Гуртуланы Салих «Агъач къалауур».

Дерсни темасы: Гуртуланы Салих «Агъач къалауур».

Дерсни къуралыуу: тюрлю-тюрлю амалланы хайырлана, ушакъ халда бардырыу.

Дерсни мураты:окъуучуланы Гуртуланы Салихни жашау жолуну юсюнден билимлерин теренлеу. «Агъач къалауур» деген поэма бла шагъырей этиу. Лирика чыгъарманы энчилигин белгилеу. Суратлау амалланы табып тинтиу.

Дерсни формалары: Биригип, экеу-ючеу, бирем-бирем.

Керекли затла:интерактив къанга,презентация,карточкала

Борчла:

1.Билим (образовательная)– окъуучуланы Мёчюланы Кязимни жашау жолуну юсюнден билимлерин кенгертиу;байламлы тилни байыкъландырыу;ариу амалла бла ишлерге чакъырыу.

2.Ёсюу(развивающая) – адабиятха сюймекликлерин кючлеу; аудиторияны аллында адабият темагъа чыгъып сёлешир усталыкъларын ёсдюрюу.

3.Юйретиу(воспитательная) – сёлешиу культураларын кючлеу; диалог этерге хазыр болургъа эм да анда ангылашыулукъгъа жетерге чакъырыу .

Дерсден алыргъа умут этген жетишимле (планируемые результаты):

Предмет: окъуучула поэтни жашау жолуну юсюнден айтадыла; кеслерини оюмларын эркин кёргюзтедиле .

Метапредмет:берилген билдириуледен керекли информацияны айыра билирге;окъуучу кесини аргументлерин тюз къурарча амалла табаргъа, жазыу эм сёлешиу тилде бирлик неде болургъа керегин белгилерге, кеслери алларына ишлерге юйретиу; тюрлю – тюрлю информация амалланы дерсге кийирирге.

Личностный:кеслери алларына эм да коллектив творчестволу ишни себебин кёргюзтюрге.

Дерсни кезиулери.

Дерсни барыуу:

Дерсге хазырланыу.

Кюнюгюз ахшы болсун .Бизни бюгюннгю дерсибиз башха дерследен энчиракъды, бизге къонакъла келгендиле.Келигиз алагъа хош келигиз дейик, бир бирге ышарайыкъ да ишибизни башлайыкъ!

I. Мотивация.

Дерсни темасын тохташдырыу.

Устазны сёзю:

Озгъан дерсде биз сизни бла поэма деген ангыламны юсюнден айтхан эдик,сиз юйде ол темагъа кёре синвейн къурап келирге керек эдигиз.

Дерсибизни темасын тохташдырырдан алгъа, хазырлап келген тизгинлеригизге тынгылайыкъ.

(Сабийле къурагъан (кими кёлден, кими дефтерден) окъуйдула,бир бирлерине багъа бичедиле. Аперимлик аладыла.))

Устазны сёзю: Келигиз энди, бюгюннгю темабызны тохташдырып кёрейик.

(1-чи слайд) къангада жазылгъаннга къараргъа чакъырама:

-Нальчик шахардан узакъ болмагъан,тёгерегин чинар эм къоз терекли агъачла къуршалагъан, Акъ суу деген элде туугъанды.

Фахмулу поэт, белгили тилманч ………….малкъар литературагъа ХХ ѐмюрню 60-чы жылларында келгенди.

Къулийланы Къайсын айтханча, аны хар китабы бла тюбешиу «жазны жангылыгъы бла, аны жылыуу бла, тау суучукъланы, жашил тереклени шыбырдаулары бла, акъ бийиклени башында чууакъ кёкню кёклюгю бла тюбешгенча бир затды».

-Къалай сунасыз, къаллай ат жазылмай къалгъанды тизгинде ,кимни юсюнден барады хапар?

Поэт,тилманч, прозаик.

-Алайды да сабийле, кимни юсюнден айтырыкъбыз биз бюгюн?

Тюздю:

-Биз сизни бла бюгюн Гуртуланы Салихни юсюнден айтырыкъбыз.

Дерсибизни темасын тюзетип жазайыкъ(слайд 2)

Дерсибизни темасына кёре, дерсибизни муратын

тохташдырайыкъ (2-чи слайдда жазылгъанны окъуйдула)

Алайды да биз бюгюн:

Дерсни мураты:

1.Гуртуланы Салихни жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден билимибизни теренлерикбиз.

2.«Агъач къалауур» деген поэмасы бла шагъырей боллукъбуз.

3. Лирика чыгъарманы энчилигин белгилеу. Суратлау амалланы табып тинтиу.

Устаз: мен сизни къангагъа къараргъа чакъырама: (3-чю,4-чю сл.)…

Эслеп къарагъыз,суратдагъы адамланы таныдыгъызмы?

Зумакъулланы Танзиля,Бабаланы Ибрахим,Мокъаланы Магомет,Тёппеланы Алим,Толгъурланы Зейтун,Гуртуланы Эльдар,Токъумаланы Жагъафар,Созайланы Ахмат, Байзуллаланы Али,Шауаланы Хасан…

Къалай сунасыз? Бу белгили адамланы не зат бирикдире болур?

Окъуучу: малкъар жазыучула, алимле…

Малкъар жазыучуланы 60-чы жыллада келген тёлюсю.

Карточкала бла иш.

Устаз карточкала юлешеди,

Сабийле, энди карточкалада жазылгъан чыгъармаланы авторларын айырып кёрейик.(5,6-чы слайдла)

Сабийле эки къауумгъа бёлюнюп ишлейдиле .

Алайды да,биз кёрген белгили адамла хар бири да, халкъларыны сёз маданиятларына уллу къошумчулукъ этгенлери бла белгили болгъандыла.

Гуртуланы Салих да аланы тизгининдеди.

II. Жангы теманы ангылатыу.

Устазны сёзю:

Келигиз эсигизге салайым:

Гуртуланы Солтанбекни жашы Салих 1938 жылда Къабарты-Малкъар

республиканы Акъ-Суу элинде туугъанды. Аны сабийлиги Кавказ тауладан узакъда кѐчгюнчюлюкде ѐтгенди. Салих гитчелей, тамата къарындашы Салим бла бирге атасындан ѐксюз къалып (Атасы Солтанбек, Уллу Ата Журт урушда жоюлады) , анасыны къолунда ѐсгенди.

 Кёчгюнчюлюкден журтуна къайтханлай, Нальчикде университетни орус-малкъар бёлюмюне киреди. Студент жылларында республиканы «Коммунизмге жол» деген газетинде корректор, ызы бла редакторну орунбасары болуп ишлейди. Къабарты Малкъарны Китап басмала, полиграфия эмда китаб сатыу жаны бла къырал комитетини таматасы болуп турады .Ызы бла республиканы Тыш экономика байламлылыкъ жаны бла къырал комитетини башчысы болуп ишлейди.

 Салих жазып эртте башлагъанды. Аны биринчи китабы «Эрттен»1961-чи жыл чыкъгъанды .

Башха миллет адабиятларыны чыгъармаларын ана тилибизге кѐчюргенди. Былайда Шота Руставелини «Къаплан тери кийген батыр» деген дуниягьа айтылгъан поэмасын, Пушкинни «Евгений Онегин» деген романын, Лермонтовну «Къачхынчы» атлы поэмасын, Сергей Есенинни, Константин Симоновну, Евгений Евтушенкону, Коста Хетагуровну айырма назмуларын айтыргъа боллукъду.

1983 жылда Мюнхенде Руставелиге аталгъан

конгрессде кѐргюзтюлген 114 кѐчюрмеден эм игиге малкъарлы поэт Гуртуланы Салихни кѐчюрмеси саналгъанды.

Тёппеланы Алим : «Салих,Шота Руставелини кёчюргенден башха адабиятыбызгъа бир зат этмей къойса да, поэтни анга салгъан къыйыны, аны атын малкъар халкъны ниет тарыхыны бек сыйлы бетине жазаргъа тамам эди». Салих отуздан артыкъ назму китапны, юч пьесаны, эм романны авторуду.

Бюгюн биз сизни бла поэтни 1976-чы жылда жазылгъан,

«Агъач къалауур» деген поэмасы бла шагъырей боллукъбуз…

III. Сабийле кезиу -кезиу поэманы окъуйдула (магъаналары къыйын кёрюннген сёзлеге эс бурулады)

IV. Сёзлюк иш.(8-чи сл.)Сабийле сёзлюклерине магъаналары къыйын кёрюннген сёзлени жазадыла…

жерк-ольха.

гылжа- кривой

къапхакъ-косогор

муркку-заминка,задержка

V. Билимлерин хайырлау

( Применение нового знания.)

1.Китапдан соруула бла иш(экранда)

2.Оюмну бошагъыз деген ишни толтурайыкъ: .(9-12 слайдла)

Сабийле алларында берилген сёз тутушладан келишгенлерин сайлайдыла жетмеген жерге салып,текст къурап окъуйдула.)

(сабыр хапарлау; аны ырахатлыгъыны, тынчлыгъыны; Акъ-Сууну жерк агъачын ; кёпню кёрген ,сынагъан; къырал жумушладан талмагъанды; табийгъат ырысхысы;миллетибизни махтаулу илишанларын; лиро-эпосду; не тюрлю ишге да къолу жарашып)

Гуртуланы Салихни «Агъач къалауур «деген поэмасы…………….

Ол ………….халда жазылгъанды..

Поэманы баш жигитини аты Мусады.Ол……………. таулу кишиди.

Ич дуниясында-акъылында, сезиминде……………..- бирикдирген адамды.Урунуудан талмагъан,………………. ,кечесин-кюнюн да жумуш юсюнде ашыргъан. Юйюр жумушладан тала билмегенича, Муса,……………… ,анга жаны-къаны берилген инсанды.Ол агъач къалауурду. Муса туугъан эли …………..сакълайды.Алай жерк агъач жаланда бир элни …………….тюйюлдю;ол миллет байлыкъны белгисиди.Анга кёре Муса жаланда Акъ суу элни агъачыны къалаууру тюйюлдю;аны магъанасы кенгди:ол туугъан жерибизни,…………….. къалаууруду.

 

Сабийле алларында берилген сёз тутушладан келишгенлерин сайлайдыла жетмеген жерге салып,текст къурап окъуйдула.)

(агъач къалауур; жангыз адамны бушууу бла;соруууна жууап эталмагъан ;ол

Сталинградны къоруулауда; сорлугъун билген кибик ;бирер къагъыт журунчукъ; фашистле бизни жерибизден кетгенде; сёз айталмай, жукъ эшиталмай)

Поэманы баш жигити Мусады –………………. Уруш къазауаты Акъ-Суу элинден узакъ элтип, …………………..контузиялы болгъанды. Ол себепден …………….къалгъанды Муса.

Артда уа март айда, ………………………, къайтды Муса аскерден. Сюргюннге тамам бир жыл къалып. Эл адамыны……………………… Муса. Тилсиз Муса. Сангырау Муса. Урушну азабыны бир бетин кёргюзтген Муса. Чыгъармада ма бу …………………..амалсызлыгъы бла, жашау ажымлылыгъы бла суратланады уруш.

Айтып, ангылатыр эди бу халкъгъа,

Сакълауларын созмагъанлай узакъгъа.

 

Алай, чегетге ауана къоннганлай,

Мусаны бети къалады мудахлай.

 

Хар бирине ……………

Узатады – бирер умут булутчукъ,

 

Хар бирини…………...,

Хар кимге толу жууап берген кибик...

Сталинград урушну юсюнден (13,14 слайдла) С августа 1942 по 11 января 1943года -окупация КБР. 17 июля 1942 года по 2 февраля 1943 года -Сталинградская битва

Устазны болушлугъу бла бир бирлерини айтханларына багъа бичедиле

VI.Устаз:(17-чи слайд)Гуртуланы Салихни Гуртуланы Салихни назмулары серб,венгр, къыргъыз,къумукъ, туркмен,тюрк эм башха тиллеге кёчюрюлгендиле…

VII.Рефлексия (18,19-чу слайдла)

Дерсни бегитир муратда, кюбюрчек оюн ойнайыкъ

Соруула:

Айт (окъуучуланы билимлерин ачыкъларгъа онг бериледи):

1. Гуртуланы Салих къайсы тёлюню адамыды?

Гуртуланы Салих 60-чы жылланы тёлюсюню адамыды.

1. Поэт жазыу ишни къайсы жыллада башлагъанды?

Поэт жазыу ишин 60-чы жыллада башлагъанды.Биринчи китабы «Эрттен»1961-чи жылда чыгъады.

3.Поэма «Агъач къалауур» къайсы жылда жазылгъанды?

Поэма «Агъач къалауур» 1976-чы жылда жазылгъанды.

4.Не тюрлю суратлау амалла бла хайырланнганды автор?

Автор чыгъармасында -метафора,олицетворение эм тенглешдириу деген суратлау амалла бла хайырланады.

Нек(сылтау-себеп байламлыкъны кёргюзтюрге онг бериледи):

1.Заманына кёре-адамы деп нек айта болурла халкъда?

Адамны хали , къылыгъы, магъанасы, къадары окъуна жашагъан заманына кёре болады дегенлерин кертиге санайма.Нек дегенде тёгерекде болгъан затла,тарых болумла,маданият эм социал болумла адамны ич дуниясында ыз къоядыла.

Устаз:Гуртуланы Салихни «Агъач къалауур» деген поэмасы бир энчи

адамны къадарыны юсю бла ХХ-чы ёмюрню суратын къурайды. Кесине

кёп тарых ишни сыйындыргъан ёмюр эди ол – ынкъылап, Уллу Ата журт уруш, сюргюнлюк… – бары да адамны къылыгъын туура этген сынаула.

Адам кеси сайламайды тууар, жашар, кетер заманын. Поэманы

жигити Муса да, аны тёлюсю да алай. Ала, жигитлик этилир, къыйынлыкъ кётюрюр заманда туууп, къылыкъларын,ич дунияларын ол сынау бла кёргюзтген инсанладыла .

2. Муссаны эгечлери нек жарсыйдыла?

-Мусаны эгечлери жарсыйдыла, жангыз къарындашлары зат эшитмегенине, адамлагъа жууап бералмагъанына, сёлешалмагъанына…

3. Мусаны эгечлерини насыплары да бар эди деп нек айта эдиле?–

-Мусаны эгечлерини насыплары да бар эди ,нек дегенде къарындашлары урушдан сау къайтхан эди.

4.Къулагъы эшитмесе да, Мусаны жюреги сангырау тюйюл эди, деп нек айтыла эди?

Анга бир юлгю келтиреди поэт:

Жауун къуюп уллу кёкню кенгинден,

Бахчабызны ырхы алып кетгенде,

Орта чекни бузду да, ма ол адам

Ёз бахчасын экиге бёлдю анда...

Иш ахлусу адам халалды.

Ангылат(дерсде билген затланы кесгин этерге онг бериледи):

1 Бу дуния адамгъа сынаугъа бериледи дегенни къалай ангылайсыз?

Адам бу дуниягъа келгени бош тюйюлдю, дуния -ол кюзгюдю эм да сынауду дерге боллукъду.Адам кюзгюге къараса,этген ишлерин кёреди,жашауну ахырында уа сынауну кётюргенин бла кётюрмегенин…

2.Мусаны ич дуниясын кёргюзтген затланы ангылат?

Жауун къуюп уллу кёкню кенгинден,

Бахчабызны ырхы алып кетгенде,

Орта чекни бузду да, ма ол адам

Ёз бахчасын экиге бёлдю анда...

Мусаны ич дуниясын кёргюзтген дагъыда бир зат – аны Айшат бла арасы. Поэт, Мусаны аскерден къайтхан кюнюн эсге тюшюре, Айшат, жамауатдан уялып, чалманны ары жанында «Мусагъа шо бир къараргъа термиле» турады дейди. Муса уа былай сагъыш этеди:

«Жашай баргъанда, кеси бир ангылар, –

Неге керек анга тилсиз, сангырау?»

Кесинги оюмунгу айт(сабийлени оюмлау фахмуларын айнытыу):

1.Уруш сынау болмаса Мусаны жашауу къалай боллукъ болур эди?

Мени оюмума кёре,уруш сынау тюшмесе, жашар

эди Муса тауларында, акъ сууларындан иче, мал кюте, жер сюре, Айшат бла уллу юйюрюн ёсдюре.

Устаз:Алай болмады. Заман анга кеси ёлчеулери бла бичилген къадарны буюрду.

2.Халкъны эсинде атынг иги бла айтылырча не этерге керекди?

3.Сен ангылагъанга кёре къалай жашаргъа тийишлиди адам?

Къура(окъуучуланы энчи оюм этерге юйретиу):

1.Авторну орунунда болсанг ,поэманы къалай бошарыкъ эдинг?

2.Ишчи адам насыплы болур ючюн не этерге керекди?

Кёлюнгдегинги айт(сабийлеге дерсде билгенлерини юсюнден кёллерине келгенни айтыргъа онг бериледи):

1. Бу чыгъарма жарыкъмыды, мудахмыды?

2.Санга аллай назму жазаргъа тюшсе, къалай жазарыкъ эдинг?

3.«Агъач къалауур» деген чыгъарма нени юсюнденди?

Уруш жетдирген къыйынлыкъны юсюнден (баш жигитни батырлыгъыны эм къатылыгъыны юсюнден)

Табийгъатны сакълауну юсюнден.Агъач -жерни жашил «ёпкелери» деп бош айтыла болмаз.

Сюймекликни юсюнден.

VIII Сабийлени жууаплары сюзюледи.

Этген ишлерине тийишли кёрген белгилени сайлагъандан сора, дерсни бегитиу. (20-чы слайд)

Устаз: Тюзмюдю Муса, терсмиди Айшатны юсюнде, айтхан къыйынды.

Алай аны, кесине ахшылыкъ излемей, сюйгенине ырахатлыкъ излегени

уа баямды. Поэма заман умутларын ажашдыргъан адамланы юсюнденди.

Поэт аланы юслери бла жашау кертиликни бир бушуулу бетин кёргюзтеди.

Бу чыгъармагъа сюймекликни эсгертмеси десек ол тюзмюдю?

Поэманы жигити Муса – агъач къалауур (угъай, сюймеклик къалаууру!)

Адамлыкъ даража деген уллу магъанагъа кирген затла – халаллыкъ, адамгъа болушлукъ этиу, жан аурутуу, сюймеклик, жандауурлукъ, сый-намыс, адет-тёре дегенча бийик ангыламла бир заманда да тюрленмейдиле.

Адамлыкъ деген даража ёмюр жоллада бирча керек болгъан затды дегенни кертиге санаймысыз?

VI. Юй иш (21-чи слайд)

Малкъар адабиятда неда жашауда быллай жигитле болуп биле эсегиз ,аланы юслеринден билдириу(сообщение) жазыгъыз.

Устаз: Сау болугъуз сабийле!

10