kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

?аза? ?дебиеті. М?хтар ?уезовті? ?мірі мен шы?армашылы?ы. 8-сынып

Нажмите, чтобы узнать подробности

Та?ырыбы: ?лем таны?ан ?уезов
Ма?саты:
Білімділік: М. ?уезовті? ?мір жолы мен жазушылы? ?ызметі, шы?армашылы?ынан ма?л?мат беру. Жазушыны? ?лемдік м?дениетке ?ос?ан ?лесі туралы
о?ушыларды? білімдерін ж?йелеу.
Дамытушылы?: О?ушыларды ?зіндік ізденіс ж?мыстарына баулу, ой-?рісін, рухани жан д?ниесін байыту. Пікірін ашы? білдіру, еркін с?йлеу да?дыларын жетілдіру.
Т?рбиелік: ?лем таны?ан ?уезовті? ?лылы?ын д?ріптеу. ?аза? еліні? ма?танышына айнал?ан за??ар жазушыны ??рметтеуге, елін с?юге, ?дебиетті с?юге т?рбиелеу.
Т?рі: ?ылыми-практикалы? конференция
?дісі: шы?армашылы? зерттеу
П?наралы? байланыс: тарих, ?лем ?дебиеті, театр, ?нер
М??алімні? кіріспе с?зі:
Ту?ан хал?ын т?ртк?л д?ниеге м?ш??р еткен ?лы суреткер М?хтар Омархан?лы ?уезов - кемел ойды? кеніші, кенен с?зді? ?рісі. ?аза? ?дебиетіні? барлы? жанрына т???ыш рет ?алам тартып, б?рін игеріп, сол ар?ылы тілімізді? ш?райын, елімізді? шырайын таныт?ан ?арымды ?аламгер, дарынды ?алым. ?лы жазушы, данышпан ойшыл, ??лама ?алым, асыл азамат М?хтар Омархан?лы ?уезовті? ту?анына биыл 115 жыл толып отыр.

І. «Бала М?хтардан дана М?хтар?а дейін»
М.?уезов ?міріні? тарихи тізбесі

?) «?лылы? ?лгісі»
«Абай жолы» – М?хтар ?уезовті? ?лемге ?йгілі роман-эпопеясы. «Абай жолы» – ?аза?ты? к?ркем прозасын классикалы? де?гейіне к?теріп, ?лем ?дебиетіне к?ркемдік ?уат ?келген ?здік туынды. ?уезов ?зіні? роман-эпопеясында ?аза? хал?ын, оны? ?лтты? д?ст?рін барлы? ?ырынан энциклопедиялы? де?гейде жан-жа?ты ашып к?рсетті. ?уезовты? «Абай жолы» роман-эпопеясы ?лемдік де?гейде: «ХХ ?асырда?ы е? ?здік шы?армаларды? бірі» (Луи Арагон) деген жо?ары ба?а алды. Сондай-а? б?л роман-эпопея ?аза? хал?ын, ?ала берді б?кіл т?ркі ?лемін д?ние ж?зіне таныт?ан ?лы шы?арма ретінде де танылды.

?уезов ал?аш?ыда екі кітаптан т?ратын «Абай» (1942, 1947), онан кейін м?ны? жал?асы болып табылатын «Абай жолы» (б?л да екі кітаптан т?ратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы т?рт томнан т?ратын «Абай жолында» ?аза? ?о?амыны? алуан т?рлі топтары ке? ?амтылып, сан ?ырлы т?тас галерея жасалды. Онда ?аза? хал?ыны? этнографиялы?, діни, жалпы м?дени-танымды? д?ст?рлері - б?рі бар. Роман-эпопеяны? танымды? м?німен бірге ?лтты? ?дебиет пен м?дениетті, ана тілін ?ркендетудегі р?лі зор болды. Ол Абайды 17 жыл зерттеп, 12 жыл жаз?ан.

