарды және өсімдіктердің «Қызыл кітабын» ұйымдастыру болатын. Оған дейін халықаралық «Қызыл кітаптың» тізімі жасалды.«Қара кітапқа» жер бетінен біржола құрып кеткен аңдар мен құстар енгізілді. «Қызыл кітапқа» белгілі түрді енгізу үшін ғалымдар әр жануардың не өсімдіктің 5 санатын анықтаған.Осы санатқа сәйкес келген жағдайда ғана ол түр «Қызыл кітапқа» енгізілген.Ол санаттар мынадай болды:

І санат-жойылып бара жатқандар.Бұлар туралы соңғы 50 жылда ешқандай деректер жоқ.Мысалы, қызыл қасқыр, қара күзен, қабылан, қызылқұм арқары, құдыр, т.б.

ІІ санат-саны азайып бара жатқандар (жақын арада жойылып кетуі мүмкін). Мысалы, балқаш алабұғысы, сарықұтан, жұпар, құлан, т.б.

ІІІ санат-сирек түрлер (қазір жойылып кету қаупі жоқ, бірақ өте сирек кездесетіндер).Мысалы, қар барысы, сілеусін, жарғанат, бұлдырық, қара тұрпан, қара ләйлек, т.б.

ІV санат- белгісіздер (толық зерттелмеген түрлер).Мысалы, шұбар кесіртке, қара шұбар жылан,т.б.

V санат- қалпына келгендер (қорғау жұмыстары нәтижесінде қайта көбейген түрлер).Мысалы, аққу, көкқұс, т.б.





























Қазақстанның Қызыл кітабына енген жануарлардың сипаттамасы Алып көртышқан

Каспий өңірінің эндемигі. Солтүстік Каспий өңірінде таралған, Қазақстанда - Жайық, Жем өзендерінің аралығында мекендейді. Әртүрлі типтегі құмдардың ылғалы мол, жазықты және дөңесті учаскелерінде, терең сайлардың беткейлері мен құрғап қалған өзен арналарында кездеседі. Қазақстанда жалпы саны белгісіз. Шектейтін негізгі себептер - малды шектен тыс жаю, қатал қыс пен құрғақшылық. Батыс Қазақстан облысының Қарағаш құмды алқабында қорықша ұйымдастыру қажет

Барыс

Сирек, таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Тянь-Шань, Тарбағатай, Сауыр мен Алтайдың биік жоталарында таралған; таулардың альпі және субальпі белдеу-лерінде құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қазақстанда жалпы саны - 200 бастан аспайды; санының кемуінің негізгі себептері - қасақылық және негізгі қоректік объектілер (таутеке, арқар, елік) санының азаюы. 1976 және 1985 жылдары барыстар Алматы хайуанаттар паркінде өсіп-өнген. Ақсу-Жобағылы, Алматы және Марқакөл қорықтарында және үш қорықшаларда қорғалады. Жоңғар қорығын ұйымдастырып, қазіргі бар қорықшаларда қорғау жұмыстарын жақсарту қажет

Қарақұйрық

Сирек, кейбір аудандарда саны кеміп, мекендейтін жерлері тарылуда. Үстіртте, Қызылқұмда, Тауқұм мен Іле ойпатында таралған, сексеуіл өскен шөлдерде мекендейді. Қазақстанда жалпы саны 30-50 мың бас; санының кемуінің негізгі себептері - шөлдерді қарқынды түрде игеру және қасақылық. Өзбекстан мен Түркменстанда питомниктерде өсіріледі. Үстірт пен Барсакелмес қорықтарында, «Алтынемел» ұлттық паркі мен Ақтау-Бозашы қорықшаларында қорғалоды. Бозашы мен Қызылқұм қорықтарын және бірқатар қорықшалар ұйымдастыру қажет.

Үстірт арқары

Саны мен таралу аймағы шектелген. Үстірт пен Маңқыстаудың таулары мен қырларында тараған. Қазақстанда жалпы саны - 5-6мың бас; санының кемуінің негізгі себептері - қасақылық және арқарлар мекендейтін жерлерді шаруашылық жүргізу үшін қарқынды түрде меңгеру. 1978 жылы бұларды Ашғабад және Харьковтың хайуанаттар парктерінде ұстаған, соңғы паркте олар ойдағыдай өсіп-өнеді. Үстірт қорығы мен екі қорықшада қорғалады. Маңқыстау облысында қорғалатын территориялар жүйесін құруды реттеу қажет.

Сабаншы

Сирек, таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Маңғыстау, Үстірт, Эмба (Жем) өзенінің бойында, Қызылқұмда, Қаратау, Тянь-Шань, Шу-Іле тауларында, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Сауыр, Қалбы және Оңтустік Алтай мен Сарыарканың оңтустігінде таралған. Шөлді аласа таулар, жартастар мен биік таулы сырттарда жене долада мекендейді. Қазақстанда саны аз; санының аз болуының неғізғі себептері - қасақылық және қоректіқ қорлардың кемуі. Қолда өсіп-өнеді

Шағыл мысығы

Сирек, саны аз. Маңғыстау түбегінде, Үстіртте және Қызылқұмда таралған, құмды шөлдерді, әсіресе қыратты, белесті, негізінен бекітілген құмдарды мекендейді. Қазақстанда сан мөлшері белгісіз, санының кемуінің негізгі себептері - қатал әрі қалың қарлы қыс пен қоректің жетіспеуі. Үстірт қорығы мен Ақтау-Бозащы қорықшасында қорғалады. Қызылқұм қорығын ұйымдастыру қажет.

Қарақал

Сирек, жойылып бара жатқан түр. Маңқыстау мен Үстіртте таралған; сексеуіл, бұталар өскен кұмдар мен құз-жартастарды мекендейді. Қазақстанда бірнеше ондаған бас есептелінген. Санының азаюының негізгі себептері - қатал әрі қары көп қыс пен қасақылық. Қолда өсіп-өнеді. Ташкент хайуанаттор паркінде 1968-1970 жылдары төрт рет күшіктеді. Үстірт қорығы мен екі қорықшада қорғалады. Маңқыстау облысында қорғалатын тер-риториялар жүйесін құруды реттеу қажет.

Итаю

Сирек, Қазақстанда таралу аймағының солтүстік шеті өтеді. Үстіртте таралған; сексеүіл өскен жазықты және шағын қыратты жерлерде мекендейді, сол сияқты баялыш, қараған, түйесіңір өскен жерлерде де кездеседі. Қазақстанда біренсаран кездесулер белгілі, қорғау шаралары дайындалмаған. Итаю кездескен жерлерді Үстірт қорығына қосу қажет.

Европа қара күзені

Қазақстанда жойылған түр. Негізінен Батыс Қазақстанда мекендеген, ал Солтүстік Қазақстанда бір аң ғана кездескен. Бірен-саран күзеннің Ресейден келуі мүмкін. Күзеннің тіршілігі тұщы су қоймаларымен тығыз байланысты. Мекендейтін жайлы орындары - жағасынде қалың шөп өскен өзектер мен өзендер және көлдер. Қолда өсіп-өнеді. Түрді сақтап қолу үшін хайуанаттар паркі мен аң фермаларында өсіру қажет.

Шұбар күзен

Сирек, таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Қазақстанның шөлейтті-шөлді аймақтарында - батыста Еділ-Жайықтан шығыста Зайсан ойпатына дейін таралған; жазықты тау бөктерлері мен таулы шөлейтті-шөлді және далалық биотоптарды мекендейді; 0,8-1/2 шаршы шақырымда бір аң кездеседі. Санының азаюының негізгі себептері - тың жерлерді жырту және кеміргіштермен күресу үшін улы химикаттарды кең қолдану.

