?аза? тілін о?ытуда?ы жа?а ба?ыттар.
Болаша? ?рпа??а ?о?ам талабына сай т?рбие мен білім беруде м??алімдерді? инновациялы? іс-?рекетіні? ?ылыми-педагогикалы? негіздерін ме?геру-ма?ызды м?селелерді? бірі.
Білім беру ж?йесін ?азіргі уа?ытта одан ?рі дамыту, ?лемні? алды??ы ?атарлы беделді елдерімен бірдей ж?мыс жасау,?аза? тілін дамытуда ?зіндік ?лес ?осу ?р ?стазды? алды?да?ы т?р?ан міндеттері деп айтса? та болады.
Б?гінгі та?да ?аза?станда к?птеген ?ылыми зерттеулерінде о?ытуды? жа?а технологиялары жан-жа?ты ?арастырылуда.
Жас мемлекетімізді? болаша?ы-б?гінгі мектеп о?ушылары. Олар?а бірдей талап ?ойып, оларды? таби?и ?абілеттерін, на?ты м?мкіндіктерін аны?тап, со?ан негіздеп о?ыту-б?гінгі к?нні? ?зекті м?селесі.
?азіргі уа?ытта педагогика ?ылымыны? бір ерекшелігі – баланы? т?л?алы? дамуына ба?ыттал?ан жа?а о?ыту технологияларын шы?ару?а ?мтылуы. «Педагогика технологиялар – б?л білімні?; басымды ма?саттарымен біріктірілген п?ндер мен ?дістемелерді?; о?у – т?рбие процесін ?йымдастыруды? ?зара орта? т?жырымдамамен байланыс?ан міндеттеріні?, мазм?ныны?, формалары мен ?дістеріні? к?рделі ж?не ашы? ж?йелері, а?ырында о?ушыны? дамуына жа?ымды жа?дайлар жиынты?ын ??райды».
Б?гінгі та?да дидактикалы? бірліктерді шо?ырландыру технологиясы, дамыта о?ыту технологиясы, ізгілікті – т?л?алы? технологиясы, о?у материалдарыны? белгі ж?не сызба ?лгілері негізінде ?ар?ынды о?ыту технологиясы, модульдік о?ыту технологиясы, ж?не бас?а да к?птеген білім беру технологиялары ке?інен танымал.
Соларды? ішінде, елімізде ?.Ж?нісбековты?,Жанпейісованы? ж?не т.б. ?алымдарды? о?ыту технологиялары белсенді т?рде ?олданылуда.
Д?ст?рлі сыныпты? саба?ты ??растыру техноглогияларын ?олданумен ?атар, м??алім келесідей педагогикалы? технологияларды ке?інен пайдалануда. Мысалы: Ойын технологиялары, проблемаларды о?ыту, о?у зерттеуін ?йымдастыру технологиясы, жобалау ?дісі, а?паратты? – комуникациялы? технологиялар. Енді, ойын технологиясы туралы айтатын болса?:
Ойын - балаларды? шынайы ж?не ойлап тап?ан шынды?ына еркін енуіне, ?зіндік «Мені?» ?алыптастыру?а ж?не шы?армашылы??а, белсенділікке, ?зін-?зі дамыту?а м?мкіндік береді. Мысалы: «Мен о?ушымын», «Мен к?сіпкермін», Мен сатушымын» т.б. ойындар. М?ндай ойын т?рлеріні? ерекшелігі - жо?ары к??іл-к?йде ойналатын р?лдер шынайы сезімге, ой?а, ниетке толы болады ж?не балалар ?лкендер сия?ты д?рігер, эколог, жол к?рсетуші бол?ысы келеді. Б?л ойындарда балаларды? мінез-??лы?тары мен іс-?рекеттері реттеледі. Ойын іс-?рекетіні? мотивациясы еркіндікті, ?ажеттілікті, ?з-?зіне сенімін, ?зін-?зі дамытуын ?амтамасыз етеді. Сонымен ?атар, ойын ар?ылы келесідей міндеттер : баланы? ?о?амды? орта?а бейімделуін, жалпы м?дени ??ндылы?тары мен ?р т?рлі ?лт ?кілдеріні? м?дениеттерін ме?геруін; баланы? адамгершілігіне м?мкіндік беретін іс-?рекеттерді? к?рініс табуы ж?зеге асырылады. М??алім ойын технологияларын пайдалана отырып, баланы? ?р ?ырынан к?рінуіне (интеллектуалдылы?, шы?армашылы?, эмоционалдылы?, коммуникативтік) ж?не оны? мінез-??л?ында, ?арым-?атынасында, о?уында пайда болатын ?рт?рлі ?иынды?тарды же?уге жа?дай жасайды.
Орыс мектептерінде о?ылатын ?аза? тілі п?ніні? к?здейтін негізгі ма?саты – о?ушыларды белгілі д?режеде ?аза?ша с?йлеуіне, ?з ойын бас?а?а жеткізе білуіне, жаз?аны? т?сіне алатын д?режеге жеткізу.
?аза? тілі саба?ында ойын элементтерін кірістіре отырып,о?ушыларды? шы?армашыл т?л?асын ?алыптастыру м??алімні? міндеті деп білемін.
О?ушылар?а ?мірден на?ты мысал келтіре отырып, оларды? ал?ан білімдері ма?ызды практикалык м?селелерді шешуге ?ажет екендігін т?сіндіру керек. Окушыларды? ал?ан біліміні? ?мірлік ма?ызын т?сінуі, теория мен практиканы ты?ыз байланыстырады, п?нге ынтасын арттырады ж?не о?ушылар білімі?дегі кемшілік элементтерін жояды.
О?ушыларды? білімге ынтасыны? болуы, оларды? саба?та?ы белсе?ділігіні? артуына білім сапасыны? жо?арылауына, білім алуды? пайдасын т?сінуді? ?алыптасуына м?мкіндік береді, жалпы айт?анда о?у процесіні? де?гейін к?тереді. Білім беруді? ??рылысын, о?ушылар т?сінетіндей, ?абылдайтындай етіп ??ру керек ж?не о?ушы м??алім ?ой?ан ма?сатты белсенді т?рде ж?зеге асыруына тиіс.
О?ушыларды? біліктілігін, ынтасын, ?ызы?ушылы?ын арттыруды? е? ?олайлы жолыны? бірі — саба?та ойындарды к?бірек ?олдануы. О?ушыны? негізі - білім, е?бек екені?, оны? ойын ар?ылы табылуын к?рсете кеткен де ж?н болар. Ойын - ?р?ашан кішкене болса да баланы білім алу?а, е?бекке дайы?дайды. Ойынды алданыш ж?не к??іл к?теру деп ойлайтындар ?ателеседі. Кейбір педагогтар мен психологтарды? мектеп жасында?ы балалар, ойын жасынан ?тіп кетті, — деуі бекер. Ойында?ы аз?антай болса да элементтер, саба??а ?р т?рлі н?р береді, саба?ты ?ызы?ты етеді, о?ан эмоциялы? ?сер енгізеді.
О?ушылар бір-бірімен пікір алмасады, д?лелдейді, ?ателеседі, ?з ойларын орта?а салады, негіздейді, тексереді, ?ателерін т?зейді. О?ушылар ойынны? барысында?ы пікірлер алмасу н?тижесінде, о?у материалдарын жылдамыра? игереді, ?иынды?тарды бірге шешеді. М?ндай жа?дайда, барлы? о?ушылар ал?а бір саты болса да жылжиды. Білімдері тере? о?ушыларды? тежелмеуін, білімі т?мен о?ушыларды? ал?а ?мтылуына м?мкіндік береді деуге де болады.
Орыс мектептеріндегі ?аза? тілі саба?тарында ойынды ?йымдастыр?анда о?ушылар бір-біріне к?мектесетіндей, бір-бірімен бірлесетіндей жа?дай жасау керек. Сонда саба? тек білім беру ?ызметін ?ана емес, т?рбиелеу ?ызметін де ат?арады. Осындай саба?тарды? жиі ?тілу н?тижесінде о?ушыларды? бір-бірімен с?йлесу м?дениеті, т?ртіптілігі, сынып?а ж?не бір-біріне жауапкершілігіні? болуы, менмендігі ж?не жал?аулы?тан безу ?асиеттері ?алыптасуы айдан аны?.
?стаздарды? е? басты ма?саты — саба? ма?саты мен ?олданылатын ойынны? ма?сатын м??ият ескере отырып, саба?тар мен сыныптан тыс шараларда, оны д?рыс ?олдана білуі. М??алім мен о?ушыларды? ойын?а деген ынталары бол?ан жа?дайда ?ана, ойын ж?руі м?мкін. ?андай да болмасын ойынды формалды ойнау?а болмайды. Ойынды ойнау шарттарымен ?атар со?ан байланысты ?осымша жатты?улар да жасата білуі ?ажет. О?ушыларды? басты назары біріншіден со?ан ауады, ал ойын барысында ойынны? білім беру ма?сатыны? калай орындалатынды?ы сезілмей ?алады. Сонды?тан да, саба?тарда ?тілетін ойындар о?ушылар?а ж?й саба? ретінде емес, ?ызы?ты ж?мыс ретінде берілуі тиіс. Ойынды ?ткізудегі м??алімні? е? ма?ызды р?ліне то?талса?: Ойынны? идеясын, к?бінесе м??алім ??растырады. ?рине, о?ушыларды? ойынды ойлап-??рауы ?те пайдалы, ?йткені ?андайда да бір та?ырып?а ойын ойлап табу ?шін, сол та?ырыпты о?ушы тере? білуі керек. Ал, та?ырыпты тере? білу ?шін, м??алім сол та?ырыпты на?ты, т?сіндіріп, о?ушыны? жан-д?ниесіне жететіндей ж?мыс жасауы ?ажет. Сонды?тан, м??алім, ?сіресе осы ж?мысты орында?ан о?ушыны? е?бегін марапаттап, ба?алау тиіс.
М??алім ?рбір саба??а, та?ырып?а ж?не ?р сыныпты? ?зіндік ерекшеліктеріне байланысты о?ытуды? ?р т?рлі ?дістері мен формаларын та?дай білуі ?ажет. Сонымен ?атар о?ушыларды ?зіндік ж?мыс?а ?йрету, оларды? ізденісін ?йымдастыру ж?не кейбір материалдарды ке? к?лемде беріп, т?рбиелік ма?сат?а жету ?шін де о?ыту формаларын тандай білу керек.
Бір саба?ты? ?зінде ?олданатын ?дістерді кезектестіріп, о?ушыларды шаршатпай, материалды ?ызы?ты жеткізе білуді де ескерген ж?н.
?зара ?атынас?а ж?не с?йлесуге ??рыл?ан о?ыту о?у процесінде белсенді формаларды ?олдану ар?ылы іске асырылады деуге болады. Оларды? т?рлері:
Топты?, ж?пты?, ?жымды?.
О?ытуды? б?л формалары жалпы немесе ??рылымды? деп аталады.
Б?дан бас?а на?ты немесе арнайы формалары бар:
Семинар, О?у конференциялары, Диспут, Топты? пікірталас т.б.
О?у процесін жандандыру ??ралдарыны? ішінде ойын, ойын ар?ылы о?ыту ерекше орыналады. ?азіргі кезде педагогикада о?ыту мен ойынды топтастыру?а к?бірек ?адам жасалуда ж?не е?бек негізінде оларды ?осу туралы болып отыр.
О?у ойыны-б?л о?уды ойын ар?ылы ?йымдастыру. Д?ст?рлі ?йымдастырыл?ан о?у процесіне ?ара?анда, о?ушылар ойын?а ?атыса отырып,не??рлым аз шаршайды,о?у ?ызметінен жа?ымды эмоциялар алады.
Дидактикалы? ойындар-о?ытуды? ма?ызды ??ралы болып табылады. Дидактикалы? ойындар бай?ампазды?, елестету, есте са?тау, с?йлеу, ойлау ?абілеттерін, сенсорлы? ба?дарын дамытады. Оны? ма?саттары мен міндеттері: Жа?аша білім беру мазм?нына к?шу, на?ты іс-?рекет ж?ргізу, ізденушілікпен ж?мыс істейтін о?ушыларды т?рбиелеу. О?ушыдарды? ?ызы?ушылы?ын арттыру, Іскерлік ойындар ?йымдастыру, Теория мен практиканы жиі-жиі ?штастыру. Ал енді, м??алімні? іс-?рекетіне то?талатын болса?: О?ушыларды ба?ылайды, ба?ылау н?тижелерін ??дейді, ал?ан н?тижелерді хабарлайды. О?ушыларды? іс-?рекетіне келсек: О?у?а бар ниетімен ?арау, жа?аны танып білу, ?з жетістіктерін ?здері ба?ылау.
Іскерлік ойындар: ?жымды? іс-?рекет, симпозиум.
Іскерлік ойындарыны? ??рылымы: О?ушыларды? талдауына проблемалар жасау, О?ушыларды топ?а б?лу, проблемаларды талдау, сынып алдында шешімдерін айту.
?аза? тілі саба?ында о?ытуды? жа?а технологиялары, к?бінесе интерактивті ?дістерді жиі ?олдануы. Бас?а ?лт ?кілдерін о?ытуда даралай ж?не де?гейлеп о?ыту ?дістерін ?олдану тиімді деу керек. Инновациялы? ?діс т?сілдерді ендіру ар?ылы, м??алім о?ушыларды? ?ызы?ушылы?ын, ?абілеттілігін, белсенділігін саба??а деген сапасын к?тереді.
Осындай т?сіл - тілді ?йрену процесіндегі е? белсенді ?дістемелік т?сілдеріні? бірі.Оны тиімді ?олдана білген ?стаз, о?ушыларыны? білімі мен т?рбиесін беруде ?лкен табыстар?а жетеді, сол ар?ылы ш?кірттеріні? бойында ойын ?згеге жеткізу ?абілеті мен да?дысын ?алыптастыру?а, монолог т?ріндегі ойын дамыту?а, диалогты? ?арым- ?атынас негізіндегі с?йлеу тілін ба?ыттау?а ы?пал етеді. ?зімні? ?стазды? ету барысымда, осындай жа?дайларды жиірек ?олданудамын ж?не де осы т?сілдерді? ар?асында о?ушыларымны? ?ала бойынша ?келіп жат?ан же?істері мен жетістікеріне ку?мін деуге де болады. Айтпа?ым, Абай атамыз айт?андай, «?стазды? еткен жалы?пас, ?йретуден бала?а» демекші, ?стазды? е?бегі ?те зор. Е?бектері?із жа?а берсі?! - демекшімін.