Ал?аш?ы екі кітаптан т?ратын «Абай» романы ?шін жазушы?а КСРО Мемлекеттік сыйлы?ы (1949) беріліп, т?рт томды? «Абай жолы» роман-эпопеясы жары? к?ргеннен кейін ол Лениндік сыйлы?ты? лауреаты (1959) атанды.
Эпопея д?ние ж?зі халы?тарыны? бір ж?з он алты тіліне аударылып, миллионда?ан о?ырманды сусындатып, олар?а ?лы Абайды, Абай ар?ылы ?аза? хал?ын паш етті. Ол екі ж?з томды? «?лем ?дебиеті кітапханасы» топтамасында екі том болып басылды.
б) «?аза? драматургиясыны? тарланы»
?уезов ?аламынан 20-дан аса драмалы? шы?арма туды. ?уезов драматургиясында жанрлы? формаларды? б?рін ?амты?ан. Онда трагедия да, комедия да, драма да бар. ?уезов кейбір шы?армаларын бірігіп жаз?ан. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. М??анов («А?ан - Зайра»), ?. М?сірепов («?ынаптан ?ылыш»), ?. Т?жібаев («А? ?айы?»), ?. ?бішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь ?шін» (1933) пьесалары.
в) «?лт ма?танышы» (?ылыми е?бектері, очерктері, ма?алалары)
М.?уезов жайында айтылар с?з к?п. ?р дарынны? таби?аты ?р бас?а. М?хтар ?уезов таби?аты тіпті ерекше. Ол – 1917 жылы жаз?ан «Адамды? негізі - ?йел» деп аталатын публицистикалы? ма?аласыны? ?зінде елдік, мемлекеттік ойлар айт?ан. «Ел боламын десе? – бесігі?ді т?зе!» деген М.?уезов с?зін ?аза?ты? ?рбір ша?ыра?ы ?з ма?дайшасына ойып жазып ?ойса, жарасарлы?тай.
?ылыми е?бектері: «?дебиет тарихы», «?р жылдар ойлары», «Уа?ыт ж?не ?дебиет», «Абай ??нанбаев», ««Абайтанудан жарияланба?ан материалдар», «Абайтану д?рістері», «Абай а?ынды?ыны? айналасы», «Ескермедім, ?абылдамадым», «Абайтану о?улары», «?дебиет таныт?ыш», «?дебиет теориясы», « «Ертегі туралы», «?обыланды батыр», «?аза? ?дебиетіні? тарихы», «Б?хар жырау», «?озы К?рпеш – Баян с?лу», «Махамбет», «С?лтанмахм?т Торай?ыров», «С?бит Д?нентай?лы», «Ш??герей», «Шортанбай шы?армалары», «М.Ю.Лермонтов», «Л.Н.Толстой», «Некрасов ?мірі», «?ыр?ыз дастаны – «Манас»», «Жа?сы пъеса – сапалы ?дебиет белгісі» т.б.
Очерктері: «О?т?стік сапарынан», «Шаянды шешен Кереке?», «Америка ?серлері», «Америка сапары», «Индия очерктері», «Индия к?нделіктері», «Т?ркістан солай ту?ан», «Ол к?нгі Алматы», «Абай ауылында», «М?дениетті ?аза?стан», «Ер серігі - сергек ой», «А?ын елінде», «Асыл н?сілдер», «?ш?о?ыр жайлауында» т.б.
Ма?алалары: «Адамды? негізі – ?йел», «?аза?ты? ?згеше мінездері», «?аза? ?йелі», «О?у ?дісі», «?ылым», «?ылым тілі», «М?дениетке ?ай к?сіп жуы?», «М?дениет ??м ?лт», «Япония», «Философия жайынан», «О?уда?ы ??рбыларыма», «Б?гінгі зор міндет», «?ліп таусылу ?аупі», «?аза? о?ы?андарына ашы? хат», «?аза? ?дебиетіні? ?азіргі д?уірі», «?ызыл с???арлар туралы», «Сот», «?аза? б?лімдері туралы», «К?ркем ?дебиет туралы», «Жалпы театр ?нері мен ?аза? театры», «?аза?станда?ы ?лттар», «Алтынсары?лы Ыбырай» секілді 300-ден астам ма?ала, очерктері бар.
?уезов – ?аза? болмысы мен мiнезiнi? ?ажайып айнасы, ?аза? ?мiрiнi? ке? тынысты к?ркем ?дебиет пен к?ркем ?нердегi келiстi кескiнi, ?айталанбас полотносы, реалды шынды?ы, кеме?герлiк кестесi. ?зi ту?ан ?лтын бар арты?-кемiмен iшiнен ??ги отырып тану, зерттеу, соны ?зiне ?ана, я?ни, ?аза??а ?ана емес, ж?мыр жердi? ?лы т?сiн жайла?ан кез келген ?лт?а, ?рбiр ж?мыр басты пендеге т?сiнiктi ете отырып, таныту – ?уезов ?лемiнi? си?ырлы да сырлы ?уаты.
г) Аудармалары
М.?уезовті? ?аламынан ?лемдік ж?не орысты? тамаша классикалы? ?дебиетіні?, бауырлас халы?тар ?дебиетіні? танымал шы?армаларыны? т?ржімелері туды.
Крылов мысалдарын, А.С.Пушкин «Бородино», «Евгений Онегин», Низами «Ескендір», Гете «?ара??ы т?нде тау ?ал?ып», Д.Лондон «?ас?ыр», Н.В.Гоголь «Ревизор», Погодин «А?с?йектер», Л.Н.Толстой «Той тар?ар», «Булька», «Будда», В.Шекспир «Отелло», «Асау?а т?сау», И.С.Тургенев «Дворян ?ясы», К.Тренев «Любовь Яровая», А.Афиногенов «?ор?ыныш», Ю.Вагнер «Жерді? жаратылысы жайында?ы ??гімелер», А.П.Чехов «А? ?ас?а», В.Эвальд «??рылыс материалдары», А.Серафимович «Темір тас?ын» секілді аудармалары бар.
ІІ. ?орытынды
?уезов ?лемi дейтiн ке? д?ниені? жаратылысы мен таби?атын екі с?збен ?айырып айту м?мкін емес. Оны тере? танып, жан-жа?ты талдау – ?р д?уір, ?р ?рпа?ты? киелі мiндетi. Француздар – Бальзакты, орыстар – Толстойды, американды?тар – Драйзердi, немістер – Гетені ?алай зерттеп, зейiндесе, ?аза?тар ?уезовті д?л солай тану?а ?мтыл?анда ?ана ?лтты? ?зiн-?зi тануы, ?зiн-?зi ба?алауы, ?зiн-?зi ?адiрлеуi ?алыптаспа?, к?шеймек, жал?аспа?. ?йткені, ?уезов ?лемiн ?аза? ?лемiнен, ?аза? ?мiрiнен еш б?ле-жара ?арау?а болмайды.
?уезов ?лемi к?зге к?рiнбейтiн ?ажайып ?лы си?ырымен, ??дiретiмен ?лтты? рух т?уелсiздiгiн ?ор?ау?а, са?тау?а ?йретедi!
Келер ?асырда да кемелдене беретiн кеме?гер М.?уезов – тек сiз бен бiздi? ?ана емес, ?лi д?ниеге келмеген жа?а ?рпа?тарды? да сар?ылмас игiлiгi, ?лшеусiз ба?ыты. ?йткенi, М.?уезов ??дiретi оны? елге деген шексiз махаббаты мен сенiмiнде жатыр. Осы бiр а?и?атты сезiну мына бiздерге, б?гiнгi т?уелсiз мемлекеттi? iргесiн ны?айтып жат?ан ?рпа??а ?ажымас ?айрат, жасымас жiгер ?осады.

