?ызылорда облысы
Жа?а?ор?ан ауданы
Талап бекеті
№254 негізгі мектеп
Мырзатаева Жанар Сейт?асым?ызы тарих ж?не география п?ні м??алімі.
Та?ырыбы: «Наша?орлы? проблемасына т?сініктеме»
Ма?саты: Салауатты ?мір салтын насихаттай отырып, таби?атты? адам баласына сыйла?ан басты байлы?ы денсаулы?ты са?тауды? басты ?а?идалары: о?ушыларды зиянды ?деттерден бойларын аула? ?стау?а, ?лем дерті наша?орлы? ауруынан са?тану?а, о?ушыларды? бойында адамгершілік ?асиеттерді ?алыптастыру?а, денсаулы?ты? ?адірін т?сініп,са?тай білуге т?рбиелеу.
Т?рбиелік ба?ыты: Салауатты ?мір салты
Есірткі- ?асыр тажалы. Онымен ?азір б?кіл ?лем болып к?ресуде. Біра? ол о?ай алдырар жау емес екен. К?н ?ткен сайын шырмалып, ауруды ауызды?тау?а ?анша к?ш салса да, оны? жарасы ас?ынып бара жат?ан секілді. Есірткі адамзат баласына ??марлы? ?шін ежелгі заманнан таныс. ?алымдар с?зімен айт?анда, есірткіні ал?аш рет Жерорта те?ізін мекендеген халы?тар пайдалан?ан екен. К?кн?р, зы?ыр т.б. ??рамында есірткі заттары бар ?сімдіктер д?ниеж?зіні? кез-келген т?кпірінде ?сіріледі. Есірткіні? т?рлері: гашиш, морфин, опий, кокаин, апиын, героин. Осыларды? барлы?ы да аса к?шті наркотикалы? ?сері бар заттар болып табылады.
Есірткі т?рлеріні? ?р?айсысыны? ?сері ?р т?рлі. Ацетон ж?не желім секілді т?рлі еріткіштерді иіскеп л?ззат алатындар да бар, наша?орлы?ты? б?л т?рін «токсикомания» деп атайды. Токсикомания?а айнал?ан баланы? ?имыл-?оз?алысы боса?дау, ?рекеттері баяу болады, орынсыз к?ле береді. Жиі иіскеу салдарынан еске са?тау ?абілеті б?зылып, ыза?ор болып кетеді. Транквилизаторларды, я?ни тыныштандыр?ыш д?рі-д?рмектерді пайдаланса, баланы? ??і ?ашып, с?йлеу м?нері ?згеріп, д?рекілік таныта бастайды. Ата?ты гашиш пен ?ара сора бала психикасына ал?ашында ?оздыр?ышты? сипатта ?сер етеді: к?тпеген жерден к?лкі ?ысады, ?исынсыз н?рселерді айтып сандыра?тай бастайды. Б?л жа?дай біраз уа?ыттан со? т?нері?кі к??іл-к?йге ?ласады, к?зіні? к?руі к?рт нашарлайды. Апиын тектес заттарды пайдаланса бала ?лсіреп, басы ауырып, ??с?ысы келеді.Есірткіні? ?сер етуі кезінде к?з ?арашы?ы кішірейе т?сіп, жары?ты ажырата алмайды. Ал есірткі тілеп, буын-буындары сынып ауыр?анда к?з ?арашы?ы ?л?ая т?седі. Егу жолымен пайдаланатындар ?немі, тіпті аптап ысты?та да ?зын же?ді киім киіп ж?реді. Жал?ызды?ты ?натады, достарымен кездесуден бас тартады. Наша?орларды осы белгілері ар?ылы аны?тау?а болады.
Жас?спірімдерді? осы жол?а т?сіп, ты?ыры??а тірелуіні? себебі неде? ?атыгез ?лемде пана іздеген бала а?ша табу ма?сатында есірткі сатып к?нелткендерді? ??ры?ына оп-о?ай-а? т?седі. Бала іші- бауырына еніп, жылы с?йлейтін жылпостар?а бауыр басып, дегеніне к?не береді. Жеткіншектер ?немі ?р н?рсеге, ?ркім-ге еліктегіш. Ж?лдыздарды? ішінен ?зіне ?на?анын пір т?тады. Егер оны? ж?лдызы есірткіні? д?мін тартып к?ргенін білсе, ол да ?алыспау?а тырысады. Еліктеуді? де ж?ні бар, ?аза? «Жа?сыдан ?йрен, жаманнан жирен» деп бекер айтпа?ан. ?неріне табынамын деп, ?мірінен ?лгі алуды? ?ажеті жо?. ?нерімен к?пшілікті т?нті етіп ж?рген, ?лгілі жан?яны? м?шелері де есірткіні? жетегінде кете барады. Наша?орлы? ?мірдегі ?иынды??а шыдама?ан, с?тсіздікке т?зе алма?ан адамнан шы?ады. Наша?орлар бір мезеттік рахат ?шін б?кіл ?мірін сарп етуге дайын. Бір рет шегіп немесе иіскеп к?рген адамны? нашаны ?з еркімен тастап кетуі м??. Сонды?тан осы бастан есірткіден бойымызды аула? ?стайы?!
К?птеген есірткі пайдаланушылар (немесе т?тынушылар) ж?не оларды? ата-аналары мен туыстары ал?аш?ы кезе?де б?л проблема?а тиісінше м?н бере бермейді. Біріншілері одан ?рі уа?ытта бас тарту?а болатын же?іл ?рі тартымды ?уестенушілік деп білсе, екіншілері оны баласы немесе туысыны? жасты?ынан, а?ыма?ты?ынан туында?ан ??былыс ретінде ?абылдап, одан жылдам т?зелуге у?де алып, кеш ?ал?ан т?рбиелік шаралар ж?ргізе бастайды.
Шын м?нісінде есірткіге т?уелді болу – б?л адамны? биопсихологиялы?, ?леуметтік аз?ындау дертіні? басы ж?не о?ан ?арсы д?л осы кезе?де мамандандырыл?ан ерекше к?мек ?ажет. Ал одан есірткіні тастамайтынды?ы туралы серт алу, ?ор?ыту немесе жазалау – б?л бос?а кеткен уа?ыт, ауруды? ?шы?уы. Б?дан ?рі ауруды? бетін ?айтару ?иындай бермек.
Есірткімен ?уестенуші жас?спірім ?детте оны ата-анасына білдірмейді, сонды?тан да олар б?л туралы біле салысымен жа?адан бастал?ан ??былыс деп ба?алап, оны к?рт шешіп тастау?а болады деп есептейді.
?кінішке орай б?л ?сте олай емес. ?детте б?л кезде жас?спірім есірткіге т?уелділікті? ал?аш?ы сатыларынан ?тіп, оны т?ра?ты ?абыдайтын д?режеге жетеді де, б?л т?уелділік оны? мінез-??л?ы мен к??іл-к?йіне ?сер ете бастайды. Есірткіге т?уелділікті? ?зіне т?н бірнеше де?гейлері бар, уа?ыт ?те келе оны ?абылдау м?лшері ?л?аяды, ?абылдау уа?ыты жиілейді, я?ни ал?аш?ы бетте бес-алты к?нде бір рет ?абылдаса, келе-келе к?нде немесе бір к?нде бірнеше рет ?абылдау?а к?шеді, ал ?абылдамаса т?ра алмайтын д?режеге жетеді. Сонды?тан жас?спірімні? есірткі пайдаланатынын білген с?т ауруды? басы деп білу ?ате, ?рі десе б?л ауру то?тап т?р?ан жо?, керісінше к?ннен к?нге ?ршіп, ас?ынып бара жат?ан дерт, осыны мы?тап есте ?стау керек.
Б?л кезе?де оларды? берген у?десі мен сертіне сенбей ш??ыл т?рде емдеуді бастау керек.
Баласыны? наша?орлы??а ?рын?анын білген ата-ана ал?аш?ы бетте есе?гіреп ?алып, сас?анынан бірталай жа?са? іс-?рекеттер жасауы м?мкін. Олар : баланы? бетіне басып ?рсады, ?ялтады немесе жазалайды. Мамандарды? (нарколог) а?ыл ке?есімен ?рекет жасауды? орнына жазалау т?ріндегі тірліктермен дертті то?тат?ысы келеді. Ал ?ымбат уа?ыт ?те береді.
Ата-аналар бала т?рбиесінде жіберген ?ателерін бірінен –бірі к?ріп, кін?ласу?а барады, болмаса, жолдастарына, ?стаздарына кін?ні аудар?ысы келеді. Соларды? кесірінен оларды? «жа?сы» баласы жаман жол?а т?сті деп есептейді.
А?ыр со?ында нау?асты? ауырлы?ын сезіп-біле келіп, оны емдеуге к?шеді. Ия б?л ба?ытта да ал?ашында д?рыс ?рекеттенбейді. Арзаныра?, жылдамыра?, же?іл жолдарын іздеп, ?тірік у?деге алданады. Шын м?нінде нау?ас ауырла?ан жа?дайда б?дан емделу ?те к?рделі, ?рі ауыр екенін уа?ытында бай?амайды.
Бай?а?ан кезде с?тсіз емге д?рігерлерді, медицинаны? ?лсіздігін та?ы бас?аларды кін?лай бастайды. Баласыны? ауыр нау?ас екенін т?сінген кезде оны ?здерін а?тау?а пайдаланады.
Кейбір ата-аналар баласыны? есірткіге т?уелді бол?анын білгеннен кейін, жа?дайды ?згертуге д?рменсіздік танытып, оларды? жетегінде кете бастайды. Я?ни к?нбе-к?н ?сіп келе жат?ан шы?ындарын, ?арыздарын т?лейді, олар ?шін емтихан тапсырып, диплом алып, ж?мыс?а т?р?ызу м?селелерін шешеді. Осылайша ?з балаларына т?уелді бола бастайды. Осыны бай?а?ан бала да оларды к?бірек пайдалану?а тырысып, ?лкен талаптар ?оя бастайды. Бара-бара ата-аналар ?мірі тоза??а айналады.
Наша?орлы?ты бас?а да созылмалы аурулар сия?ты с?тті емдеуге болады. Біра? емні? н?тижелі болуы д?рігерді?, нау?асты? ж?не оны? жа?ындарыны? к?ш-жігеріне, ?леуметтік орта?а, нау?асты? е?бекпен ?амтамасыз етілуіне, жастар саясатына, емдеу ж?не сауы?тыру ба?дарламаларын ?аржыландыру?а мемлекетті?, ?кіметті? ы?пал етуіне байланысты.
Б?л кезе?де біреулерді ?мірін са?тап ?алу жолында же?іс к?тіп т?рса, енді біреулер с?тсіздікке ?шырайды.
