Просмотр содержимого документа
«Ruhiy barqarorlik tushunchasining psixologik va pedagogik talqini»
RUHIY BARQARORLIK TUSHUNCHASINING PSIXOLOGIK VA PEDAGOGIK TALQINI
Tairova Nodira OXU 1-kurs magistranti
Annotatsiya
Mazkur maqolada ruhiy barqarorlik tushunchasining psixologik va pedagogik talqini tahlil qilinadi. Ruhiy barqarorlik shaxsning emotsional holati, stressga chidamliligi, moslashuvchanligi va ijtimoiy muhitga adekvat munosabat bildira olish qobiliyati bilan uzviy bog‘liq hodisa sifatida yoritiladi. Psixologik yondashuvda ruhiy barqarorlik shaxs ichki muvozanatining ifodasi sifatida talqin etilsa, pedagogik nuqtayi nazardan u ta’lim jarayonida shaxsning samarali rivojlanishi va tarbiyaviy ta’sirlarning barqaror natijasini ta’minlovchi muhim omil sifatida qaraladi. Maqolada ushbu tushunchaning mazmuni, tarkibiy komponentlari va ta’lim jarayonidagi ahamiyati ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: ruhiy barqarorlik, psixologik barqarorlik, pedagogik barqarorlik, emotsional muvozanat, stressga chidamlilik, shaxs rivoji.
Аннотация
В данной статье анализируется психологическая и педагогическая интерпретация понятия психологической устойчивости. Психологическая устойчивость рассматривается как явление, тесно связанное с эмоциональным состоянием личности, её стрессоустойчивостью, адаптивностью и способностью адекватно реагировать на социальную среду. В психологическом подходе психологическая устойчивость интерпретируется как проявление внутреннего равновесия личности, тогда как с педагогической точки зрения она рассматривается как важный фактор, обеспечивающий эффективное развитие личности в образовательном процессе и устойчивость воспитательных воздействий. В статье раскрываются содержание данного понятия, его структурные компоненты и значение в образовательном процессе.
This article analyzes the psychological and pedagogical interpretations of the concept of psychological stability. Psychological stability is described as a phenomenon closely related to an individual’s emotional state, stress resistance, adaptability, and the ability to respond appropriately to the social environment. From a psychological perspective, psychological stability is interpreted as an expression of inner balance, whereas from a pedagogical point of view it is considered an important factor that ensures effective personal development in the educational process and the sustainability of educational influences. The article reveals the content of this concept, its structural components, and its significance in the educational process.
Kirish Globallashuv, axborot oqimining keskin ortishi va ijtimoiy hayot sur’atlarining tezlashuvi shaxs psixikasiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, ta’lim muhitida faoliyat olib borayotgan o‘qituvchilar va ta’lim oluvchilar uchun ruhiy barqarorlik masalasi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning bilimlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishi, o‘qituvchining kasbiy samaradorligi hamda sog‘lom pedagogik muhitning shakllanishi ko‘p jihatdan ruhiy barqarorlik darajasiga bog‘liq.
Shu bois ruhiy barqarorlik tushunchasini psixologik va pedagogik jihatdan chuqur tahlil qilish, uning mazmun-mohiyatini ochib berish hamda ta’lim jarayonidagi ahamiyatini asoslash ushbu maqolaning asosiy maqsadini tashkil etadi.
Tadqiqot metodologiyasi va adabiyotlar tahlili. Mazkur tadqiqotda ruhiy barqarorlik tushunchasining psixologik va pedagogik talqinlarini chuqur va tizimli o‘rganish maqsadida kompleks ilmiy-tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi nazariy tahlilga asoslangan bo‘lib, u mavjud ilmiy qarashlarni umumlashtirish, ularni taqqoslash va mantiqiy xulosalar chiqarishga yo‘naltirilgan.
Nazariy tahlil metodi orqali ruhiy barqarorlik muammosiga oid psixologik va pedagogik adabiyotlar chuqur o‘rganildi. Xususan, ruhiy barqarorlik, emotsional barqarorlik, stressga chidamlilik, shaxsning moslashuvchanligi kabi tushunchalarning mazmuni ilmiy manbalar asosida tahlil qilindi. Mazkur metod orqali turli davr va maktab vakillari tomonidan ilgari surilgan nazariy yondashuvlar aniqlanib, ularning o‘xshash va farqli jihatlari umumlashtirildi. Nazariy tahlil tadqiqot muammosining ilmiy asoslarini belgilashga hamda konseptual yondashuvni shakllantirishga xizmat qildi.
Taqqoshlash metodi yordamida ruhiy barqarorlik tushunchasining psixologik va pedagogik talqinlari solishtirildi. Ushbu metod orqali ruhiy barqarorlikning psixologik jihatlari (emotsional muvozanat, psixik chidamlilik, ichki resurslar) hamda pedagogik jihatlari (o‘quv motivatsiyasi, ta’lim jarayoniga moslashuv, tarbiyaviy ta’sirlarning barqarorligi) o‘zaro taqqoslab tahlil qilindi. Natijada ruhiy barqarorlikning har ikkala fan doirasidagi umumiy va o‘ziga xos tomonlari aniqlanib, ularning integratsiyalashgan talqini asoslab berildi.
Tizimli yondashuv metodi ruhiy barqarorlikni shaxs rivojining murakkab va ko‘p komponentli integrativ sifati sifatida tahlil qilish imkonini berdi. Ushbu yondashuv doirasida ruhiy barqarorlik emotsional, kognitiv, ijtimoiy va motivatsion komponentlar birligi sifatida ko‘rib chiqildi. Tizimli yondashuv ruhiy barqarorlikning shaxs faoliyatidagi o‘rni, uning ta’lim jarayonidagi namoyon bo‘lish shakllari va rivojlanish mexanizmlarini aniqlashga yordam berdi.
Mantiqiy tahlil va umumlashtirish metodlari tadqiqot davomida olingan nazariy ma’lumotlarni tartibga solish, ularni izchil tizimga keltirish va asoslangan xulosalar chiqarish uchun qo‘llanildi. Ushbu metodlar orqali ruhiy barqarorlik tushunchasining mohiyati, psixologik va pedagogik talqinlari o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanib, tadqiqot natijalari umumlashtirildi. Natijada ruhiy barqarorlikni ta’lim jarayonida shakllantirishning ilmiy-pedagogik ahamiyati asoslab berildi.
Ruhiy barqarorlik muammosi zamonaviy psixologiya va pedagogika fanlarida shaxs rivoji, psixik salomatlik hamda ta’lim jarayonining samaradorligini ta’minlash bilan bog‘liq holda keng tadqiq etilmoqda. Ilmiy adabiyotlarda mazkur tushuncha turli yondashuvlar asosida talqin qilinib, uning mazmun-mohiyati, tarkibiy komponentlari va rivojlanish omillari izohlangan.
Psixologik adabiyotlarda ruhiy barqarorlik asosan shaxsning emotsional holati, stressga chidamliligi va ichki psixik muvozanati bilan bog‘liq holda o‘rganilgan. Xususan, Sigmund Freyd psixoanalitik nazariyasida shaxs ruhiy holatining barqarorligi ong osti jarayonlari va ichki ziddiyatlarning muvozanati bilan izohlanadi. Uning qarashlariga ko‘ra, ichki konfliktlarning hal etilmasligi shaxsning ruhiy beqarorligiga olib keladi.
Gumanistik psixologiya vakili Abraham Maslow ruhiy barqarorlikni shaxs ehtiyojlarining qondirilishi va o‘zini o‘zi ro‘yobga chiqarish jarayoni bilan bog‘laydi. Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi nazariyasida psixologik barqarorlik xavfsizlik, ijtimoiy qabul qilinish va o‘z qadrini anglash ehtiyojlari qondirilganda shakllanishi ta’kidlanadi.
Shuningdek, Carl Rogers shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvida ruhiy barqarorlikni shaxsning “real Men” va “ideal Men” o‘rtasidagi muvofiqlik bilan izohlaydi. Olimning fikricha, shaxs o‘zini qabul qilgan va ijobiy baholay olgan sharoitda ruhiy barqarorlikka erishadi.
Stress va moslashuv muammolari doirasida olib borilgan tadqiqotlarda Hans Selye stress nazariyasi muhim ahamiyat kasb etadi. U ruhiy barqarorlikni shaxsning stress omillariga nisbatan moslashuvchanlik darajasi orqali tavsiflaydi.
Natijalar va muhokama. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, psixologik nuqtayi nazardan ruhiy barqarorlik shaxsning ichki psixik holatlarining nisbiy muvozanati, emotsional barqarorligi hamda stressli vaziyatlarga bardosh bera olish qobiliyati bilan tavsiflanadi. Ruhiy barqaror shaxs o‘zining hissiy kechinmalarini anglay oladi, ularni boshqarish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi va turli murakkab vaziyatlarda affektiv holatlarga berilmasdan oqilona qarorlar qabul qila oladi. Bunday shaxslar ijtimoiy muhitga moslashuvchan bo‘lib, ijtimoiy munosabatlarda konstruktiv pozitsiyani egallaydi.
Psixologik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ruhiy barqarorlik shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchi, ijobiy o‘z-o‘zini baholashi va ichki motivatsiyasining barqarorligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Stress omillariga nisbatan yuqori chidamlilik shaxsning psixik resurslari yetarliligidan dalolat beradi va bu holat uning faoliyat samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu ma’noda ruhiy barqarorlik shaxsning psixik salomatligini ifodalovchi muhim ko‘rsatkichlardan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
Mazkur natijalar **Abraham Maslow**ning gumanistik psixologiya doirasida ilgari surilgan qarashlari bilan hamohangdir. Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi nazariyasiga ko‘ra, shaxsning psixologik barqarorligi uning asosiy fiziologik va xavfsizlik ehtiyojlari qondirilganligi, ijtimoiy qabul qilinishi va o‘z qadr-qimmatini anglash darajasi bilan bevosita bog‘liqdir. O‘zini o‘zi namoyon etish bosqichiga yetgan shaxs ichki muvozanatga ega bo‘lib, ruhiy jihatdan barqaror bo‘ladi hamda tashqi stress omillariga nisbatan chidamli munosabat bildiradi.
Pedagogik talqinda ruhiy barqarorlik ta’lim jarayonida shaxsning faol ishtirokini ta’minlovchi, o‘quv faoliyatiga ijobiy munosabatni shakllantiruvchi va ta’lim natijalarining barqarorligini belgilovchi muhim sifat sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ruhiy barqaror o‘quvchilar dars jarayonida diqqatni uzoq vaqt davomida jamlay oladi, o‘quv topshiriqlarini bajarishda qat’iyatli bo‘ladi va yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishga intiladi. Bundan tashqari, bunday o‘quvchilar o‘z xulq-atvorini boshqarish, emotsiyalarini nazorat qilish va o‘qituvchi hamda tengdoshlar bilan sog‘lom muloqot o‘rnatish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
Pedagogik-psixologik yondashuvlarda, xususan **Lev Vygotsky**ning madaniy-tarixiy nazariyasida shaxsning ruhiy rivoji ijtimoiy muhit va ta’lim jarayoni bilan uzviy bog‘liqlikda izohlanadi. Olimning ta’kidlashicha, shaxsning psixik funksiyalari avvalo ijtimoiy faoliyat jarayonida shakllanadi va keyinchalik ichki psixik tuzilmalarga aylanadi. Shu bois qulay pedagogik muhit, qo‘llab-quvvatlovchi ta’lim usullari va ijobiy psixologik iqlim o‘quvchilarda ruhiy barqarorlikni shakllantirishda muhim omil hisoblanadi.
Tadqiqot natijalarini umumlashtirish shuni ko‘rsatadiki, ruhiy barqarorlik psixologik va pedagogik omillarning o‘zaro uyg‘unligi natijasida shakllanadi. Psixologik barqarorlik pedagogik ta’sirlarning samaradorligini oshiradi, chunki ruhiy jihatdan barqaror shaxs ta’lim jarayonidagi talab va vazifalarni ongli ravishda qabul qiladi. O‘z navbatida, pedagogik muhitning qo‘llab-quvvatlovchi va gumanistik xarakterga ega bo‘lishi shaxsning ruhiy holatini mustahkamlab, uning psixik rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli ta’lim jarayonida ruhiy barqarorlikni shakllantirish kompleks yondashuvni, ya’ni psixologik qo‘llab-quvvatlash, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, ijobiy rag‘batlantirish va refleksiv faoliyatni uyg‘unlashtirishni talab etadi. Bunday yondashuv ta’lim sifatini oshirish bilan bir qatorda, shaxsning barkamol va barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Xulosa. Xulosa qilib aytganda, ruhiy barqarorlik tushunchasi psixologik va pedagogik jihatdan shaxsning barkamol rivojlanishini ta’minlovchi muhim va ko‘p qirrali integrativ sifat sifatida namoyon bo‘ladi. Psixologik talqinda ruhiy barqarorlik shaxsning ichki psixik muvozanati, emotsional barqarorligi va stressli vaziyatlarga nisbatan chidamliligi bilan tavsiflanib, uning psixik salomatligi hamda ijtimoiy moslashuvchanligining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Bunday shaxs o‘z his-tuyg‘ularini ongli ravishda boshqarishga, muammoli vaziyatlarda affektiv holatlarga berilmasdan oqilona qarorlar qabul qilishga va tashqi salbiy omillarga nisbatan konstruktiv munosabat bildirishga qodir bo‘ladi.
Pedagogik yondashuvda esa ruhiy barqarorlik ta’lim jarayonining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri sifatida qaraladi. Ruhiy jihatdan barqaror o‘quvchi ta’lim faoliyatida faol ishtirok etadi, o‘quv motivatsiyasining barqarorligi bilan ajralib turadi, o‘z bilim va ko‘nikmalarini izchil rivojlantiradi hamda ta’lim jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengib o‘tishga intiladi. Shu bilan birga, ruhiy barqarorlik o‘quvchining ijtimoiy xulq-atvori, muloqot madaniyati va o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyatining rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ruhiy barqarorlikni shakllantirish jarayoni faqat psixologik yoki faqat pedagogik ta’sirlar bilan cheklanmaydi, balki ularning o‘zaro uyg‘unligi va uzviy hamkorligini talab etadi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash, shaxsga yo‘naltirilgan va gumanistik ta’lim yondashuvlari, ijobiy pedagogik muhit hamda refleksiv faoliyatni rivojlantirish ruhiy barqarorlikni mustahkamlashning muhim shartlari hisoblanadi.
Shu bois, ta’lim jarayonida ruhiy barqarorlikni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyat nafaqat ta’lim sifati va o‘quv natijalarining barqarorligini ta’minlaydi, balki shaxsning ma’naviy, emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Natijada ruhiy barqaror shaxs jamiyatda faol, mas’uliyatli va ijtimoiy jihatdan moslashgan subyekt sifatida shakllanadi. Bu esa zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor maqsadlaridan biri bo‘lgan barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ruhiy barqarorlik masalasining dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Выготский Л. С. Мышление и речь. – М.: Лабиринт, 1999. – 352 с.
Выготский Л. С. Психология развития человека. – М.: Смысл; Эксмо, 2005. – 1136 с.
Давыдов В. В. Проблемы развивающего обучения. – М.: Педагогика, 1986. – 240 с.
Каримова В. М. Педагогик психология. – Тошкент: Fan va texnologiya, 2018. – 256 б.
Леонтьев А. Н. Деятельность. Сознание. Личность. – М.: Политиздат, 1977. – 304 с.
Маслоу А. Мотивация и личность / пер. с англ. – СПб.: Питер, 2019. – 400 с.
Роджерс К. Взгляд на психотерапию. Становление человека / пер. с англ. – М.: Прогресс, 1994. – 480 с.
Селье Г. Стресс без дистресса / пер. с англ. – М.: Прогресс, 1982. – 128 с.
Фрейд З. Введение в психоанализ. – М.: АСТ, 2017. – 512 с.
Bar-On R. The Bar-On model of emotional-social intelligence (ESI). – Psicothema, 2006. – Vol. 18. – P. 13–25.
Maslow A. H. Motivation and Personality. – New York: Harper & Row, 1970. – 369 p.
Rogers C. R. On Becoming a Person. – Boston: Houghton Mifflin, 1961. – 420 p.
Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. – Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. – 159 p.