Пайдалан?ан ?дебиеттер:
1. «М?хтар ?уезов ?лемі» Алматы, «Жазушы» 1997ж.
2. З.?абдолов «Мені? ?уезовім» Алматы, «Санат» 2007ж.
3. С.Саттаров «М?хтар ?уезовті? ататегі» Алматы, «Жібек жолы» 2010ж.
4. «А?ыз адам» журналы №10, 2010ж.
5. М?хтар ?уезов ?оры
6. «М?хтар ?уезов» шы?армаларыны? елу томды? толы? жина?ы
43, 44, 45, 46, 47, 48-том, Алматы, «Жібек жолы» 2010ж.

Каниева Гулден Умиртаевна

Просмотр содержимого документа
«?аза? ?дебиеті. М?хтар ?уезовті? ?мірі мен шы?армашылы?ы. 8-сынып »

Тақырыбы: Әлем таныған Әуезов
Мақсаты:
Білімділік: М. Әуезовтің өмір жолы мен жазушылық қызметі, шығармашылығынан мағлұмат беру. Жазушының әлемдік мәдениетке қосқан үлесі туралы
оқушылардың білімдерін жүйелеу.
Дамытушылық: Оқушыларды өзіндік ізденіс жүмыстарына баулу, ой-өрісін, рухани жан дүниесін байыту. Пікірін ашық білдіру, еркін сөйлеу дағдыларын жетілдіру.
Тәрбиелік: Әлем таныған Әуезовтің ұлылығын дәріптеу. Қазақ елінің мақтанышына айналған заңғар жазушыны құрметтеуге, елін сүюге, әдебиетті сүюге тәрбиелеу.
Түрі: ғылыми-практикалық конференция
Әдісі: шығармашылық зерттеу
Пәнаралық байланыс: тарих, әлем әдебиеті, театр, өнер
Жүру барысы:
Жоспар:
І. «Бала Мұхтардан дана Мұхтарға дейін»
М.Әуезов өмірінің тарихи тізбесі
ІІ. «Шежіре» М.Әуезов ататегі
ІІІ. «Әуезов әлемі» (әдеби қызметі)
ІV. «Әуезовтің әдеби мұрасы» (шығармашылығы)
а) «Ұлы суреткер» (әңгіме, повестері)
ә) «Ұлылық үлгісі» ( романдары)
б) «Қазақ драматургиясының тарланы» (драмалық шығармалары)
в) «Ұлт мақтанышы» (ғылыми еңбектері, очерктері)
г) Аудармалары
V. «М.Әуезов – әлем әдебиеті мойындаған тұлға»
М.Әуезов әлем тілінде
VІ. «Естеліктер сыр шертеді»
а) Мұражай, жәдігерлер
ә) Ұлы адамдардың естеліктері
б) Ақындар арнаулары
VІІ. Қорытынды

Мұғалімнің кіріспе сөзі:
Туған халқын төрткүл дүниеге мәшһүр еткен ұлы суреткер Мұхтар Омарханұлы Әуезов - кемел ойдың кеніші, кенен сөздің өрісі. Қазақ әдебиетінің барлық жанрына тұңғыш рет қалам тартып, бәрін игеріп, сол арқылы тіліміздің шұрайын, еліміздің шырайын танытқан қарымды қаламгер, дарынды ғалым. Ұлы жазушы, данышпан ойшыл, ғұлама ғалым, асыл азамат Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің туғанына биыл 115 жыл толып отыр.

Дүниеге қазақ перзенті болып туып, адамзат перзенті болып аттанған М.О.Әуезов тағдыры – талай ақиқатқа қапысыз көз жеткізетін тағылым мектебі. Заманмен бірге тебіреніп, мәңгілікпен үндесе білудің айқын өнегесі.
Ол талай жер теңселтіп, ел сенделткен әлеуметтік сілкіністердің, қиялды қысыратып, сананы тоқыратқан түбегейлі өзгерістердің жаппай теңдікке ұмтылып, елдікке құлшынған рухани буырқаныстар кезеңі болып, тарих қойнауына аттанғалы отырған жиырмасыншы ғасырмен жарық дүниеге бірге келді.

Қазақ халқы жаңа ХХ ғасыр табалдырығынан Абай секілді хас данышпанды алдына салып аттады. Осынау зорлық көрген сайын молыға түскен өнер қуаты, соның шырқау шыңына айналған Абай мұрасы ұлттық санамызды мейлінше кемелдендіріп, жаңа рухани ізденістерге жігерлендірді. Елдің тағдырына қатысты күрделі мәселелерді алға тартты. Ұлттық сезім ұлттық санаға айналды.

Әуезов өмірі мен еңбегінің халық үшін қаншалықты маңызды болғанын кейін тарихтың өзі дәлелдеді. Ол аласапыран кезеңдерде халқымыздың талай рет үзіліп қала жаздаған мәдени-рухани арқауына, ұлттық сана сезіміне дәнекер болып, кешегі күннен бүгінгі күнге аман жетуіне себепкер болды.
Олай болса, бүгінгі «Әлем таныған Әуезов» тақырыбындағы ғылыми-практикалық конференцияны заңғар жазушының өмірі мен шығармашылығын толық тануға арнамақпыз.
(Жоспармен таныстыру)
Оқушыларға жоспар бойынша ізденіс-тапсырмалары берілген болатын.

І. «Бала Мұхтардан дана Мұхтарға дейін»
М.Әуезов өмірінің тарихи тізбесі
1897 - 28 қыркүйекте Семей уезі, Шыңғыс болысы, Бөріліде дүниеге келген.
1908 - Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан орыс мектебінің дайындық курсына ауысады.
1915 – қалалық училищені бітіріп, Семейдегі мұғалімдер семинариясына оқуға түседі.
1917 - маусымда М.Әуезовтің " Еңлік-Кебек" драмасы тұңғыш рет Ойқұдықта киіз үйде сахналанады.
1918 – қазанда Омбыдағы Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның атқару комитетінің мүшесі болып сайланады.
1919 - Семейдегі мұғалімдер семинариясын бітіріп, Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің қызметкері, кейіннен бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.
1921 – 12 тамызда Семей губерниялық атқару комитетінің төрағасы болып сайланады.
1921 – қарашада Орынбордағы Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің президиум мүшесі қызметіне ауысады.
1922 – күзде Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетіне еркін тыңдаушы болып түседі. «Шолпан» және «Сана» журналдарында еңбектері жарық көреді.
1923 - Ленинград Мемлекеттік Университетіндегі қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға түседі.
1924-1925 – Семейде мұғалімдер техникумында оқытушы қызметін атқара жүріп, «Таң» журналын шығарады. Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады.
1928 - Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды әрі Қазақ ағарту институтында сабақ берді.
1930 - 16 қыркүйекте «ұлтшыл, буржуазияшыл» деген айыппен тергеуге алынып, тұтқындалады.
1932 – түрмеден шартты түрде босатылады.
1932-1937 – Алматыдағы Қазақ драма театрында әдеби бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.
1942 – «Абай жолы» жарық көріп, сынға ұшырайды.
1943 – Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды.
1945-1956 – екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталады.
1946 - Қазақстан Ғылым академиясы құрылғанда, оның толық мүшесі (академик, №1 куәлік) болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.
1946-1947 - «Абай жолының» екінші кітабы жарық көреді.
1949 - «Абай жолы» романы үшін бірінші дәрежелі Сталиндік сыйлық беріледі.
1950 - роман-эпопеяның «Ақын аға» аталатын үшінші кітабы жарық көреді.
1951—1954 - саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, қайтадан жаппай сынау науқаны басталады.
1953 – қамауға алыну қаупі төнгендіктен сәуір айында Мәскеуге жасырын кетуге мәжбүр болады.
1953-1954 - Мәскеу мемлекеттік университетінде профессор болып орналасып, «КСРО халықтары әдебиетінің тарихы» деген арнайы курс бойынша дәріс берді.
1954 - Алматыға қайтып оралып, «Абай жолы» роман-эпопеясын аяқтайды.
1955 – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланады.
1957 – тамызда Жапонияда өткен атом және сутегі бомбаларына тыйым салу жөніндегі бүкіләлемдік конференцияға қатысады.
1957- 60 жылдық мерейтойы Алматы мен Мәскеуде салтанатты түрде аталып өтіп, Ленин орденімен марапатталады.
1957-1961 – Тіл және әдебиет институтының халық ауыз әдебиеті бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады.
1961 - 27 маусымда Мәскеуде операция үстінде көз жұмады.
Дүниеге қазақ перзентi болып туып, адамзат перзентi болып аттанған
М.Әуезов тағдыры – талай ақиқатқа қапысыз көз жеткiзетiн тағылым мектебi. Заманамен бiрге тебiренiп, мәңгiлiкпен үндесе бiлудiң айқын өнегесi.

ІІ. «Шежіре» М.Әуезов ататегі (Слайд)

ІІІ. «Әуезов әлемі» (әдеби қызметі)
1922 жылы күзде Ташкенттегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі
1923 жылы маусым айында Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады.
1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. 1926 жылы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырады.
1927 жылы жазда Жетісу өңіріне сапармен келіп, Ілияс Жансүгіровпен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды.
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады
1953 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде профессор болып орналасады.
1955 жылы шет елге сапарға шығып, Герман демократиялық республикасы (ГДР) жазушыларының Берлинде өткен съезіне құрметті қонақ ретінде қатысты.
Үндістанға 40 күндік сапармен барып қайтады.
1956 жылы КСРО мәдениет қайраткерлері өкілдерінің қатарында Чехословакияда болды.
Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың Жапонияда өткен 3-конференциясына қатысады.
1958 жылы Ташкентте өткен Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды.
1960 жылы АҚШ-қа барып қайтып, 1961 жылы Үндістанға екінші рет сапар шегеді.

ІV. «Әуезовтің әдеби мұрасы» (шығармашылығы)
а) «Ұлы суреткер» (әңгіме, повестері)
М.Әуезов - ауыз әдебиеті мен классикалық әдебиеттің, батыс пен шығыс көркем сөз мұрасының озық дәстүрін жете меңгеріп, қазіргі дәуірдегі қазақ әдебиетінің реалистік сапасын артттыруға, әдеби тілді байытуға ересен еңбек сіңірген ұлы жазушы.

Қаршадайынан қазақтың бай ауыз әдебиетiнiң iнжу-маржандарынан сусындап, әрiсi Асан қайғы, Ақтамбердi, Бұхар жырау, Дулат, Махамбет жырларынан тәлiм алған, бесiгiнде жатып, ұлы Абай өлеңдерiмен көкiрегiн тербеген бала Мұхтардың өсе келе Шығыс пен батыс мектептерiн бойына қатар сiңiрген дана Мұхтарға айналуы заңды құбылыс едi.
Әуезов ұлттық таным-түсінік пен талғамға мүлдем жаңа леп әкелді. Оның «Қорғансыздың күні», «Қаралы сұлу», «Қилы заман», «Көксерек» сияқты алғашқы шығармаларының өзі қазақ сөз өнері мен көркем ойлау жүйесін жаңа сапалық биікке көтерді.

20 жылдардағы «Қараш-қараш» - Әуезов прозасының шоқтығы биік шығармасы. 1930-1940 жылдар аралығында өмірге келген прозалық шығармалары «Іздер»(1932ж), «Білекке білек» (1933ж), «Үш күн» (1934ж), «Шатқалаң» (1935ж.), «Асыл нәсілдер» (1947ж) - жаңа өмір шындығын суреттеген туындылар. Сонымен қатар «Қыр суреттері», «Қыр әңгімелері», «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі» («Сөніп-жану»), «Кінәмшіл бойжеткен», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық», «Бүркітші», «Кешкі дөң басында», «Сыбанның моласында», «Текшенің бауырында» атты әңгімелері бар.

ә) «Ұлылық үлгісі»
«Абай жолы» – Мұхтар Әуезовтің әлемге әйгілі роман-эпопеясы. «Абай жолы» – қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейіне көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген үздік туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «ХХ ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» (Луи Арагон) деген жоғары баға алды. Сондай-ақ бұл роман-эпопея қазақ халқын, қала берді бүкіл түркі әлемін дүние жүзіне танытқан ұлы шығарма ретінде де танылды.

Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «Абай» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «Абай жолы» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «Абай жолында» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері - бәрі бар. Роман-эпопеяның танымдық мәнімен бірге ұлттық әдебиет пен мәдениетті, ана тілін өркендетудегі рөлі зор болды. Ол Абайды 17 жыл зерттеп, 12 жыл жазған.

Алғашқы екі кітаптан тұратын «Абай» романы үшін жазушыға КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол Лениндік сыйлықтың лауреаты (1959) атанды.
Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылып, миллиондаған оқырманды сусындатып, оларға ұлы Абайды, Абай арқылы қазақ халқын паш етті. Ол екі жүз томдық «Әлем әдебиеті кітапханасы» топтамасында екі том болып басылды.

б) «Қазақ драматургиясының тарланы»
Әуезов қаламынан 20-дан аса драмалық шығарма туды. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда трагедия да, комедия да, драма да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесалары.

Әуезовтің «Еңлік - Кебегі»(1917ж) 1922 жылы Орынборда басылды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі - «Түнгі сарын». Бұл - қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс» пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.

1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене»трагедиясы - Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы.
«Дос - Бедел дос», «Қарагөз», «Шекарада», «Бәйбіше-тоқал», «Айман-Шолпан», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Бекет», «Тас түлек», «Тартыс», «Алма бағында», «Құм мен асқар», «Бес дос», «Алуа», « 50 жыл өткен соң», «Райхан» драмалары бар.

Әуезовтің драмалық шығармалары - қазақ әдебиетінің алтын жамбыдай қымбат, асыл шығармалары - біздің ұлттық мақтанышымыз.

в) «Ұлт мақтанышы» (ғылыми еңбектері, очерктері, мақалалары)
М.Әуезов жайында айтылар сөз көп. Әр дарынның табиғаты әр басқа. Мұхтар Әуезов табиғаты тіпті ерекше. Ол – 1917 жылы жазған «Адамдық негізі - әйел» деп аталатын публицистикалық мақаласының өзінде елдік, мемлекеттік ойлар айтқан. «Ел боламын десең – бесігіңді түзе!» деген М.Әуезов сөзін қазақтың әрбір шаңырағы өз маңдайшасына ойып жазып қойса, жарасарлықтай.

Ғылыми еңбектері: «Әдебиет тарихы», «Әр жылдар ойлары», «Уақыт және әдебиет», «Абай Құнанбаев», ««Абайтанудан жарияланбаған материалдар», «Абайтану дәрістері», «Абай ақындығының айналасы», «Ескермедім, қабылдамадым», «Абайтану оқулары», «Әдебиет танытқыш», «Әдебиет теориясы», « «Ертегі туралы», «Қобыланды батыр», «Қазақ әдебиетінің тарихы», «Бұхар жырау», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Махамбет», «Сұлтанмахмұт Торайғыров», «Сәбит Дөнентайұлы», «Шәңгерей», «Шортанбай шығармалары», «М.Ю.Лермонтов», «Л.Н.Толстой», «Некрасов өмірі», «Қырғыз дастаны – «Манас»», «Жақсы пъеса – сапалы әдебиет белгісі» т.б.
Очерктері: «Оңтүстік сапарынан», «Шаянды шешен Керекең», «Америка әсерлері», «Америка сапары», «Индия очерктері», «Индия күнделіктері», «Түркістан солай туған», «Ол күнгі Алматы», «Абай ауылында», «Мәдениетті Қазақстан», «Ер серігі - сергек ой», «Ақын елінде», «Асыл нәсілдер», «Үшқоңыр жайлауында» т.б.

Мақалалары: «Адамдық негізі – әйел», «Қазақтың өзгеше мінездері», «Қазақ әйелі», «Оқу әдісі», «Ғылым», «Ғылым тілі», «Мәдениетке қай кәсіп жуық», «Мәдениет һәм ұлт», «Япония», «Философия жайынан», «Оқудағы құрбыларыма», «Бүгінгі зор міндет», «Өліп таусылу қаупі», «Қазақ оқығандарына ашық хат», «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі», «Қызыл сұңқарлар туралы», «Сот», «Қазақ бөлімдері туралы», «Көркем әдебиет туралы», «Жалпы театр өнері мен қазақ театры», «Қазақстандағы ұлттар», «Алтынсарыұлы Ыбырай» секілді 300-ден астам мақала, очерктері бар.
Әуезов – қазақ болмысы мен мiнезiнiң ғажайып айнасы, қазақ өмiрiнiң кең тынысты көркем әдебиет пен көркем өнердегi келiстi кескiнi, қайталанбас полотносы, реалды шындығы, кемеңгерлiк кестесi. Өзi туған ұлтын бар артық-кемiмен iшiнен үңги отырып тану, зерттеу, соны өзiне ғана, яғни, қазаққа ғана емес, жұмыр жердiң ұлы төсiн жайлаған кез келген ұлтқа, әрбiр жұмыр басты пендеге түсiнiктi ете отырып, таныту – Әуезов әлемiнiң сиқырлы да сырлы қуаты.