Ақбауыр жарқанат

Сирек кездесетін түр, Қазақстанда таралу аймағының терістіктегі ең шеткі шекарасы өтеді. Республикада екі жерде – Сырдария Қаратауының баысындағы Ақ-мешіт үңгірі мен Үстірттің батыс жағындағы Қарамая тауынан табылған. Қаратауда аса терең емес тасты жарларды мекендейді. Саны мөн оған әсер ететін факторлар белгісіз. Үстірт қорығында қорғалады. Ақбауыр жарқанаттың биологиясын зерттеп, оны қорғау мәселелерін дайындау қажет.

Түрікмен құланы

Сирек, Қазақстанда 1953 жылы жерсіндірілген. 1982 жылдан Қапшағай мемлекеттік аңшылық-қорық шаруашылығында, 1986 жылдан - Бетпақдала, 1991 жылдан – Маңғыстауда жерсіндіру жұмыстары жүргізіле басталды. Шөл және шөлейтті жерлердің жазықты, төбелі және қиыршық тасты жерлерін мекендейді; аласа таулар мен тау бөктерлерін де жайлай береді. Қазақстанда жалпы саны - 700 бас. Алматы мен Қарағанды хайуанаттар парктерінде бағылады және көбейді. «Алтынемел» ұлттық паркінде, Барсакелмес қорығы мен екі қорықшада қорғалады. Түрікменстаннан қан жаңарту үшін жаңа құландар әкеліп, Оңтүстік Балқаш өңіріне жерсіндіру қажет.

Жұпар

Сирек, таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Жайық өзенінің жайылмасында, Еділдің атырауы мен Үй, Тобыл, Обаған және Тоғызақ өзендерінің жайылмаларында кездеседі, су өсімдіктеріне бай жайылма көлдер, ескі арналар, өзектер мен жылғаларда мекендейді. Қазақстанда жалпы саны - 2,5-3,0 мыңдай; санының азаюының негізгі сөбептері - жайылма жерлерді құрғатү, үлкен тасқындар, қасақылық (браконьерлік). Жойық өзенінің жайылмасындағы екі қорықшада қорғалады. Жайық өзенінің жайылмасында қорық және Қостонай облысында Тобыл-Үй қорықшасын ұйымдастыру қажет.

Үнді жайрасы

Сирек, таралу аймағы тарылып, саны азаюда. Оңтустік Маңқыстауда, Тянь-Шаньда, Сырдария Қаратауы мен Шу-Іле тауларында таралған. Тау бөктерлерінің тілімделген учаскелері мен аласа тауларды, сол сияқты биіктігі теңіз деңгейінен 2000 м - ге жететін тауларда мекендейді. Қазақстанда саны аз; санының азаюынының негізгі себептері - қалың қар, топырақ бетінің терең қатуы, адам баласының шектен тыс шаруашылық қызметі. Алматы хайуанаттар паркінде 1982 және 1983 жылдары өсіп-өнді. Таралуы мен сан мөлшерін анықтау қажет

Орман сусары Сирек. Жайық өзенінің жайылмалары мен Солтүстік Қазақстан ормандарында таралған; жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда мекендейді. Қазақстанда жалпы саны 200 бастың шамасындай; санының азаюының негізгі себептері - орман алқабының қысқаруы және қасақылық. Қолда ойдағындой өсіп-өнеді. Үш қорықшада қорғалады. Жайық өзенінің жайылмасы мен Солтүстік Қазақстан ормандарында мекендеуге жарайтын учаскелерді сақтау қажет. Көптісті жертесер

Сирек, Қазақстанда зерттелмеген. Палеарктикада кең тараған. Қазақстанда екі жерде: солтүстік Үстірт пен Арал теңізінің солтүстік жағалауында табылған. Тау бөктерлері мен таудың төменгі белдеулерін, өзендер мен көлдердің бойындағы қалың тоғайларды мекендейді. Саны белгісіз, оны шектейтін факторлар анықталмаған. Үстірт қорығында қорғалады. Көптісті жертесердің тарауы мен биологиясын зерттеу қажет.

Anas angustirostris Мәрмәр шүрегей

Жоғалып кету қаупы бар түр. Қазақстанда соңғы 20 жылда бірде-бір кездеспеген. Бұрын Сырдария бойында, Еділ мен Жайықтың аралығында жиі кездесетін. Саны барлық жерде азайған сияқты. Түркияда 70 - шы жылдары бар болғаны 2 мыңдайы ғана қыстаған. Санының азаю себептері анықталмаған. Қазақстан мен Орта Азия мемлекеттерінде бұл түрді терең зерттеу жүмыстарын жүргізіп, жойылу себептерін анықтап, оны сақтап қалудың шараларын белгілеу керек.

Cygnus Cygnus

Сұңқылдақ аққу

Саны кеміп бара жатқан түр. Адам қызметінің әсеріне шыдай алмайды. Қазақстанда кең тараған болатын, кәзір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді. Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы.

Chettusia gregaria Тарғақ

Жойылып кетү қаупы бар түр, Қазақстан мен Ресейдің эндемигі. Қазақстандағы таралу аймағы республикамыздың солтүстігіндегі далалықты түгел қамтиды. Кәзіргі саны туралы нақтылы деректер жоқ, бірақ, барлық жерде оның санының бірте-бірте азайып келе жатқаны даусыз. Бұдан 20-30 жыл бұрын оны кездестіру дағдылы жоғдай болатын. Санының азаюының негізгі себептері - жерді жырту, дала ландшафының басқа да өзгерістері, малды көп жаю, химиялық қосылыстарды ретсіз пайдалану, аңшылық. Ауыл шаруашылық жұмыстарын экологиялық тұрғыдан ұйымдастырып, оны қорғауды халық арасында насихаттау керек.

Larus relictus Реликті шағала

Жойылып кету қаупы бар түр. Бар жоғы 3 жерде - оңтүстік - шығыс Байқал маңын-да, Ордоста (Ішкі Моңғолия) және Шығыс Қазақстанда ұялайтыны белгілі, соңғысында аумағы кішкене аралдардың бірінде оның колониялары орналасқан. Жалпы саны -5 мыңдай шамасында деп жорамалданады. Қазақстанда әр кезде 20-дан 1200-ге дейін мойнақ шағала ұялайды (ал 1973 жылы ұя баспаған). Колониялары орналасқан Алакөлде «Реликті шағала» атты қорықша ұйымдастырылған. Алакөл қорығын құру қажет.

Egretta garzetta Кіші аққұтан

Өзінің таралу аймағында сирек кездесетін түр. Қазақстанда Еділдің атырауы мен Жайықтың сағасының аралығымдағы Каспийдің солтүстік жағалауында тал мен қамысы қалың көлдер мен өзендерді, оның тармақтарын және теңіз жағалауын мекендейді. Кейінгі жылдары саны азайып кетті. Бүкіл Солтүстік Каспий аймағында небәрі 1 мыңнан аспайтын кіші аққұтан тіршілік етеді. Олардың Еділ атырауы мен Жайық сағасындағы мекенінде қорықтар ашу қажет.

Ciconia ciconia asiatica

Ақ ләйлік

Аз санды түрше Қазақстанда жойылып бора жатса, көршілес Өзбекстанда оның саны айтарлықтай сақталған. Ақ дегелектің ұясы Шымкенттің оңтүстігінде ғана сақталған, кәзір мұнда 15-30-дай ұясы бар. Жалпы саны жылдан-жылға кемуде. Елді мекендерге жақын орналасады, сондықтан адамдардың қарым-қатынасы оларға көп әсер етеді. Таяз сулпардың азаюынан азық қорының кемуі, улы химиялық заттарды пайдалану дегелектердің жойылуына бірден-бір себеп болып отыр. Бұл құстың әрбір ұясын қорғауға алу қажет.

Plegadis falcinellus

Қарабай Саны күрт кеміп бара жатқан тур, таралуы ойдым-ойдым. Үстіміздегі ғасырдың ортасында Арал мен Торғай су алаптарында, Балқаш маңында ұялайтын. Кәзіргі кезде тек Солтүстік Каспий маңын мекендейді. Мұндағы сирақты құстардың аралас тобында қарабайдың 173 қана ұясы бар. Қамысты жерлерде тіршілік етеді. Санының азаюына әсер ететін негізгі факторлар - су деңгейінің көтеріліп кетүі, қамысты шауып алу, өрттің ж иілігі, аңшылық, ұялы мекенін адамдардың мазалауы Aquila rapax Дала қыраны

. Саны қалпына түсіп келе жатқан түр. Евразияның, соның ішінде Қазақстанның далалық және шөлейтті аймақтарында кең тараған. Әсіресе Батыс Қазақстан мен құрғақ далалы тау бөктерлерінде көп болған. Жыртқыштармен күресу кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны азайып кетті, екінші себеп - жоғарғы кернеулі электр таратү жүйелерінің сымдарында өлім-жітімге ұшырауы. Бұл қырандардың жердегі ұялары өте жеңіл бұзылады. Бүркіттерді және олардың ұяларын қорғауды насихаттау, сонымен қатар электр жүйесін жеткізетін тіректерді тиымды қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.

Aquila chrysaetos

Бүркіт

Саны азайып бара жатқан, сирек кездесетін құс. Қазақстанда кең таралған, бірақ біркелкі емес, кездейсоқ. Жалаңаш және құз-жартасты тауларды, қыраттарды, қарағайлы және басқа да тоғайларды, өзендердің жайылмасын, сексеуілді шөлдерді мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны белгісіз, шамасы бірнеше жүз болуы керек. Санының азаюының негізгі себептері: заңсыз аулау, қолда өсіру үшін ұядан балапандарын алу, ересек құстардың электр сымдарында, қақпан моңыңдағы уланған жемдерді жеп өлуі және қақпанға түсуі. Бүркітті қорғауды кеңінен насихаттап, заңды түрде қорғау тәртібін белгілеп, аңшы құс ретінде қолда бағу жағдайын жасау керек. Aquila heliaca Қарақұс Сирек, саны кеміп бара жатқан түр. Қазақстанда солтүстік ендік бойынша 53-ші градусқа дейін кең тараған; ол тек биік таулар мен мүлдем орманы жоқ аудандарда ғана кездеспейді. Саны белгісіз, бірақ 50-60-шы жылдардағы күрт төмендеуден кейін қайтадан қалпына келуі өте баяу жүрсе, ал кейбір жерлерде - мүлдем жоқ. Басқа бүркіттер сияқты электр жүйесін тарату тіректерінде жиі өлім-жітімге ұшырайды, кейде бүркіт орнына аулаушы қүс ретінде қолда ұстау үшін ұядан да балапандарын алады. Қарақұсты қорғау үшін үгіт насихатты жандандыру, белгілі ұя салатын орындарды қорғау және орманы жоқ, аудандарда оларды ұялауға тарту үшін ағаш басына жасанды ұялар тұғыры н жасау қажет


Gypaetus barbatus Сақалтай

. Саны тұрақты болғанымен аз, сирек кездесетін түр. Қазақстандо Талас Ала-тауынан Жоңғар Алатауына дейінгі тау жоталарында таралған, ұясын таудың жартасты-құзды жерлеріне салады. Санының қанша екені белгісіз, дегенмен 100-ге жете бермес. Ақсу-Жабағылы және Алматы таулы қорықтарында 20 шақтысы қорғауға алынған. Олардың қорықтардан тысқары ұяларын тауып, оны қорғап, саяхатшылардың сақалтайдың ұясы бар шатқалдарға бармауын қадағалап, қолдан өсіруді жолға қою керек

Gyps himalayensis Құмай Аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, Гималай, Памир-Алай жене Тянь-Шаньды мекендейді. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары тіршілік етеді. Санының азаю себептері анықталмаған, шамамен оған улы жемдерден өлуі және оның қорегі-жабайы тұяқтылардың азаюы себеп болуы мүмкін. Ұяларын тауып, оларды қорғауға алу керек, мүмкін, қыста қосымша жемдеуді үйымдастырып, қолдан өсіру тәсілдерін табу керек шығар. Neophron percnopterus Жұртшы Сирек кездесетін түр. Африканың, Оңтүстік Европаның және Азияның тауларында кең тараған. Қазақстанда Тянь-Шань сілемдерін, Үстірт пен Маңқыстаудың құлама жарларын мекендейді. Шөлдегі таулардың құзды-жартасты жерлерін немесе ірі жоталардың құрғақ бөктерін ұнатады. Саны аз әрі біраз кеміп келе жатыр. Санының азаю себептері - заңсыз аулау, қақпанға түсуі, қақпан маңындағы уланған жемді жеп алуы. Қаратау мен Іле алқабында қорықтар ұйымдастырып, заңсыз аулаушылармен күресті күшейтіп, сондай-ақ уланған жемдерді пайдалануды шектеу шараларын белгілеу керек. Falco cherrug Ителгі

Қазақстанда бұл түрдің кейінгі 3-4 жылда саны күрт кеміп кеткендіктен жойылып кету қаупы бар. Оның басты себебі: араб елдеріне сатү үшін ересектерін аулау және ұядағы балапандарын алу. Заңсыз аулаудың осындай түрі соңғы жылдары кең тарап отыр. Бұл түрді Ақсу-Жабағлы, Наурзым және Үстірт қорықтарында ғана қорғаудың жеткіліксіздігі байқалып отыр. Жаңа қорықтар ұйымдастырудан да бұрын оларды аулауға толық тыйым салу керек.

Falco pelegrinoides

Бидайық

Жойылып кету қаупы бар өте сирек түр. Африкада, Алдыңғы, Ортаңғы жене Орталық Азияның тауларында тіршілік етеді, ал Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы таулардың шағын аймақтарында мекендейді. Қазақстанда саны өте аз, солардың алтауы Алматы қорығында ұялайды. Алматы қаласында күз және қыста 1 -5 бидайықты кездестіруге болады. Санының азаю себептері және жалпы тіршілігі туралы деректер жоқ. Олардың ұяларын тауып, оны қорғоу керек және қолдан өсіру әдістерін зерттеу қажет

Falco peregrinus Лашын

Жойылып кету қаупы бар түр. Лашын жер шарында кең тарағанмен, Қазақстанда анық екі-ақ жерде ұясын тапқан-біреуі Наурыз қорығында 1935 ж., екіншісі -Оңтүстік Алтайда 1958 жылы табылған. Бұдан кейін оның Қазақстанда ұя салғанын ешкімде көрген емес. Республикамыздың үстінен қыста да ұшып өткенімен, біздө қыстайтындарының саны азаюда; мысалы, Алматыда 1883-1888 жылдары 2-ден 5-ке дейін лашындар қыстаған. Қолдан өсіріп, жетілген балапандарын еркіне жіберу керек.

Falco rusticolus Ақ сүңқар

Сирек кездесетін, бізде өнебойы қыстамайтын түр. Солтүстік Америка мен Ев-разияның арктикасында таралған, қыстау үшін оңтүстікке ұшып кетеді. Қазақ-станда қыста Көкшетау, Өскемен, Алматының маңайынан кездестірілген, ондағы ашық қоймалардан кіші дүркептермен қоректенеді. Барлық жерде де жекелеген құс көзге түскен. Санының азаю себептері анықталмаған, қорғау шаралары белгіленбеген. Барлык, қырандарды қорғауды халық арасында кеңінен насихаттап, оларды қолдан өсіруді тездету қажет.

Pandion haliaetus Балықшы тұйғын

Жойылып кетү жағдайында тұрған түр. Ертеректе Қазақстанның балығы мол және ұя салуға ағаштары бар көптеген су қоймаларында мекендеген. Қазір ұя басар кезінде бірнеше жерлерде: Марқакөл (Оңтүстік Алтай), Жайық, Ертіс, Іле өзендерінде ғана кездеседі. Саны 60-70 -ке дейін (оның жартысы Шығыс Қазақстанда) кеміді. Негізгі себептер - орманды кесу, балық қорларының таусы-луы, ересек құстарды жою. Ұяларды есепке алып, олардың әрқайсысының айналасын тыныштық аймаққа айналдыру қажет.

Tetraogallus altaicus Алтай ұлары Таралу аймағы шағын сирек кездесетін тур. Қазақстанда Оңтүстік Алтайдың таулы аймағында (оған Марқакөл қорығы да кіреді) мекендейді. Саны белгісіз, бірақ, осындай шағын аумақта бірнеше ондап кездесуі мүмкін. Өте сирек бұл құсты қорғауды онан сайын күшейтіп, шопандар мен аңшылар арасында үгіт-насихатты кең таратып, оның заңсыз аулануын тежеу керек.Питомниктерде қолдан өсіруді жолға қойып, табиғи санын көбейту орынды болар еді. Anthropoides virgo Ақбас тырна Саны қалпына келе жатқан түр, туыстың Солтүстік Евразиядағы бірден-бір өкілі. Қазақстанның солтүстік бөлігі мен оңтүстік-шығысының далалары мен шөлейттерін мекендейді. 60-шы жылдары тың даланың қабырғасы сөгілген соң, саны күрт төмендеді, бірақ 80-ші жылдардың саңына қарай бүл тырна дәнді дақылдар егістіктерінде ұялай бастады, оның саны 50-60 мың басқа дейін өсті. Ауыл шаруашылық жұмыстарын жүргізу кезінде бұл түрдің жұмыртқалары мен балапандарын сақтап қалудың жан-жақты шараларын дайындау қажет. Grus grus Сұр тырна

Саны үздіксіз кеміп бара жатқан кең тараған түр. Қазақстанның солтүстігіндегі орманды-далалы аудандарда көптеп, ал республикамыздың оңтүстік-шығысындағы өзен алқаптарында өте сирек кездеседі. Қамыс пен құрақ қалың өскен таяз өзендер мен көлдердің батпақты учаскелерін мекендейді. Негізгі биотоптарын меңгеру және құрғату түрге қауып-қатер төндіреді. Саны анықталмаған, оның кеміп бара жатқаны ғана белгілі. Тырнаның мекендейтен жерлерінде қорықтар мен қорықшалер аз. Оларды, әсіресе, Солтүстік Қазақстан, Павлодар мен Шығыс Қазақстан облыстарында құру қажет.

Grus leucogeranus Ақ тырна

Жойылып кету жағдайында тұрған түр, Солтүстік Азияның әндемигі. ХТҚО-ның Қызыл кітабына тіркелген. Ресейдің солтүстігінде ұялайды, Қазақстанда наурыз-мамыр және қыркүйек-қараша ойларында, ондада республикамыздың батыс жағынан ұшып өтеді. Түрдің жалпы саны 1,5 мыңнан аспайды. Қазақстанда ұшып өтетін ақ тырналар тек Наурызым мен Қорғалжын қорықтарында ғана қорғалады. Ақ тырнаның қоныс аудару жолында орналасқан Торғой қорығын құруды тездету қажет.

Chlamydotis undulata

Жорға дуадақ

Өзінің таралу аймағының әр жерінде жойылып кету қаупы бар түр. Қазақстанда оның саны әліде жеткілікті. Шөл мен шөлей таймақтарын - Қазақстан жазықтығының оңтүстік бөлігін түгел мекен етеді. Республикамыздағы жалпы саны 30 мың шамасындай. Үстірт қорығында тіршілік ететін популяциясының шамалы бөлігі ғана қорғалады. Бұл түрді заңсыз аулайтындардан қорғау үшін тағы да екі қорық үйымдастырып, Бетпақдала мен Қызылқұмда, сонымен қатар заңсыз аулайтындармен күрес ш араларын қатайту керек. Otis tarda Дуадақ Жойылып кетү қаупы бар тур. Бұрын Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы дала мен тау бөктерлеріне кең тараған еді. 50-шы жылдары тың жерлерді игерудің нәтижесінде көп жерлерде жойыла бастады, екіншілерінде саны оншоқты есе азайды. Кәзіргі уақытта Қазақстандағы саны белгісіз, өте сирек кездеседі және әр тобында 18-ден аспайды. Қазақстанның далалық аймағында оларды қорғайтын қорықтар жүйесін ұйымдастыру қажет. Otis tetrax Безгелдек Осының аз-ақ алдында жойылып кетуге жақындаған, ал, кәзір өзінің санын шамалап көбейтіп келе жатқан түр. Бұрын республикамыздың далалық аймағының барлық жерінде кездесетін, әсіресе, ақ селеулі және бидайықты аудандарын ұнататын. Тыңды жаппай игергеннен кейін, негізінен батыс облыстарда сақталып қалды. Қәзіргі сақталған аудандарында жүздеп кездеседі, жалпы саны мыңдап есептелінеді. Барлық жерде де саны көбейіп келеді, кейбір бұдан 20-30 жыл бұрын жойылып кеткен жерлерде де кездсетін болды. Бұл турдің жиі мекендеген жерінде оны корғайтын қорықшалар ұйымдастыру қажет.


Porphyrio porphyrio Көкмаңдай Саны аз түр, Қазақстан территориясында таралу аймағының солтүстік бөлігі тек солтүстік-шығыс Каспий өңіріне еніп жатыр. Жағасында су құрақ пен қамыс өскен ащы және тұщы су қоймаларын мекендейді. Қазақстандағы саны - оншақты жұп. Республикада арнайы еш жерде қорғалмайды. Түрді қорғау үшін Жайық өзенінің сағасындағы олар ұялайтын жерлерде қорықша құру қажет. Ibidorhyncha struthersii Орақтұмсық Сирек кездесетін шағын аймақта ғана мекендейтін, Орталық Азия биік таула-рының эндемигі. Биік таулардағы аумағы кішкентай үсақ тасты биотоптарды өзгерту құстың оңай құрып кетуіне себепші болады. Қазақстанда Солтүстік Тянь-Шанның биік тауларында бірнеше жерлерде ғана ұялайды. Республикадағы жалпы саны 200-ден аспайды, соңғы жылдары санының азаю тенденциясы байқалмайды. Түрдің ұялайтын негізгі екі ошағында екі қорықша ұйымдастыру және Алматы төңірегінде түрді қорғауды тәртіпке келтіру қажет. Podoces panderi ilensis Іле жорға торғайы Таралу аймағы шағын әрі оңашаланған жорға торғай түршесі, Қазақстан әндемигі. Оңтустік Балқаш өңірінің шөлдерінде, негізінен Балқаш көліне құятын Іле мен Қаратал өзендерінің аралығында кездеседі. Сирек сексеуіл өскен құмды шөлдерді мекендейді. Саны толық анықталмаған, бірақ кейбір жылдары ол күрт өзгеріске ұшырайтыны белгілі. Мекендеуге өте қолайлы жерлерде 5x3 шақырым аймақта 13-ке дейін ұя есепке алынды. Түршеге нақты қауып - сексеуіл тоғайын кесу және ол мекендейтін жерлерді өзгерту. Балқаш өңірі қорығын құруды тездетү қажет. Carpodacus rubicilla Үлкен құралай Сирек кездесетін, аз санды, жете зерттелмеген құс. Орталық Азияның биік тауларын мекендейді, Қазақстандағы ұялайтын жерлері белгісіз. Саны анықталмаған, дегенмен оншо көп болмаса керек; әзірге белгелі бізге қыстайтын екі жер: Алматының төңірегі мен Ақсу-Жабағылы қорығы. Үлкен құралай бірнеше ондап қана кездеседі. Бұл түрге негізгі қауып - сайрағыш құстарды аулап, сатуды кәсіп еткендер. Қысқы мекені көлемі жағынан шағын, әрі қолайлы болғандықтан оларды аулау оңай. Аз зерттелген бұл түрді қорғау шараларын белгілеу үшін оның таролуын, санын, биологиясын анықтау қажет. Myophonus caeruleus

Көкқұс

Сирек кездесетін шағын аймақты мекен-дейтін туыстың Қазақстандағы бірден-бір өкілі. Тянь-Шанның кейбір шатқалдарында, қүздардың таудың тасқынды суларына түскен жерлерінде тараған. Теңіз деңгейінен 1200-2700 м биіктіктегі сарқырамалар мен тар жерлерді ұнатады. Саны толық анықталмаған, десе де қолайлы қоныстарында біршама жағоры - 5 шақырым өзен арнасында 7 ұяға дейін болады. Ақсу-Жабағылы мен Алматы қорықтарында қорғалады. Алматы маңында ұялардан балапандарды алуды қатаң бақылау қажет. Pelecanus crispus Бүйра бірқазан Аз санды, шектеулі жерлерге ұя салатын түр. ТҚХО-ның Қызыл кітабына енгізілген. Евразияның оңтүстік бөлігіндегі көлемді суларды мекендейді. Қазақстанда ұялары Батыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола, Шымкент облыстарының, Балқаш-Алакөл және Зайсан ойпаттарының өзен-көлдерінде сақталған. Республикамызда 4 мыңдайы ғана ұялайды. Санының азаюына негізгі себептер-заңсыз аулаушылық, өрт, ұя басу кезінде мазалау. Бұл түрді сақтау үшін Іле, Тентек, Қара Ертіс өзендерінің атырауларында қорықтар ұйымдастырып, оны заңсыз аулаушыларға және өртке қарсы күрес шараларын жүргізу керек. Pelecanus onocrotalus Қызғылт бірқазан

Аз санды, шектеулі жерлерде ұя салатын түр. Саны бірте-бірте кеміп бара жатыр. Қазақстанда бұрын кең таралған болатын, кәзір оның оңашаланған ұялары Торғай ойпатындағы көлдерде, Наурзым қорығында, Балқаш көлінде жене Іле, Тентек, Қара Ертіс өзендерінің атырауларында сақталған. Нулы қамысты көлдерді мекендейді. Қазақстанда тіршілік ететіндері 8 мыңдай. Санының азаю себептері-заңсыз аулаушылық, өрт, ұя басу кезінде мазалау. Іленің атырауында қорық уйымдастырып, торғайдың мерзімді қорығын нағыз қорыққа айналдыру керек. Бүл бірқазандардың мекенінің маңайында қандай да бір шаруашылық жұмыстарды тиып, оны заңсыз аулаушыларға қарсы күрес шараларын жүргізу керек

Phoenicopterus roseus Қоқиқаз

. Таралу аймағы шектелген сирек кездесетін түр. Әлемде ең терістіктегі ұялайтын орны Қазақстанда Теңіз көлінде (Ақмола облысы). Әр жылдары бұл жерде 5-9 мыңнан (1972-1976 жылдары) елу төрт мыңға дейін (1979 ж.) қоқиқаз ұялады. Дала мен шөлейтті жерлердегі кең байтақ су қоймаларын жайлайды. Негізгі шектеу факторлары - ұялауға жарамды жерлердің азаюы және мазалау. Қорғалжын қорығында қорғалады. Торғай өзенінің төменгі саласында қорық, сонымен қатар Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы Комсомол шығанағы мен Қолтық сорында қорықшалар ашу қажет.

Bubo bubo

Үкі Саны кеміп келе жатқан, сирек кездесетін түр. Евразияда, сондай-ақ Қазақстанда кең тараған. Шөлді, далалы, таулы орманды жерлерді мекендейді. Санының қанша екені белгісіз, бірақ, көпшілік жерлерде сирек. Санын шектеуші себептер: электр сымдарында және уланған жемді жеп өлгенінен басқа, кауырсынынан ұлттық әшекейлер мен бой тұмарлар жасау үшін ұядағы балапандарын алудың да кері әсері үлкен. Сондықтан оны қорғаудың тағы бір жолы - оның қауырсынын пайдалану үшін қолдан өсіру керек Hieraaetus pennatus Бақалтақ қыран Сирек, аз зерттелген құс. Евразия мен Солтүстік-ботыс Африканың орманды аудандарында кең тараған. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысындағы ор-манды тауларында, шөл өзендерінің жайылмаларында мекендейді. 50-60 -шы жылдары, жыртқыш құстармен күресу шаралары кезінде, саны күрт төмендеді, ал қазір саны өте жай қалпына келуде. Бүркіттерді қорғауды насихаттау, сонымен қатар Қаратауда, Жоңғор Алатауында және Іле өзенінің аңғарында қорықтар құру қажет Haliaeetus leucoryphus Кезқұйрықты субүркіт Жойып жіберу қаупы бар түр. Оңтүстік және Орталық Азияда біршама кең тараған. Қазақстанда үстіміздегі ғасырдың ортасында оның ұясын Алтайда, Сырдария мен Іле өзендерінде, Маңқыстау түбегінде кездестіруге болатын. Жыртқыш құстарды жою науқанынан кейін ол өте сиреп кетті: соңғы 25 жылда ұя басатын мезғілінде 5, ал, барлығы 50-дей ғана кездескен. Ұялары табылмаған. Ұялайтын жерлерін тауып, оларды қорғау керек. Haliaeetus albicilla Аққұйрықты субүркіт

Саны кеміп келе жатқан, сирек кездесетін құс. Евразияның солтүстік белігінде, оңтүстігінде Орталық Азия мен Моңғолияға дейін кең тараған. Соңғы 30-40 жылда Қазақстанның бұрын дағдылы суларының көпшілігінде кездеспейтін болды. Кәзір Қазақстанда 200-дейі ұялайтын болса, оның жартысынан көбі Жайық пен Іле өзендерінің су алқаптарында. Сонының азаюының негізгі себептері - тікелей жою, сулардың жағаларын шаруашылыққа пайдалану, өрт кезінде ұяларының жой-ылуы. Балқашмаңы, Торғай және Алакөл қорықтарын ұйымдастыруды тездету ке-рек



Circaetus gallicus

Жыланжегіш қыран Сирек, саны кеміп бара жатқан түр. Африка мен Евразиядо кең тараған, Қазақстанның барлық оңтүстік бөлігіндегі құмды шөлдерде, шөлді таулар мен құрғақ тау бөктерлерін мекендейді. Саны нақты анықталған, бірақ соңғы он жылдықтарда оның кемуі жақсы байқалады. Негізгі себептер: электр тарату жүйелерінің тіректеріндегі өлім-жітім, қасақылардың тікелей кыруы, ұя маңында мазалау факторлары. Қаратауда, Бетпақдалада және Қызылқұмда, Іле өзенінің аңғарында қорықтар құру қажет. Syrrhaptes paradoxus Қылқұйрық бұлдырық

Саны кеміп бара жатқан түр. Еділден Моңғолияға дейінгі шөл және шөлейт зоналарда мекендейді, Қазақстанда шөлдің барлық түрлерінде кездеседі. Топырағы қатты шөлдерді ұнатып, құмды жерлерде сирек ұялайды. Суатқа үлкен топ құрап жиі-жиі ұшып келетіндіктен және есепсіз аулауға, атуға байланысты саны кемуде. Барлық жерлерде суат басында атуға толық тиым салынып, олар басқа жануарлар сияқты қорғалуға тиіс.

Pterocles orientalis Қарабауыр бұлдырық Саны кеміп бара жатқан сирек кездесетін тур. Қазақстанның оңтүстік бөлігінің шөл жене шөлейтті аудандары мен Алдыңғы Азия және Солтүстік Африканың шөл далаларын мекендейді. Сазды немесе қиыршық тасты шөлдерді ұнатады, бірақ оларды меңгеруге байланысты құмды аудандарға ығыстырылуда. Бір кезде мың-мыңдаған топтары кездессе, қазір саны бір ретке төмендеген және суат басынан бұлдырықтарды ретсіз ату нәтижесінде саны кемуде. Бұл жерлерде аулауға тиым салу және қорғалатын территориялар құру қажет. Pterocles alchata Ақбауыр бұлдырық Таралған аймағы тарылып жөне саны кеміп бара жатқан түр. Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орта Азия шөлдерін мекендейді. Қазақстанда Арал теңізінен Бетпақдала шөліне дейін таралған. Соңғы жылдары таралу аймағы тарылып, саны едәуір кеміді: 60-шы жылдары ондаған, тіпті жүздеген мың құстардың жиынтығы байқалса, ал қазір бірнеше жүздеген құстар тобы өте сирек кездеседі. Негізгі себептер - суат басында қасақылық (браконьерлік), жене де ұя басу кезінде құс-тарды мазалау. Бетпақдала және Қызылқұм қорықтарын құру және суат басынан аулауға тиым салу қажет. Columba eversmanni Қоңыр кептер Соңғы жылдары саны күрт кеміп баро жатқан оңтүстікте ғана аздап кездесетін түр. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның шөлді жазықтары мен тік жарлары немесе ағаштары бар тау бөктерлерін (ұяларын індер мен ағаш қуыстарына салады) мекендейді. Саны анықталмаған, бірақ жылма-жыл қонысын аударатын құстарға бақылау жасау, оның санының кеміп бара жатқанын көрсетеді. Қазақстанда бұл түрдің ұялайтын жерлерінде қорғалатын территориялар жоқ. Ең алдымен тіршілік ететін ортасы әлі де болса сақталған Іле өзенінің бойынан қорғалатын территориялар құру қажет. Platalea leucorodia Қалбағай (тәуекел, жалбағай) Саны тез азайып бара жатқан құс, бір жердің шеңберінен аспайтын қоныстарда мекендейді. Бұрын Қазақстанда кең таралған еді, кәзір оның жекелеген ұялары Сарысу мен Сырдарияның сағасында, Шығыс, Оңтүстік-Шығыс, Батыс Қазақстанда ғана ұшырасатын болды. Қалбағай, басқа құтандармен қатар, қамысты қопаларды мекендейді. Қазақстандағы жолпы саны 1300-ден аспайды. Санының азаюына әсер ететін негізгі факторлар - өзен-көлдердегі су жүйесінің тұрақты болмауы, қамыс пен құрақты шауып алу және онда жиі болатын өрт, аңшылық, ұялау кезіндегі мазасыздық. Қорықшалар құру қажет. Ciconia nigra

Қара ләйлік

Саны тұрақты сирек кездесетін түр. Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300 - де , негізгі мекендейтін жерлері - Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек Ardeola ralloides Сары құтан Өзінің таралу аймағында саны кеміп бара жатқан сирек кездесетін түр. Қазақстанда Еділдің атырауы мен Жайықтың төменгі ағысында ұялайды, бұрын аздап Сырдарияның сағасында мекендейтін. Солтустік Каспийдегі жалпы саны 2 мыңдай. Өзендер мен көлдердегі қамысты қапаларды мекендейді. Санының кемуіне әсер ететін факторлар - су жүйесінің өзгеруі, аңшылық, ұяны жыртқыш құстардың бұзуы, мекенін адамдардың мазалауы. Бүл түрдің ұялайтын аймақтарын маусымдық қорыққа айналдыру қажет Numenius tenuirostris Шитұмсық шалшықшы Өте сирек, жойылып бара жатқан түр. Таралуы толықтай анық емес, себебі өте сирек кездесетін ұялау орындары Сібірдің әртурлі аудандарында шашырап жатыр. Бұталар өскен шымтезекті батпақтарда қоныстанады, ұшып өту кезеңінде дала көлдерінде кездеседі. Қазақстанда Еділ-Жайық өзендерінен Ертіске дейін, яғни республиканың солтүстік бөлігінде кездейсоқ кездесіп қалады. Саны белгісіз, жылына 10-ға дейін шалтықшы есепке олыноды. Шектеу факторлары анықтал-маған. Сақталған популяциясын іздеу және олардың биологиясы мен экологиясын жан-жақты зерттеу қажет. Осы мәселелерді анықтағанға дейін барлық шалшықшыларды қорғау керек. Numenius minutus Құртамыш шалшықшы Сирек, таралған аймағы шағын, реликті түр, Сібір эндемигі. Шығыс Сібірде ұялайды, Шығыс Австралия мен Тасманияда қыстайды. Қазақстанда қонысын аудару кезінде бірен-сараны кездесетіні және жаз кезінде сирек болса да ұшырасып қалуы қызық оқиға. Тау және тау бөктеріндегі селдір ормандарды мекендейді. Табиғаттағы жалпы саны - шамамен 5 мыңдай және ол біртіндеп кемуде, оның себептері айқындалмаған. Қазіргі ұялайтын орындарын тауып, оларды қорғалатын территориялар деп жариялау қажет. Limnodromus setipalmatus Тарбақ шырғалақ Сирек, аз зерттелген, реликті түр. Сібірдің солтүстігінен бастап Моңғолия мен Қиыр Шығысқа дейін таралған. Қазақстанның ең шығысында. Алтайға жақын оңтүстік аудандарында кездеседі. Түрдің жалпы саны - 5-6 мыңнан артық емес. Сақталып қалған ұялайтын жерлерін іздеу және онда қорғау режимін орнату, тұрғындар арасында үгіт - насихат жүр гізу, қолда өсіру әдестерін дайындау қажет Larus ichthyaetus Қарабас өгіз шағала Сирек, реликті түр, саны кемуде. Қара теңізден Оңтүстік Сібірге дейін жекелеген топтармен ұялайды. Қазақстанда колониялары Балқаш, Алакөл, біренсаран Қарағанды және Батыс Қазақстан облыстары мен Каспий теңізінің аралдарында сақталған. Жалпы саны - 40 мың шамасында, Қазақстанда 4 мыңдай. Саны кемуде. Алакөл қорығын құруды тездету және Балқаш көлінің аралдарында қорықша құру қажет. Rufibrenta ruficollis Қызылжемсаулы қарашақаз Таралу аймағы шағын, саны кеміп келе жатқан сирек кездесетін түр. Қазақстаннан көктем мен күзде ұшып өтіп, Сібір тундрасында ұялайды. Республикамыздың солтүстік, батыс бөлігіндегі көлдерде кездеседі. 70-шы жылдардың өзінде 10 мыңға дейін ұшырасатын. Соңғы жылдары саны күрт азайған болатын, кәзір сәл-пәл болса да көбейіп келе жатыр. Осы түрді және басқа су құстарын қорғау үшін олардың ұшу жолында қорықтар жүйесін ұйымдастыру қажет. Oxyura leucocephala Ақбас үйрек Саны тез азайып бара жотқан, ала-құла тараған, сирек кездесетін түр. Қазақ-станның солтүстік бөлігінде қалың сулы терең көлдерде кездейсоқ ұялайды. Қазақстандағы саны белгісіз, бірақ, шамамен бірнеше жүзден аспайтын шығар. Санының азаюының негізгі себептері - шөп шабу, өрт, өзен-көлдердің су жүйесінің бұзылуынан, қамысты қопалардағы тіршілік жағдайының нашарлауы. Торғай өзенінің сағасы мен Шаны көліндегі қорықтарды ұйымдастыру жұмысын жеделдету керек. Melanitta fusca Қара тұрпан Сирек кездесетін түр. Қазақстанның Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының кейбір орманды және орманды даласындағы қалың қамысты терең көлдерінде ұялайды. Қазақстандағы саны өте аз. Санының кемуіне әсер ететін факторлар анықталмаған, оны қорғау шаралары белгіленбеген. Жалпы санын анықтап, биологиясын, тіршілік ортасын зерттеу қажет. Melanitta deglandi Дөңтұмсық тұрпан Өте сирек кездесетін және сирек ұялайтын түр. Шығыс Сібір мен Солтүстік Америкада таралған. Қазақстанда бұл тұрпанның ұялары үстіміздегі ғасырдың басында Алтайдың Ресеймен шектес аудандарынан табылған еді. Терең, жағалауы қалың бұталы көлдерді мекендеген. Қазіргі уақытта ол тек көктем мен күзде, онда да жыл сайын емес, ұшып өту кезінде ғана кездеседі. Егер Рахманов бұлақтарында сақталған болса, онда оны қорғау шараларын үйымдастыру қажет.


Cygnus bewickii Кіші аққу Ұялайтын жерлері - тундра мен орманды түндрада саны бұрынғы қалпына келе бастаған түр. Қазақстанның батыс бөлігінен көктем мен күзде 1 мыңдайы ұшып өтеді. Бізде ұяламайды. Санының азаюының негізгі себебі - заңсыз аулау. Ұшып өту кезінде оны қорғауды күшейтіп, ол үшін барлық мүмкіндікті пайдаланып үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу қажет. Cygnopsis cygnoides Қытай қазы, Құтұмсық Жойылып кету қаупы бар түр, бұл қытай үй қаздарының арғы ата-тегі. Кәзіргі уақытта бүкіл Сібірде Торей көлдерінде ғана ұялайды. Бір кездері Қазақстанда Зайсан көлі мен Ертіс өзені жағасында ұялаған, ол үшып өту кезеңінде Сырдарияда байқалатын. Қалың қамыс-қоғалы, әсіресе таудағы, көлдерде мекендеген. Саны ондаған есе кеміп кетті, Қазақстанда соңғы 30 жылда екі-ақ рет - 1967 және 1978 жылдары кездескен. Бұл қазды қолдан өсіріп табиғи санының кобеюіне көмектесу керек. Aythya nyroca Алакөз сүңгуір Саны күрт кеміп кеткен сирек кездесетін түр. Қазақстанның солтүстік, орталық және шығыс аудандарында ұялайды. Бұл құстың шамалысы республикамыздың оңтүстік, оңтүстік-шығыс, оңтүстік-батысындағы суларда қыстайды. Саны туралы нақтылы деректер жоқ, санының кемуіне әсер ететін факторлар зерттелмеген. Бұл түрдің бірте-бірте азаюы оны құстарды зерттеушілер мен аңшылық мамандарының назарына ерекше алу керектігін талап етеді. Phrynocephalus versicolor Жұмырбас шұбар кесіртке Алакөл және Іле ойпаттарында тіршілік ететін, таралу аймағы шағын түр. Саны-ның азаюына негізгі себептер - су деңгейінің тұрақсыздығы, сексеуіл дайындау және өрт.Қолдан өсірілмеген. Түрдің Іле ойпатындағы таралу аймағының батыс бөлігі жоспарланып отырған Орта-Іле қорығына енеді. Таралуын егжей-тегіжейлі анықтап, биологиясын зерттеуді жалғастыру қажет. Phrynocephalus melanurus Зайсан жұмырбас кесірткесі Зайсан ойпатында аумағы шағын жерлерде оңашаланған популяциялар түрінде тіршілік ететін, таралу аймағы шағын кесіртке. Саны, негізінен, табиғи факторларға байланысты. Қолдан өсірілмеген. Оны қорғау мақсатында тың жерлерді сақтау қажет. Бөкен құмдарын мекендейтін жұмырбас кесірткенің популяциясы жоспарланып отырған Зайсан қорығының құрамына түгелімен енеді. Ophisaurus apodus Сары жылан Шектеулі шағын аймақта тіршілік ететін, сирек кездесетін түр. Туыстың жалғыз өкілі. Оңтүстік Қазақстанда тіршілік етеді. Санының кемуіне жер жырту, шоп шабу, малдың шектен тыс жайылуы және жол салу елеулі әсер етеді. Белгілі тежрибе-лерге сүйеніп қолда асырау және қолдан өсіруді жүзеге асыру қажет. Сары жылан-нын таралу аймағының бір белігі Ақсу-Жабағлы қорығына кіреді және жоспар-ланып отырған Қаратау қорығында да қорғауға алынады. Coluber caspius Төртжолақты қарашұбар жылан Аз зерттелген, сирек кездесетін түр. Моңғыстау, Үстірт және Солтүстік Арал аймағын мекендейді. Қызылорданың оңтүстігіне қарай және Еділ мен Жайықтың аралығынан ұсталғандары негізгі таралу аймағынан едәуір қашықта кездескендері. Санының мөлшеріне малды жаюдың және адамдардың оны ретсіз өлтіруі үлкен әсер етеді. Жұмыртқасын қолдан бастырудың табысты аяқталғандары туралы деректер бар. Үстірт қорығы оның таралу аймағының бір бөлігін қамтып жатыр. Халық арасында бұл жыланның пайдалылығы туралы және оны қорғау керектігін кеңінен насіхаттау керек. Таралу аймағын егжей-тегжейлі анықтап, саны мен биологиясын зерттеуді жалғастыру керек.



Coluber rhodorhachis Сарыбауыр қарашұбар жылан Зерттелмеген, сирек кездесетін түр. Қазақстанда Еділ мен Жайықтың аралығындағы Бес-Шоқы даласынан ұсталған бірен-саран өкілдері арқылы белгілі. Қолдан өсірілмеген, оны ұкыпты түрде бақса, қолда ұзақ уақыт өмір сүреді. Қорғау шаралары белгіленбеген. Соңғы жылдары оны ұстағаны туралы хабар жоқ. Кәзіргі таралу аймағын анықтап, биологиясын зерттеу керек. Coluber spinalis Қызылжолақ қарашұбар жылан Сирек кездесетін түр. Боралдой тауын, кіші Қаратауды және Қырғыз Алатауын мекендейді. Бұл жерлерден басқа Арал теңізінің солтүстік жағалауынан табылған. Таралу аймағында сирек ұшырасады. Қолдан өсірілмеген, қорғау шаралары белгіленбеген. Жоспарланып отырған Қаратау қорығы оның таралу аймағының бір бөлігін қамтиды. Таралуы мен биологиясын зерттеу керек. Elaphe quatuorlineata Төртжолақты қарашұбар жылан

Аз зерттелген, сирек кездесетін түр. Маңғыстоу, Үстірт және Солтүстік Арал аймағын мекендейді. Қызылордоның оңтүстігіне қарай және Еділ мен Жайықтың аралығынан ұсталғандары негізгі таралу аймағынон едәуір қашықта кездескендері. Санының мөлшеріне малды жаюдың және адамдардың оны ретсіз өлтіруі үлкен әсер етеді. Жұмыртқасын қолдан бастырудың табысты аяқталғандары туралы деректер бар. Үстірт қорығы оның таралу аймағының бір бөлігін қамтып жатыр. Халық арасында бұл жыланның пайдалылығы туралы және оны қорғау керектігін кеңінен насіхаттау керек. Таралу аймағын егжей-тегжейлі анықтап, соны мен биологиясын зерттеуді жолғастыру керек.






Просмотр содержимого презентации
«5_2_2_7.1? ????? ?????»

Астана қаласы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі  Пәні: биология Тарау: 7.1В: Адам қызметінің  қоршаған ортаға әсері Тақырыбы: Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы. Сынып: 7 Мұғалім: Канзелхан М

Астана қаласы физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі

Пәні: биология

Тарау: 7.1В: Адам қызметінің

қоршаған ортаға әсері

Тақырыбы: Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы.

Сынып: 7

Мұғалім: Канзелхан М

Ұжымдық ортаны құру Мұғалім және оқушылар бір – бірімен әр түрлі тілде амандасады. (қазақша, орысша, ағылшынша)

Ұжымдық ортаны құру

Мұғалім және оқушылар бір – бірімен әр түрлі тілде амандасады. (қазақша, орысша, ағылшынша)

Өтілген тақырып бойынша жұппен тапсырма орындау

Өтілген тақырып бойынша жұппен тапсырма орындау

Суреттермен жұмыс http://www.youtube.com/watch?v=7Bem2R_c_HQ

Суреттермен жұмыс

http://www.youtube.com/watch?v=7Bem2R_c_HQ

Сабақтың мақсаты:  ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіру Бағалау критерийлері Қызыл кітаптың маңызын біледі Қызыл кітапқа енетін ағзалар тобын сипаттайды ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіреді

Сабақтың мақсаты:

ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіру

Бағалау критерийлері

Қызыл кітаптың маңызын біледі

Қызыл кітапқа енетін ағзалар тобын сипаттайды

ҚР Қызыл кітабына енгізілген өз өлкесінің жануарлары мен өсімдіктеріне мысал келтіреді

Топтық жұмыс     Топтық ережені бекіту А. Лидер сайлау Б. Топтың ережесін дайындау С. Уақытты тиімді пайдалану ( таратпа материалдар үлестіріп беру) Мәтінді оқиды (жеке)  Топта талқылайды  Постер дайындап,ауызша қорғайды  Сергіту сәті (музыка қосылады, ырғақты би)

Топтық жұмыс

Топтық ережені бекіту

А. Лидер сайлау

Б. Топтың ережесін дайындау

С. Уақытты тиімді пайдалану

( таратпа материалдар үлестіріп беру)

  • Мәтінді оқиды (жеке)
  • Топта талқылайды
  • Постер дайындап,ауызша қорғайды
  • Сергіту сәті (музыка қосылады, ырғақты би)

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңі (мұғалімнің түсіндіруі)  https://www.youtube.com/watch?v=zxPcDXRntdQ  «Қызыл кітап» туралы бейнебаян

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңі (мұғалімнің түсіндіруі)

https://www.youtube.com/watch?v=zxPcDXRntdQ

«Қызыл кітап» туралы бейнебаян

???  Тапсырмалар орындау

???

Тапсырмалар орындау

Кері байланыс «Квадрат»

Кері байланыс «Квадрат»

Үйге тапсырма

Үйге тапсырма

  • Қорық дегеніміз не?
  • Неліктен қорықтарды ұйымдастырды?
  • Қазақстанда қанша қорық саны бар?
  • Олардың орналасу аймағын атап өтіңіз?
  • Онда тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерге сипаттама беріңіз?
  • Қызыл кітаппен қорықтың байланысы қандай?
  • Қорық пен Ұлттық парктің айырмашылығы неде?
  • Қызыл кітаптың ерекшелігі?
  • Қызы кітапқа кірген ағзалар тобы ?
  • Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктер мен жануарлардың тізімін жаттау?


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Биология

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 7 класс

Скачать
Кызыл кітап 7-сынып

Автор: Мейрамбекова Назерке Мейрамбеккызы

Дата: 27.09.2021

Номер свидетельства: 587639

Похожие файлы

object(ArrayObject)#851 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(24) "Сайыс 4 сынып "
    ["seo_title"] => string(13) "saiys-4-synyp"
    ["file_id"] => string(6) "178469"
    ["category_seo"] => string(16) "nachalniyeKlassi"
    ["subcategory_seo"] => string(12) "meropriyatia"
    ["date"] => string(10) "1424844599"
  }
}
object(ArrayObject)#873 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(116) "Бастауыш мектеп  о?ушыларыны? логикалы? ойлау т?сілдерін дамыту "
    ["seo_title"] => string(69) "bastauysh-miektiep-ok-ushylarynyn-loghikalyk-oilau-t-sildierin-damytu"
    ["file_id"] => string(6) "207186"
    ["category_seo"] => string(16) "nachalniyeKlassi"
    ["subcategory_seo"] => string(11) "presentacii"
    ["date"] => string(10) "1430369948"
  }
}
object(ArrayObject)#851 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(38) "Урок "Ана ?мірді?-г?лі""
    ["seo_title"] => string(19) "urokanaomirdinghuli"
    ["file_id"] => string(6) "312456"
    ["category_seo"] => string(16) "nachalniyeKlassi"
    ["subcategory_seo"] => string(12) "planirovanie"
    ["date"] => string(10) "1459343858"
  }
}
object(ArrayObject)#873 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(64) "?адірлі ?келерім, мейірлі аналарым! "
    ["seo_title"] => string(36) "k-adirli-kielierim-mieiirli-analarym"
    ["file_id"] => string(6) "204897"
    ["category_seo"] => string(16) "nachalniyeKlassi"
    ["subcategory_seo"] => string(12) "meropriyatia"
    ["date"] => string(10) "1429766324"
  }
}
object(ArrayObject)#851 (1) {
  ["storage":"ArrayObject":private] => array(6) {
    ["title"] => string(20) "конспект к-"
    ["seo_title"] => string(11) "konspiekt-k"
    ["file_id"] => string(6) "315885"
    ["category_seo"] => string(21) "doshkolnoeObrazovanie"
    ["subcategory_seo"] => string(5) "uroki"
    ["date"] => string(10) "1459967885"
  }
}

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства