Презентация к уроку Гуртуланы Салих "Агъач къалауур"

Нальчик шахардан узакъ болмагъан,тёгерегин чинар эм къоз терекли агъачла къуршалагъан, Акъ суу деген элде туугъанды.

Фахмулу поэт, белгили тилманч ………….малкъар литературагъа ХХ ѐмюрню 60-чы жылларында келгенди.

Къулийланы Къайсын айтханча, аны хар китабы бла тюбешиу «жазны жангылыгъы бла, аны жылыуу бла, тау суучукъланы, жашил тереклени шыбырдаулары бла, акъ бийиклени башында чууакъ кёкню кёклюгю бла тюбешгенча бир затды».

Дерсни темасы: Гуртуланы Салих «Агъач къалауур».

Дерсни мураты:

1.Гуртуланы Салихни жашау жолуну юсюнден билимибизни теренлерикбиз .

2. Гуртуланы Салихни «Агъач къалауур» деген поэмасы бла шагъырей этиу. Лирика чыгъарманы энчилигин белгилеу. Суратлау амалланы табып тинтиу.

Гуртуланы Эльдар

Бабаланы Ибрахим

Мокъаланы Магомет

Теппеланы Алим

Зумакулланы Танзиля

Токъумаланы Жагафар

Толгъурланы Зейтун

Байзуллаланы Али

Созайланы Ахмат

Шауаланы Хасан

Карточкала

Жазгъан чыгъармаларындан:

«Ауанала», «Жукъусуз таула», «Къурч бюгюлмейди», «Дертли къама», «Чонай къатын алады» ,«Курнаятчы Алдарбекни хапарлары»..

(Токъумаланы Жагафар)

Жазгъан чыгъармаларындан:

« Атамы аягъы басхан жер» ,«Малкъар баллада» , «Чамлана жерни атындан»,«Элия бешик» ,«Туугъан ташым» ,«Ара боран» 

(Бабаланы Ибрагим)

Жазгъан чыгъармаларындан:

(Гуртуланы Эльдар)

«Шамсудин къаласы», «Акъ телефон», «Балтаны багъасы», «Мёлекледе къонакъда» «Къызылкъанат тангларым»…

(Байзуллаланы Али)

Жазгъан чыгъармаларындан: «Тилемедим къаяладан…», «Кертиликни жолу», «Алгъыш», «Къыш назмула»

( Зумакулланы Танзиля)

Жазгъан назмуларындан:

« Кюн ахшы болсун адамла», «Таулу адетле», «Адамны журтуна,журтну адамгъа термилиую», «Ташны сёзю»…

Карточкала

Жазгъан чыгъармаларындан:

(Созайланы Ахмат)

« Акъ-Сыртдан манга дери сени ауазынг…»

«Кырдык ауазла», «Къолла»,

«Акъ-Суу», «Эрттенликни ачама», «Аллах айтса»…

Жазгъан чыгъармаларындан:

«Ёксюзле ушхуууру», «Зурнукла», «Тансыкъ тюш», «Тауукъ къурманлыкъ»...

(Мокъаланы Магомет)

Жазгъан чыгъармаларындан:

«Къара эмина», «Ит жыйын», «Дуния жаханими», «Мудах кюйню макъамы», «Анамы ауазы»,«Ыйыкъны ахыр кюню», «Асият», «Кюбюрде табылгъан повесть», «Тузакъ»…

(Шауаланы Хасан)

Жазгъан чыгъармаларындан:

«Суугъа кетген сюймеклик», «Насып», «Жолгъа тюшген таш», «Азап жолу», «Артутай» ...»

(Тёппеланы Алим)

Жазгъан чыгъармаларындан:

(Толгъурланы Зейтун)

«Эрирей», «Акъ гыранча», «Ашыкъ оюн», Къызгъыл кырдыкла», «Жетегейле», «Кёк гелеу»,

«Акъ жыйрыкъ»…

Гуртуланы Солтанбекни жашы Салих

Сабийле дефтерлерине магъаналары къыйын кёрюннген сёзлени жазадыла:

жерк-ольха.

гылжа- кривой

къапхакъ-косогор

муркку-заминка,задержка

Оюмну бошагъыз:

Сабийле алларында берилген сёз тутушладан келишгенлерин сайлайдыла жетмеген жерге салып,текст къурап окъуйдула.)

(сабыр хапарлау; аны ырахатлыгъыны, тынчлыгъыны; Акъ-Сууну жерк агъачын ; кёпню кёрген ,сынагъан; къырал жумушладан талмагъанды; табийгъат ырысхысы;миллетибизни махтаулу илишанларын; лиро-эпосду; не тюрлю ишге да къолу жарашып)

Гуртуланы Салихни «Агъач къалауур «деген поэмасы…………….

Ол ………….халда жазылгъанды..

Поэманы баш жигитини аты Мусады.Ол……………. таулу кишиди.

Ич дуниясында-акъылында, сезиминде……………..- бирикдирген адамды.Урунуудан талмагъан,………………. ,кечесин-кюнюн да жумуш юсюнде ашыргъан.

Юйюр жумушладан тала билмегенича, Муса,……………… ,анга жаны-къаны берилген инсанды.Ол агъач къалауурду. Муса туугъан эли …………..сакълайды.

Алай жерк агъач жаланда бир элни …………….тюйюлдю;ол миллет байлыкъны белгисиди.Анга кёре Муса жаланда Акъ суу элни агъачыны къалаууру тюйюлдю;аны магъанасы кенгди:ол туугъан жерибизни,…………….. къалаууруду.

Оюмну бошагъыз:

Сабийле алларында берилген сёз тутушладан келишгенлерин сайлайдыла жетмеген жерге салып,текст къурап окъуйдула.)

(агъач къалауур; жангыз адамны бушууу бла;соруууна жууап эталмагъан ;ол Сталинградны къоруулауда; сорлугъун билген кибик ;бирер къагъыт журунчукъ; фашистле бизни жерибизден кетгенде; сёз айталмай, жукъ эшиталмай)

Поэманы баш жигити Мусады –………………. Уруш къазауаты Акъ-Суу элинден узакъ элтип, …………………..контузиялы болгъанды. Ол себепден …………….къалгъанды Муса.

Артда уа март айда, ………………………, къайтды Муса аскерден. Сюргюннге тамам бир жыл къалып. Эл адамыны……………………… Муса. Тилсиз Муса. Сангырау Муса. Урушну азабыны бир бетин кёргюзтген Муса. Чыгъармада ма бу …………………..амалсызлыгъы бла, жашау ажымлылыгъы бла суратланады уруш.

Айтып, ангылатыр эди бу халкъгъа,

Сакълауларын созмагъанлай узакъгъа.

Алай, чегетге ауана къоннганлай,

Мусаны бети къалады мудахлай.

Хар бирине ……………

Узатады – бирер умут булутчукъ,

Хар бирини…………...,

Хар кимге толу жууап берген кибик...

Тюз этген эсек къарайыкъ:

Гуртуланы Салихни «Агъач къалауур «деген поэмасы лиро-эпосду.

Ол сабыр хапарлау халда жазылгъанды..

Поэманы баш жигитини аты Мусады.Ол кёпню кёрген ,сынагъан таулу кишиди.Ич дуниясында-акъылында,сезиминде-миллетибизни махтаулу илишанларын бирикдирген адамды.Урунуудан талмагъан, не тюрлю ишге да къолу жарашып,кечесин-кюнюн да жумуш юсюнде ашыргъан:

Юйюр жумушладан тала билмегенича,Муса,къырал жумушладан талмагъанды,анга жаны-къаны берилген инсанды.Ол агъач къалауурду. Лирика жигит айтханнга кёре,Муса туугъан эли Акъ-Сууну жерк агъачын сакълайды.Алай жерк агъач жаланда бир элни табийгъат ырысхысы тюйюлдю;ол миллет байлыкъны белгисиди.Анга кёре Муса жаланда Акъ суу элни агъачыны къалаууру тюйюлдю;аны магъанасы кенгди:ол туугъан жерибизни,аны ырахатлыгъыны,тынчлыгъыны къалаууруду.

Поэманы баш жигити Мусады – агъач къалауур. Уруш къазауаты Акъ-Суу элинден узакъ элтип, ол Сталинградны къоруулауда контузиялы болгъанды. Ол себепден сёз айталмай, жукъ эшиталмай къалгъанды Муса.

Артда уа март айда, фашистле бизни жерибизден кетгенде, къайтды Муса аскерден. Сюргюннге тамам бир жыл къалып. Эл адамыны соруууна жууап эталмагъан Муса. Тилсиз Муса. Сангырау Муса. Урушну азабыны бир бетин кёргюзтген Муса. Чыгъармада ма бу жангыз адамны бушууу бла, амалсызлыгъы бла, жашау ажымлылыгъы бла суратланады уруш.

Айтып, ангылатыр эди бу халкъгъа,

Сакълауларын созмагъанлай узакъгъа.

Алай, чегетге ауана къоннганлай,

Мусаны бети къалады мудахлай.

Хар бирине бирер къагъыт журунчукъ

Узатады – бирер умут булутчукъ,

Хар бирини сорлугъун билген кибик,

Хар кимге толу жууап берген кибик...

Тюз этген эсек къарайыкъ:

Таулу жигитле

Бу хорлам халкъла аралы магъаналы болгъанын айтырчады. Андан сора фашизмни ууатыргъа онг болгъанына ийнанып, кёп европалы къыраллада гитлерчилеге къажау кюреш кючленеди.  Германияда уа юч кюнню бушуу баргъанды, Сталинград сермешде хорлам гитлерчилеге къара кийдиргенди.

Сталинград ючюн къазауатха Къабарты-Малкъарны 600 жашы бла къызы къатышхандыла. Аланы атлары Мамаев курганда мемориалны мермер ташларында жазылыпдыла.

Павловну юйю

Павловну юйю

Мусаны ич дуниясын кёргюзтген дагъыда бир зат – аны Айшат бла арасы. Поэт, Мусаны аскерден къайтхан кюнюн эсге тюшюре, Айшат, жамауатдан уялып, чалманны ары жанында «Мусагъа шо бир къараргъа термиле» турады дейди. Муса уа былай сагъыш этеди:

«Жашай баргъанда, кеси бир ангылар, –

Неге керек анга тилсиз, сангырау?»

Муса жазып, манга ышанма, башынга иш эт деген къагъытны таш тюбюнде (белгили жерде) тапханда, Айшат кёп жиляйды. Аны таралыууну, ол терсликни юсюнде поэт терен сезим бла айтады:

Алайда къызны мураты тюгенди,

Тёгюлдю ол алайда, бир тёгюлдю!

Къапхакъ башын ырхы алай талады, –

Жемиш битмейди Жемишли талада.

Даниил Долинский

Лазарь Шерешевский

Гуртуланы Салихни назмулары серб,венгр, къыргъыз,къумукъ, туркмен,тюрк эм башха тиллеге кёчюрюлгендиле…

Кюбюрчек оюн

Айт (окъуучуланы билимлерин ачыкъларгъа онг бериледи):

1.Гуртуланы Салих къайсы тёлюню адамыды?

2.Поэт жазыу ишни къайсы жыллада башлагъанды?

3.Поэма «Агъач къалауур» къайсы жылда жазылгъанды?

4.Не тюрлю суратлау амалла бла хайырланнганды автор?

Нек (сылтау-себеп байламлыкъны кёргюзтюрге онг бериледи):

1.Заманына кёре-адамы деп нек айта болурла халкъда? 2. Муссаны эгечлери нек жарсыйдыла?

3. Мусаны эгечлерини насыплары да бар эди деп нек айта эдиле?–

4. Къулагъы эшитмесе да, Мусаны жюреги сангырау тюйюл эди,деп нек айтыла эди?

Ангылат (дерсде билген затланы кесгин этерге онг бериледи):

1 Бу дуния адамгъа сынаугъа бериледи дегенни къалай ангылайсыз?

2.Мусаны ич дуниясын кёргюзтген затланы ангылат?

Кюбюрчек оюн

Кесинги оюмунгу айт (сабийлени оюмлау фахмуларын айнытыу):

1.Уруш сынау болмаса Мусаны жашауу къалай боллукъ болур эди?

2.Халкъны эсинде атынг иги бла айтылырча не этерге керекди?

3.Сен ангылагъанга кёре къалай жашаргъа тийишлиди адам?

Къура (окъуучуланы энчи оюм этерге юйретиу):

1.Авторну орунунда болсанг ,поэманы къалай бошарыкъ эдинг?

2.Ишчи адам насыплы болур ючюн не этерге керекди?

Кёлюнгдегинги айт (сабийлеге дерсде билгенлерини юсюнден кёллерине келгенни айтыргъа онг бериледи):

1.Бу чыгъарма жарыкъмыды, мудахмыды?

2.Сен чыгъармагъа бюсюредингми?

Этген ишлеригизге тийишли кёрген чапыракъчыкъны сайларгъа…

Дерсде ишлегениме бюсюрегенме.

Хар нени да ангыладым.

  Дерсде ишлегеним аман тюйюлдю.

Дерсде къыйналгъанма .

Ишлерге керекди.

Юй иш:

Малкъар адабиятда неда жашауда быллай жигитле болуп биле эсегиз , аланы юслеринден билдириу(сообщение) жазыгъыз.