г) Аудармалары
М.Әуезовтің қаламынан әлемдік және орыстың тамаша классикалық әдебиетінің, бауырлас халықтар әдебиетінің танымал шығармаларының тәржімелері туды.
Крылов мысалдарын, А.С.Пушкин «Бородино», «Евгений Онегин», Низами «Ескендір», Гете «Қараңғы түнде тау қалғып», Д.Лондон «Қасқыр», Н.В.Гоголь «Ревизор», Погодин «Ақсүйектер», Л.Н.Толстой «Той тарқар», «Булька», «Будда», В.Шекспир «Отелло», «Асауға тұсау», И.С.Тургенев «Дворян ұясы», К.Тренев «Любовь Яровая», А.Афиногенов «Қорқыныш», Ю.Вагнер «Жердің жаратылысы жайындағы әңгімелер», А.П.Чехов «Ақ қасқа», В.Эвальд «Құрылыс материалдары», А.Серафимович «Темір тасқын» секілді аудармалары бар.

V. «М.Әуезов – әлем әдебиеті мойындаған тұлға»
М.Әуезов әлем тілінде
Алғашқы жазба кездерi, Шумердiң қыш кестесi, ежелгi мысырдың папирустары, Вавилон мен Аккадтың сына жазуынан бастап мыңжылдықтардың, барлық ғасырлар мен дәуiрлердiң, барлық мәдениет пен өркениеттiң қатаң сұрыптауынан өтiп бiзге жеткен таңғажайып туындыларды жинақтаған ХХ ғасырдың ғаламат басылымы – iрiктелген Данте мен Шекспир, Толстой мен Томас Манн қатарынан, Горький мен Шолохов қатарынан – ұлы ескерткiштер жинағы 250 томының екi томы Мұхтар Әуезовке тиесiлi болуы кездейсоқ жайт емес.
«Абай жолы» эпопеясының өзі дүние жүзі халықтарының 116 тіліне аударылса, оның бірқатар шығармалары ағылшын, албан, араб, армян, әзірбайжан, башқұрт, белорус, бенгал, болгар, бурят, венгр, вьетнам, грек, голланд, грузин, испан, қырғыз, серб, француз, қарақалпақ, словак, тәжік, татар, тува, түрік, түркімен, өзбек, хинди, парсы, поляк, пушту, румын, ұйғыр, украин, урду, фин, якут, чех, эстон, қытай, корей, латвия, литва, мари, молдован, монғол, неміс тілдеріне аударылған.
Мінекей, осының өзі Мұхтар Әуезовтің – тек қана қазақ әдебиетінің ғана емес, күллі әлемдік әдебиеттің қайталанбас ұлы тұлғасы екендігін дәлелдейді.

VІ. «Естеліктер сыр шертеді»
а) Мұражай, жәдігерлер (слайд арқылы таныстыру)
Мұхтар Әуезов өмірден өткеннен кейін өкіметтің қаулысымен 1961 жылы өзінің тұрған үйі мұражайға айналды. Қалпына келтіру жұмыстарынан кейін 1963 жылы мұражай пайдалануға берілді. Сол жылдан 1993 жылға дейін мұражайды жаушының өз қызы Ләйлә Мұхтарқызы басқарды. Ол үйде жазушы 1951-1961 жылдар аралығында он жыл көлемінде тұрған. Мұражайдың қазіргі директоры Ләйләнің ұлы – Диар Қонаев.
1997 жылы Әеузовтің 100 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО көлемінде тойланды. Сол жүз жылдығы қарсаңында жазушының өмірі мен шығармашылығына арналған бөлек экспозиция залы ашылды. Оның архитекторы Шоқан Матайбеков «қазына, байлық қашанда жер астында жатады» деген идеямен экспозиция залын жартылай жер астына кіргіздіріп салдырған және бұл ғимараттың төбесін Меккенің қағба тасы сияқты бейнеде келтірген. Ол да Мұхтар Әуезов ұлылығына тағзым ету, бас ию деген ұғымды білдіреді.

ә) Ұлы адамдардың естеліктері
Мұхтар Әуезов – қазақ халқының кемеңгер ойшылы, ұлы суреткері. Осы бабамыздың өмірі мен еңбегі еліміздің бүгінгі тәуелсіздігін аңсап өткен. Мұхаңды құрметтеу – елдің тәуелсіздігін құрметтеу, өз еліңді сүю, Отаныңды қорғау, қазақ елінің тәуелсіздігі үшін жан аямау»
Н.Ә. Назарбаев

Әуезов Қазақстан үшін екінші Абай, біз үшін Шығыстың Шолоховы еді.
Н.Погодин

Біз үшін Абай қандай болса, Мұхаң да – сондай даналық мектебі. Ол мектептен дәріс алу – әр қазақтың абыройлы борышы.
Дінмұхамед Қонаев, мемлекет қайраткері

Әлемді көз алдыңа келтіру үшін, басқалардың көзіне түсу үшін, адам рухының қадір-қасиетін асқатата көтеріп, жар салу үшін өз биігің – Мұхтар Әуезов сияқты асқар шыңың болу керек.
Шығыс Айтматов, жазушы

Мұхтар Әуезов – ақын. Ол өз елінің далалары мен тауларын, адамдарын үлкен эпик ақынша асқан суреткерлікпен бейнелейді. Сонша ұлылықпен, сонша суреткерлікпен және Әуезовтей кісі жырлаған халық шын бақытты ғой.
Бержерон, француз жазушысы
«Мұқаң - әрі жазушы, әрі ғалым, әрі ұстаз, әрі қоғам және мемлекет қайраткері. Ол осының бір де бірінде осалдық көрсетпеген, бәрінде де орасан күшті, бәрінде қатар және тең ұстаған адам.» Абайша айтқанда, «Қас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей келісімнің үлгісі болатын.»
Зейнолла Қабдолов
б) Ақындар арнаулары
Жазушыға талай ақындар жүрек жарды сүйікті жырларын арнаған. Енді солардың бірқатарын оқушылардың өз ауыздарынан естиміз.
Қасым Аманжолов «Мұхтар аға!», Сырбай Мәуленов «Мұқаңа», Расул Ғамзатов «Мұхтар аға», Әбдіраштың Жарасқаны «Тарих заңы», Мұхтар Шаханов «Менің есімімді неге Мұхтар қойған?».
Бұл оқылған дүниелердің бәрі біз үшін құнды. Өзінің ғажайып таланты, асқан еңбекқорлығы арқасында халқына қалтқысыз қызмет еткен, көркем сөздің шыңына шығып, соңына мәңгі өлмес мұра қалдырған әлемге әйгілі жазушыны дәріптеу - біздің абыройлы міндетіміз деп танимыз.

VІІ. Қорытынды
Әуезов әлемi дейтiн кең дүниенің жаратылысы мен табиғатын екі сөзбен қайырып айту мүмкін емес. Оны терең танып, жан-жақты талдау – әр дәуір, әр ұрпақтың киелі мiндетi. Француздар – Бальзакты, орыстар – Толстойды, американдықтар – Драйзердi, немістер – Гетені қалай зерттеп, зейiндесе, қазақтар Әуезовті дәл солай тануға ұмтылғанда ғана ұлттың өзiн-өзi тануы, өзiн-өзi бағалауы, өзiн-өзi қадiрлеуi қалыптаспақ, күшеймек, жалғаспақ. Өйткені, Әуезов әлемiн қазақ әлемiнен, қазақ өмiрiнен еш бөле-жара қарауға болмайды.

Әуезов әлемi көзге көрiнбейтiн ғажайып ұлы сиқырымен, құдiретiмен ұлттық рух тәуелсiздiгiн қорғауға, сақтауға үйретедi!
Келер ғасырда да кемелдене беретiн кемеңгер М.Әуезов – тек сiз бен бiздiң ғана емес, әлi дүниеге келмеген жаңа ұрпақтардың да сарқылмас игiлiгi, өлшеусiз бақыты. Өйткенi, М.Әуезов құдiретi оның елге деген шексiз махаббаты мен сенiмiнде жатыр. Осы бiр ақиқатты сезiну мына бiздерге, бүгiнгi тәуелсiз мемлекеттiң iргесiн нығайтып жатқан ұрпаққа қажымас қайрат, жасымас жiгер қосады.

Пайдаланған әдебиеттер:
1. «Мұхтар Әуезов әлемі» Алматы, «Жазушы» 1997ж.
2. З.Қабдолов «Менің Әуезовім» Алматы, «Санат» 2007ж.
3. С.Саттаров «Мұхтар Әуезовтің ататегі» Алматы, «Жібек жолы» 2010ж.
4. «Аңыз адам» журналы №10, 2010ж.
5. Мұхтар Әуезов қоры
6. «Мұхтар Әуезов» шығармаларының елу томдық толық жинағы
43, 44, 45, 46, 47, 48-том, Алматы, «Жібек жолы» 2010ж.

Каниева Гулден Умиртаевна


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Русский язык

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 8 класс.
Урок соответствует ФГОС

Скачать
?аза? ?дебиеті. М?хтар ?уезовті? ?мірі мен шы?армашылы?ы. 8-сынып

Автор: Каниева Гулден Умиртаевна

Дата: 22.03.2015

Номер свидетельства: 189915

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства