Tarbiya koloniyalarida bolalar ombudsmani faoliyati va uning hamkorlik tamoyillari

ISSN:3030-3613

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

``

TARBIYA KOLONIYALARIDA BOLALAR OMBUDSMANI FAOLIYATI VA UNING HAMKORLIK TAMOYILLARI

Azimjonov Navruzbek Azizbek o’gli

O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich kursanti

Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida Bolalar ombudsmani institutining huquqiy maqomi, vakolatlari va tarbiya koloniyalari bilan o‘zaro hamkorligining nazariy-huquqiy asoslari tahlil qilingan. Xususan, 2024-yilda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonun normalari asosida Bolalar ombudsmanining mustaqilligi, monitoring faoliyati, tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish huquqi, tarbiyalanuvchilar bilan maxfiy suhbatlar o‘tkazish, murojaatlarni ko‘rib chiqish va qiynoq hamda shafqatsiz muomalalarning oldini olish borasidagi vakolatlari yoritilgan. Shuningdek, xalqaro standartlar, xususan BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi, OPCAT va CPT standartlari bilan qiyosiy tahlil amalga oshirilib, mavjud muammolar hamda institut faoliyatini takomillashtirish istiqbollari ko‘rib chiqilgan.

Kalit so‘zlar: Bolalar ombudsmani, bola huquqlari, tarbiya koloniyasi, parlament nazorati, monitoring, murojaat qilish huquqi, maxfiy suhbat, qiynoqlarning oldini olish, xalqaro standartlar, reintegratsiya, voyaga yetmaganlar, huquqiy himoya.

.

Bolalar ombudsmani instituti zamonaviy demokratik davlatning muhim tarkibiy qismi hisoblanib, uning vakolatlari, funksiyalari va tarbiya koloniyalari bilan o'zaro munosabatlari maxsus qonunchilik bilan tartibga solinadi. O'zbekiston Respublikasida ushbu institutning huquqiy asosi sifatida 2024-yil 29-fevraldagi "O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo'yicha vakili to'g'risida"gi O'RQ-917-sonli Qonun (bundan buyon — Bolalar ombudsmani Qonuni) alohida o'rin egallaydi. Mazkur Qonun Bolalar ombudsmanining huquqiy maqomini, asosiy vazifalari, huquqlari, majburiyatlari, shikoyatlarni ko'rib chiqish tartibini va tarbiya koloniyalari bilan o'zaro munosabat mexanizmlarini batafsil belgilaydi.¹

Bolalar ombudsmanining institutsional maqomini aniqlashdan boshlash lozim. Bolalar ombudsmani Qonunining 1-moddasiga ko'ra, Bola huquqlari bo'yicha vakil — mansabdor shaxs bo'lib, u davlat organlari, shu jumladan huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat qiluvchi organlar, shuningdek korxonalar, muassasalar, tashkilotlar hamda mansabdor shaxslar tomonidan bola huquqlari to'g'risidagi qonunchilikka rioya etilishi ustidan parlament nazoratini amalga oshiradi. Ushbu ta'rifning "parlament nazorati" iborasi ayniqsa muhim — bu Bolalar ombudsmanining mustaqil va ijro hokimiyatidan alohida bo'lgan organ ekanligini ko'rsatadi. Shu bilan birga, Qonun Bolalar ombudsmani "bola huquqlarini himoya qilishning mavjud shakllarini va vositalarini to'ldiradi" deb belgilaydi — demak, u sud, prokuratura va boshqa organlar bilan parallel, ularni almashtirmagan holda faoliyat yuritadi.²

Bolalar ombudsmanining mustaqilligi uning institutsional samaradorligining poydevori hisoblanadi. Bolalar ombudsmani Qonunining 2-moddasiga ko'ra, Bola huquqlari bo'yicha vakil o'z vakolatlarini mustaqil ravishda hamda davlat organlariga va ularning mansabdor shaxslariga tobe bo'lmagan tarzda amalga oshiradi hamda o'z faoliyatida O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining palatalariga hisobdordir. Bu norma xalqaro standartlar — xususan "Parij Prinsiplari" (milliy inson huquqlari institutlariga oid BMT prinsiplari, 1993) va IOI (Xalqaro Ombudsmanlar Instituti) qoidalari — talablariga to'g'ri keladi. Mustaqillikning uchta asosiy ko'rinishi mavjud: funktsional mustaqillik (kimning ko'rsatmasiga ko'ra emas, qonun asosida ish yuritish); moliyaviy mustaqillik (davlat byudjetidan to'g'ridan-to'g'ri moliyalashtirish, ijro organiga qaram emas); shaxsiy mustaqillik (daxlsizlik kafolatlari, Qonunning 11-moddasi asosida).³

Bolalar ombudsmanining saylash tartibi uning siyosiy mustaqilligini kafolatlashga qaratilgan. Bolalar ombudsmani Qonunining 6-moddasiga ko'ra, Bola huquqlari bo'yicha vakil O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati tomonidan besh yil muddatga saylanadi; nomzod Prezident tomonidan kiritiladi; saylash ikkala palataning ko'pchilik ovozi bilan amalga oshiriladi. Besh yillik muddatga saylash parlamentning bir chaqiruv muddatiga to'g'ri keladi — bu Bolalar ombudsmanining siyosiy vaziyatdan nisbiy mustaqilligini ta'minlaydi. Shuningdek, Qonunning 8-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani siyosiy partiyaga a'zolikni o'z vakolatlari muddatiga to'xtatib turishi yoki tugatishi shart va haq to'lanadigan boshqa faoliyat bilan shug'ullana olmaydi (ilmiy, ijodiy va pedagogik faoliyatdan tashqari) — bu ham uning betarafligini ta'minlaydi.⁴

Bolalar ombudsmanining faoliyat prinsiplari Qonunning 4-moddasida belgilangan: qonuniylik, mustaqillik, adolatlilik, insonparvarlik, kamsitishga yo'l qo'ymaslik, xolislik, ochiqlik, bola huquqlarining ustuvorligi. Ushbu prinsiplar bir-birini to'ldiradi va birgalikda Bolalar ombudsmanining istalgan vaziyatda qanday harakat qilishi kerakligini belgilaydi. Ayniqsa muhim — "bola huquqlarining ustuvorligi" prinsipi: bu Bolalar ombudsmanining har qanday masalani hal etishda, avvalo, bolaning manfaatlarini ko'zda tutishi lozimligini bildiradi. Bu prinsip BHK ning 3-moddasidagi "bola manfaatlarining ustuvorligi" tamoyilining milliy qonunchiliqdagi to'g'ridan-to'g'ri aksini tashkil etadi.⁵

Bolalar ombudsmanining asosiy vazifalari Qonunning 10-moddasida batafsil belgilangan. Ushbu modda bo'yicha vazifalарни bir necha funksional guruhga ajratish mumkin. Birinchi guruh — siyosiy-strategik vazifalar: bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga oid davlat siyosatini amalga oshirishda ishtirok etish; BHK ni bajarish strategiyasini ishlab chiqishda ishtirok etish; bola huquqlari to'g'risidagi qonunchilikni takomillashtirish bo'yicha takliflar kiritish, xalqaro hujjatlarni ratifikatsiya qilish to'g'risida tavsiyalar berish. Ikkinchi guruh — monitoring va nazorat vazifalari: davlat organlarining bola huquqlarini ta'minlash sohasidagi faoliyatini monitoring qilish; bola huquqlari to'g'risidagi qonunchilik hujjatlarining ijrosi holatini o'rganish; bola huquqlarining buzilishining oldini olish. Uchinchi guruh — himoya vazifalari: bolalar va ularning qonuniy vakillarining murojaatlarini ko'rib chiqish; bolaning buzilgan huquqlari va qonuniy manfaatlari tiklanishiga ko'maklashish; bolalarni ijtimoiy moslashuviga ko'maklashish. To'rtinchi guruh — targ'ibot va ma'rifat vazifalari: bola huquqlari sohasida aholining huquqiy madaniyatini oshirishga ko'maklashish; bola huquqlari xabardorligini oshirish choralarini ko'rish.⁶

Bolalar ombudsmanining huquqlari Qonunning 12-moddasida batafsil ro'yxatlanган bo'lib, ular ham funksional guruhlarga bo'linadi.⁷ Tekshiruv va ma'lumot olish huquqlari: bola huquqlari qonunchiligiga rioya etilishini o'rganish; statistik, tahliliy va boshqa axborotni so'rab olish; davlat organlarining ma'lumotlar bazalaridan foydalanish; xabarlarni vakolatli organlar bilan birgalikda tekshirish. Ta'sir ko'rsatish huquqlari: mansabdor shaxslarga ogohlantirishlar yuborish; rahbarlarga ko'rib chiqilishi majburiy taqdimnomalar kiritish; aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish to'g'risida tegishli organlarga iltimosnomalar kiritish; sudlarga arizalar va da'volar bilan murojaat etish; sud jarayonlarida, shu jumladan yopiq majlislarda ishtirok etish. Kirish va uchrashish huquqlari: tarbiya koloniyalari, tergov hibsxonalari, ixtisoslashtirilgan muassasalarga moneliksiz kirish. Xalqaro hamkorlik huquqlari: xalqaro tashkilotlarga a'zo bo'lib kirish; xorijiy institutlar bilan hamkorlik; memorandumlar va kelishuvlar tuzish.

Bolalar ombudsmanining huquqlari ro'yxatida ayniqsa muhim bo'lgan bitta norma — "bolalar haqida g'amxo'rlik qilish va ularni himoya qilish uchun mas'ul bo'lgan davlat organlariga va boshqa tashkilotlarga, shu jumladan ta'lim, tarbiya, tibbiyot muassasalariga, voyaga yetmaganlarga ijtimoiy-huquqiy yordam ko'rsatish markazlariga, ixtisoslashtirilgan o'quv-tarbiya muassasalariga, tergov hibsxonalariga va tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish".⁸ Qonunning 12-moddasida mustahkamlangan ushbu norma Bolalar ombudsmaniga tarbiya koloniyasiga xohlagan paytda, oldindan ogohlantirmasdan, ma'muriyatning roziligini kutmasdan kirish huquqini beradi. Bu xalqaro standartlar — OPCAT 14-moddasi va CPT standartlari — talablariga to'g'ridan-to'g'ri mos keluvchi muhim kafolat hisoblanadi.

Bolalar ombudsmanining tarbiya koloniyalariga nisbatan maxsus vakolatlari Qonunning 20-moddasida batafsil tartibga solingan.⁹ Ushbu modda sarlavhasi — "Bola huquqlari bo'yicha vakilning bolaga nisbatan qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, g'ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qo'llashning oldini olishga doir faoliyati" — ning o'zi ham juda ma'noli: Bolalar ombudsmani tarbiya koloniyalariga tashrif buyurishning asosiy maqsadi qiynoq va shafqatsiz muomalani oldini olish, ya'ni profilaktik funksiyadir.¹⁰ Bu OPCAT ning asosiy g'oyasiga — qamoqqa olishdan keyin emas, undan oldin muammolarni aniqlash — mos keladi.

Qonunning 20-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani "bola o'z ixtiyori bilan chiqib keta olmaydigan joylarga" — shu jumladan tarbiya koloniyalariga — muntazam kirib turish orqali qiynoq va shafqatsiz muomalaning oldini olish bo'yicha choralar ko'radi. Tarbiya koloniyasiga kirish chog'ida Bolalar ombudsmani quyidagi amallarni bajarish vakolatiga ega: bolalar soni haqida axborot olish; bolalarni saqlash va ular bilan muomalada bo'lish shart-sharoitlarini o'rganish; bolalar va ma'muriyat xodimlari bilan uchrashuvlar va suhbatlar, shu jumladan xoli (maxfiy) uchrashuvlar o'tkazish (bayonnoma yuritiladi, zarur bo'lganda texnik vositalardan foydalaniladi); bolaning u yerda turishi qonuniyligini tasdiqlovchi hujjatlar bilan tanishib, ko'chirma nusxalarini olish; bolani tibbiy tekshiruvdan o'tkazishni talab qilish, tibbiy, psixologik va boshqa yordam ko'rsatilishini talab qilish; ma'muriyat rahbarlaridan tushuntirishlar olish; ma'muriyatning qonunga xilof harakatlariga chek qo'yish uchun zudlik bilan choralar ko'rish; huquqni muhofaza qiluvchi organlarni xabardor etish.

Qonunning 20-moddasida muhim institutsional mexanizm ham belgilangan: Bolalar ombudsmani huzurida maxsus ekspert guruhi tuziladi.¹¹ Ushbu guruh fuqarolik jamiyati institutlarining vakillari, yurisprudensiya, tibbiyot, psixologiya, pedagogika sohasidagi mutaxassislar orasidan shakllantiriladi. Maxsus ekspert guruhi a'zolari tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish huquqini beruvchi maxsus yo'llanmalar bilan ta'minlanadi. Bu mexanizm xalqaro amaliyotdagi — xususan Finlyandiya va Buyuk Britaniya NPM modelidagi — interdisiplinar monitoring guruhiga o'xshaydi va juda muhim innovatsiya hisoblanadi: faqat yurist emas, balki tibbiyot va psixologiya mutaxassislari ham tarbiya koloniyasini tekshirishi mumkinligi tarbiyalanuvchilarning huquqlarini himoya qilishda ancha keng imkoniyatlar beradi.

Tarbiya koloniyasidagi bolalarning Bolalar ombudsmaniga murojaat qilish huquqi va tartibi Qonunning 27-moddasida maxsus tartibga solingan.¹² Ushbu modda tarbiya koloniyasidagi bolalarga quyidagi kafolatlarni beradi: yozma shakldagi murojaatlarni (xatlar va telegrammalarni) soni cheklanmagan holda Bolalar ombudsmanining nomiga yuborish huquqi; Bolalar ombudsmaniga yo'natiladigan murojaatlar senzura qilinmasligi; tarbiya koloniyasi ma'muriyati bolaning murojaatini Bolalar ombudsmaniga 24 soatdan kechiktirmay, muhrlangan tarzda yuborishi majburiyati (telegrammalarni darhol); Bolalar ombudsmanining javobi ko'zdan kechirilmasligi va arz qiluvchiga zudlik bilan yetkazilishi.¹³ Bundan tashqari, Bolalar ombudsmanining o'zi ham — shikoyat ko'rib chiqilayotganda va o'z tashabbusi bilan tekshiruv o'tkazayotganda — tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish huquqiga ega.

Murojaat mexanizmining amaliy samaradorligi uchun bir necha shart zarur. Birinchidan, bolalar Bolalar ombudsmaniga qanday murojaat qilish mumkinligini bilishlari lozim — bu tushuntirish ishi ma'muriyat emas, balki Bolalar ombudsmani tomonidan amalga oshirilishi kerak, aks holda ma'muriyatning filtrlash xavfi paydo bo'ladi. Ikkinchidan, murojaatlar uchun maxsus "Bolalar ombudsmani qutisi" (pochta qutichalari) muassasada o'rnatilgan bo'lishi zarur. Qonunning 27-moddasi murojaatlarning "muhrlangan tarzda" yuborilishini belgilaydi — bu shaffoflik va maxfiylikni ta'minlaydi. Amaliyotda O'zbekistondagi tarbiya koloniyasida "Bolalar ombudsmani qutisi" o'rnatilganligi qayd etilgan (2024-yilgi hisobot). Uchinchidan, murojaat yuborish jarayoni bolaning yoshiga va savodxonlik darajasiga moslashtirilib tushuntirilishi lozim.

Bolalar ombudsmanining tarbiya koloniyasidagi bolalar bilan xoli suhbat o'tkazish kafolati ayniqsa muhim.¹⁴ Qonunning 27-moddasiga ko'ra, uchrashuvlar va suhbatlar "ushbu muassasalar xodimlari ularni ko'rib turadigan, lekin eshitmaydigan sharoitlarda xoli o'tkaziladi". Bu formula — ko'rinadigan, lekin eshitilmaydigan — xalqaro standartlarga mos: vizual nazorat tarbiyalanuvchi xavfsizligi nuqtai nazaridan zarur bo'lishi mumkin, ammo suhbat mazmuni maxfiy bo'lishi lozim. CPT standartlari ham aynan shu yondashuvni tavsiya etadi. Ushbu kafolat bolalarga o'z muammolarini ochiq va qo'rqmasdan ayta olish imkonini beradi — bu monitoring suhbatlarining samaradorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Bolalar ombudsmanining taqdimnoma va ogohlantirish mexanizmlari uning ta'sir vositalari tizimini tashkil etadi. Qonunning 14-moddasiga ko'ra, ogohlantirish — bola huquqlari qonunchiligining buzilishiga yo'l qo'yilmasligi haqida mansabdor shaxslarga yozma shaklda e'lon qilinadi; Bolalar ombudsmani mansabdor shaxsga ogohlantirish e'lon qilinganligi to'g'risida uning yuqori turuvchi organiga xabar qilishga haqli. Qonunning 15-moddasiga ko'ra, taqdimnoma — aniqlangan qonunchilik buzilishlarini va ularning sabablarini bartaraf etish haqida rahbarlarga kiritiladi; taqdirnoma 15 kundan kechiktirmay ko'rib chiqilishi va ko'rilgan choralar to'g'risida yozma xabar berilishi shart. Ushbu mexanizmlar Bolalar ombudsmaniga tarbiya koloniyasidagi muammolarni rasmiy tartibda qayd etish va bartaraf etilishini ta'minlash imkonini beradi.¹⁵

Bolalar ombudsmanining sud jarayonlarida ishtirok etish vakolati — uning eng kuchli huquqiy vositalaridan biri. Qonunning 12-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani bolaning buzilgan huquqlarini himoya qilish to'g'risidagi arizalar va da'volar bilan sudlarga murojaat etishga, sud jarayonlarida, shu jumladan yopiq sud majlislarida qonunda belgilangan hollarda va shakllarda ishtirok etishga haqli. Bu vakolat Bolalar ombudsmaniga faqat ma'muriy ta'sir bilan cheklanmasdan, kerak bo'lsa tarbiya koloniyasidagi huquqbuzarliklar uchun mas'ul shaxslarni sudda javobgarlikka tortish imkonini beradi. Xalqaro taqqoslashda bu vakolat Bolalar ombudsmani uchun nisbatan keng — masalan, Norwayning Barneombudeti bevosita sudga murojaat qila olmaydi.¹⁶

Bolalar ombudsmanining yillik hisoboti tizimi uning faoliyatining shaffofligini va jamoatchilik nazoratini ta'minlaydi.¹⁷ Qonunning 16-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani har yili, hisobot yilidan keyingi yilning 15-fevralidan kechiktirmay, Oliy Majlisning palatalariga bola huquqlari qonunchiligiga rioya etilishi holati haqida ma'ruza taqdim etadi. Ma'ruza ikkala palataning majlislarida ko'rib chiqiladi va kerak bo'lsa parlament qarorlari qabul qilinadi. Tarbiya koloniyalarida amalga oshirilgan monitoring natijalari — muassasadagi shart-sharoitlar, aniqlangan muammolar, kiritilgan taqdimotlar va olingan javoblar — shu ma'ruza doirasida jamoatchilikka yetkaziladi. Bu mexanizm Skandinaviya ombudsmanlik modeliga o'xshaydi va institutning javobgarligi hamda shaffofligini ta'minlaydi.

Bolalar ombudsmanining mintaqaviy vakillari tizimi markaziy institutning hududiy kengayishini ta'minlaydi. Qonunning 22-moddasiga ko'ra, Bola huquqlari bo'yicha vakil Qoraqalpog'iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida o'zining mintaqaviy vakilini tayinlaydi. Mintaqaviy vakil jamoatchilik asosida faoliyat yuritadi (haq olmaydi), har chorakda Bolalar ombudsmaniga axborot taqdim etadi va o'z hududida bola huquqlarini targ'ib qilish, murojaatlar qabul qilish va ularni hal etishga ko'maklashish vazifalarini bajaradi. Tarbiya koloniyalari ko'pincha viloyatlarda joylashganligi sababli, mintaqaviy vakillar muassasaga yaqin joylashgan va tarbiyalanuvchilar oilalari bilan bevosita aloqa o'rnatishi mumkin bo'lgan voqelik tariqasida amaliy ahamiyatga ega.¹⁸

Bolalar ombudsmanining xalqaro hamkorlikka oid vakolatlari Qonunning 21-moddasida mustahkamlangan. Bola huquqlari bo'yicha vakil bola huquqlarini himoya qiluvchi xalqaro tashkilotlarga a'zo bo'lib kirishga, xorijiy institutlar bilan hamkorlikni rivojlantirishga haqli; xalqaro shartnomalarning bajarilishi to'g'risidagi ma'ruzalar tayyorlashda ishtirok etadi. Xalqaro hamkorlik doirasida O'zbekiston Bolalar ombudsmani: IOI (International Ombudsman Institute) ga a'zo; ENOC (European Network of Ombudspersons for Children) bilan aloqalar olib boradi; UNICEF, YXHT/OSCE va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik memorandumlari tuzgan; BHK bo'yicha Qo'mitaga davr hisobotlari tayyorlashda ishtirok etadi. Qonunning 12-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani xorijiy davlatlarning huquqni muhofaza qiluvchi organlariga O'zbekiston fuqarosi bo'lgan xorijdagi bolaning huquqlarini himoya qilish haqida so'rovlar yuborish huquqiga ham ega.¹⁹

Bolalar ombudsmani va tarbiya koloniyasi ma'muriyati o'rtasidagi munosabatlar ko'p qirrali xususiyatga ega.²⁰ Bir tomondan, ma'muriyat Bolalar ombudsmanining faoliyatiga ko'maklashish majburiyatiga ega: Qonunning 23-moddasiga ko'ra, davlat organlari va mansabdor shaxslar Bolalar ombudsmani so'ragan hujjatlar va ma'lumotlarni taqdim etishi, uning so'rovlari va tavsiyalarini ko'rib chiqishi va ko'rilgan chora-tadbirlar to'g'risida belgilangan muddatlarda xabardor qilishi shart. Ikkinchi tomondan, Bolalar ombudsmani ma'muriyatning faoliyatini nazorat qiladi va zarur hollarda unga nisbatan ta'sir choralarini qo'llashi mumkin. Ushbu ikki tomonlama munosabat Bolalar ombudsmani va ma'muriyat o'rtasida ishlash munosabatlari uchun asos yaratadi: hamkorlik (muassasa sharoitlarini yaxshilash uchun birgalikda ish olib borish) va nazorat (buzilishlarni aniqlash va bartaraf etishni talab qilish) muvozanatini saqlash zarur.

Tarbiya koloniyasi ma'muriyatining Bolalar ombudsmani faoliyatiga to'sqinlik qilishga urinishi qonunda javobgarlik bilan ta'minlangan. Qonunning 9-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmanining vakolatlarini amalga oshirishiga to'sqinlik qilish maqsadida hech bir tarzda ta'sir ko'rsatishga yo'l qo'yilmaydi; Bolalar ombudsmaniga uning vazifalarini bajarishiga to'sqinlik qiladigan, bila turib unga yolg'on axborot beradigan mansabdor shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar bo'ladi. Shuningdek, Bolalar ombudsmani huzuridagi maxsus ekspert guruhi ham muassasalarga kirish huquqiga ega bo'lganligi sababli, ma'muriyat ularning ham kirishiga to'sqinlik qila olmaydi.

Bolalar ombudsmani va prokuratura o'rtasidagi vakolat taqsimoti ham muhim masala.²¹ Prokuratura JIK ning tegishli normalari asosida tarbiya koloniyalarida qonuniylikni ta'minlash maqsadida tekshirishlar o'tkazadi — bu reaktiv (buzilish aniqlangan hollarda) nazorat shakli. Bolalar ombudsmani esa asosan profilaktik va tizimli nazorat o'tkazadi — muassasadagi kundalik hayotni ko'rish, bolalar bilan bevosita muloqot qilish va tizimli muammolarni aniqlash uning asosiy yo'nalishi. Ushbu ikki organ parallel faoliyat yuritib, bir-birini to'ldiradi: prokuratura jinoyat va qonunbuzarliklar bo'yicha javobgarlikni ta'minlasa, Bolalar ombudsmani tizimiy o'zgarishlar va huquqbuzarliklarni oldini olish uchun mas'ul. Bolalar ombudsmani Qonunining 20-moddasiga ko'ra, Bolalar ombudsmani tarbiya koloniyasi ma'muriyatining qonunga xilof harakatlari to'g'risida huquqni muhofaza qiluvchi organlarni, shu jumladan prokuratуrani, xabardor etishi shart.

Bolalar ombudsmani va jamoat nazorat komissiyalari o'rtasidagi munosabat ham e'tiborga loyiq. Jamoat nazorat komissiyalari fuqarolik jamiyatining nazorat mexanizmi bo'lib, ular ham tarbiya koloniyalariga tashrif buyurish huquqiga ega. Bolalar ombudsmani esa rasmiy davlat organi maqomiga ega bo'lib, uning qarorlari va tavsiyalari ma'muriyat uchun yuridik majburiy. Ikki mexanizmning uyg'un ishlashi — jamoat nazoratining ozodligi va rasmiy institutning ta'siri — tarbiya koloniyalarida mustaqil nazoratning eng samarali modelini tashkil etadi. Bolalar ombudsmani Qonunining 20-moddasida maxsus ekspert guruhi tarkibiga fuqarolik jamiyati institutlari vakillarini kiritish nazarda tutilgan — bu ikkala mexanizmning qo'shilish nuqtasi bo'lib, amaliy ahamiyati juda katta.²²

Bolalar ombudsmanining monitoring metodologiyasi ham alohida e'tiborga loyiq. Qonunning 20-moddasiga ko'ra, tarbiya koloniyasiga tashrif paytida bayonnoma yuritiladi va zarur bo'lganda texnik vositalardan foydalaniladi. Xalqaro tajriba asosida muvofiq metodologiya quyidagi elementlarni o'z ichiga olishi lozim: standart tekshiruv ro'yxati (checklist) qo'llash; tarbiyalanuvchilar bilan individual maxfiy suhbat; xodimlar bilan alohida suhbat; hujjatlarni tekshirish (intizomiy choralar jurnali, tibbiy kartalar, ta'lim qaydlari, shikoyatlar jurnali); infratuzilmani ko'zdan kechirish; oldingi tashrif tavsiyalarining bajarilishini tekshirish. Ushbu elementlarni birlashtirgan kompleks metodologiya Bolalar ombudsmani hisobotlarining sifatini oshiradi va muassasa holati to'g'risida to'liq tasavvur beradi.²³

2024-yilgi hisobot ma'lumotlari Bolalar ombudsmanining tarbiya koloniyalaridagi faoliyatini ko'rsatib beruvchi muhim statistika keltiradigan manba hisoblanadi. Ushbu ma'lumotlarga ko'ra: Bolalar ombudsmaniga murojaatlar soni 2,4 baravarga ko'paydi; 13 ta ta'sir hujjati (ogohlantirish, xulosa, taqdirnoma) kiritildi; bolalarga nisbatan sodir etilgan zo'ravonlik holatlari yuzasidan 14 jinoyat ishi va 18 ma'muriy ish qo'zg'atildi; tarbiya koloniyasi va ijtimoiy-huquqiy yordam markazlarida "Bolalar ombudsmani qutisi" o'rnatildi. Bu raqamlar Bolalar ombudsmani institutining faoliyat miqyosi haqida tasavvur bersa-da, ulар soni ortishi ayni paytda muammolar ko'payayotganini emas, balki tizimning ishlayotganini — ya'ni bolalar o'z huquqlari to'g'risida xabardorligi ortayotganini — bildirishi mumkin.²⁴

Bolalar ombudsmanining tarbiya koloniyalaridagi faoliyatidagi amaliy muammolar ham mavjud. Birinchidan, monitoring tashrifi regularligini ta'minlash — qonun "muntazam kirib turish"ni belgilaydiki, biroq konkret chastota belgilanmagan; OPCAT standartlariga ko'ra yiliga kamida bir marta rejalashtirilmagan tashrif tavsiya etiladi.²⁵ Ikkinchidan, monitoring natijalari ommaga chiqarish darajasi — maxfiy qolishi zarur bo'lgan individual ma'lumotlar bilan ommaviy e'lon qilinadigan tizimiy xulosalar o'rtasida to'g'ri muvozanat topish kerak. Uchinchidan, tavsiyalarning bajarilishini kuzatib borish — taqdirnomani jo'natish bilan ish tugamaydi; belgilangan muddatda bajarilishi ta'minlanishi va nazorat qilinishi zarur. To'rtinchidan, kadrlar salohiyati — maxsus ekspert guruhi a'zolari muntazam kasbiy tayyorlovdan o'tishi, xalqaro monitoring metodologiyasini o'rganishi lozim.

Solishtirilganda, O'zbekiston Bolalar ombudsmani vakolatlari xalqaro standartlar bilan juda ko'p jihatdan mos.²⁶ Xalqaro tahlil nuqtai nazaridan: tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish kafolati — OPCAT 20-moddasiga mos; maxfiy suhbat o'tkazish kafolati — CPT standartlariga mos; murojaat senzura qilinmasligi — Gavana qoidalari 77-bandiga mos; 24 soat ichida murojaatni yuborish majburiyati — Gavana qoidalari 78-bandiga mos; sud da'volari orqali himoya — BHK 37(d)-moddasiga mos. O'zbekistonning xalqaro standartlardan hali ortda qolayotgan tomonlari: OPCAT ratifikatsiyasi qilinmagan; NPM ning fuqarolik jamiyati ishtirokini ta'minlash mexanizmlari hali to'liq shakllanmagan; tarbiya koloniyalariga tashrif regulyarligi uchun minimal normativlar belgilanmagan.

Xulosa qilib aytganda, 2024-yilgi yangi "Bolalar ombudsmani to'g'risida"gi Qonun O'zbekiston Bolalar ombudsmanining vakolatlari va funksiyalarini xalqaro standartlarga yaqinlashtirish yo'lida muhim qadam hisoblanadi. Qonun tarbiya koloniyalariga moneliksiz kirish huquqini, maxfiy suhbat o'tkazish kafolatini, murojaat senzura qilinmasligini va maxsus ekspert guruhi mexanizmini to'g'ridan-to'g'ri belgilagan. Shu bilan birga, OPCAT ratifikatsiyasi, NPM mustaqilligini to'liq ta'minlash va monitoring metodologiyasini xalqaro ekspertlar yordamida takomillashtirish bo'yicha ishlar oldinda turibdi. Bolalar ombudsmani va tarbiya koloniyalari o'rtasidagi munosabatlarning takomillashtirilishi bolalar huquqlarini yopiq muassasalarda samarali himoya qilish va jamiyatga reintegratsiya jarayonini muvaffaqiyatli amalga oshirishning asosiy kaliti hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Rustambayev M.X. (tahriri ostida). Jinoyat-ijroiya huquqi: Darslik. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022. – B. 312–318.

2. Raxmanqulov H.R. O‘zbekiston Respublikasida jazolarni ijro etish tizimi. – Toshkent: Akademiya, 2020. – B. 76–83.

3. Sharipov Z.Z. Penitensiar tizim faoliyatining huquqiy asoslari. – Toshkent, 2021.

4. Hamilton C. Guidance for Legislative Reform on Juvenile Justice. – New York: UNICEF, 2011. – P. 55–78.

5. Van Zyl Smit D., Snacken S. Principles of European Prison Law and Policy. – Oxford University Press, 2019. – P. 245–269.

6. Goldson B. Youth Justice and Child Protection. – London: Routledge, 2020. – P. 91–114.

7. Bola huquqlarini himoya qilish, ombudsman faoliyati va voyaga yetmaganlar adliyasi masalalariga bag‘ishlangan ilmiy monografiyalar.

8. Bolalar ombudsmani institutining huquqiy maqomi va faoliyatiga bag‘ishlangan dissertatsiyalar.

9. Inson huquqlari, penitensiar tizim va voyaga yetmaganlar bilan ishlashga oid ilmiy maqolalar to‘plamlari.

10. Xalqaro tashkilotlar, jumladan UNICEF va UNODC nashrlari.

1^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 29.02.2024 y., O‘RQ–917-son.

2^ Rustambayev M.X., Nikiforova E.N. Inson huquqlari bo‘yicha milliy institutlar faoliyatining nazariy-huquqiy asoslari. – Toshkent: TDYU, 2021. – B. 78–84.

3^ United Nations. Principles relating to the Status of National Institutions (Paris Principles). – New York: UN, 1993. – P. 3–7.

4^ Bo‘riyev O.X. Parlament nazorati va ombudsman instituti faoliyatining konstitutsiyaviy asoslari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar publish, 2022. – B. 112–118.

5^ Inog‘amov A.M. Inson huquqlari va bola huquqlarini himoya qilishning xalqaro standartlari. – Toshkent: TDYU, 2022. – B. 97–104.

6^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 10-modda.

7^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 12-modda.

8^ United Nations. Optional Protocol to the Convention against Torture (OPCAT). – Geneva: UN, 2002. – Art. 20; European Committee for the Prevention of Torture (CPT) Standards. – Strasbourg, 2021. – P. 45–48.

9^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 20-modda.

10^ United Nations. Optional Protocol to the Convention against Torture (OPCAT). – Geneva: UN, 2002. – P. 5–8.

11^ Murray R. The Optional Protocol to the UN Convention Against Torture. – Oxford University Press, 2011. – P. 156–164.

12^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 27-modda.

13^ United Nations. Rules for the Protection of Juveniles Deprived of their Liberty (Havana Rules). – New York: UN, 1990. – Rules 75–78.

14^ European Committee for the Prevention of Torture (CPT). Standards on Juveniles Deprived of Liberty. – Strasbourg, 2021. – P. 52–55.

15^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 14–15-moddalar.

16^ Inog‘amov A.M. Bola huquqlarini himoya qilish mexanizmlari. – Toshkent: TDYU, 2023. – B. 135–142.

17^ Kucsko-Stadlmayer G. European Ombudsman Institutions. – Vienna: Springer, 2008. – P. 221–228.

18^ O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili to‘g‘risida”gi Qonuni. 22-modda.

19^ International Ombudsman Institute. Best Practice Guide for Ombudsman Institutions. – Vienna, 2022. – P. 31–38.

20^ Yo‘ldoshev A.A. Penitensiar muassasalarda jamoatchilik nazorati va inson huquqlarini ta'minlash masalalari. – Toshkent: Akademiya, 2021. – B. 88–95.

21^ Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya huquqi. – Toshkent: TDYU, 2023. – B. 267–275.

22^ Mirkomilov B.M. Fuqarolik jamiyati institutlari va jamoatchilik nazorati. – Toshkent: Adolat, 2022. – B. 144–150.

23^ Association for the Prevention of Torture. Monitoring Places of Detention: A Practical Guide. – Geneva, 2019. – P. 65–78.

24^ O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili. 2024-yil faoliyati yuzasidan yillik hisobot. – Toshkent, 2025. – B. 18–26.

25^ Subcommittee on Prevention of Torture. Guidelines on National Preventive Mechanisms. – Geneva: UN, 2010. – P. 9–12.)

26^ United Nations Committee on the Rights of the Child. General Comment No. 24 (2019) on Children's Rights in the Child Justice System. – Geneva: UN, 2019. – P. 18–24.

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

1