«А?ыл-ой кемістігі бар балаларды? ауызша ж?не жазбаша с?йлеу тілін дамыту»
А?ыл-ой кемістігі бар балаларды? ауызша ж?не жазбаша с?йлеу тілін дамыту ?шін е? алдымен, саба? белгілі бір орында немесе белгілі бір б?лмеде, арнайы уа?ытта ?ткізілуі керек. Орын мен уа?ыт баланы? білім алу да?дысын ?алыптастырады. Осылайша, ол б?лмеде тек ?ана ойнамай, о?у?а болатынын т?сінеді. О?у б?лмесінде баланы? к??ілін аударатындай арты? н?рселер болма?аны ж?н, ж?не оны? назарын барынша о?у?а шо?ырландыр?ан д?рыс. Сонды?тан о?у ?стелінде отыр?анда м??алім мен баланы? ойыншы??а тол?ан б?лмеге емес, ?абыр?а?а, кітап с?ресіне ?арап отыр?аны д?рыс. Ал ?стелді? ?стінде бір тапсырма?а ?ажетті ??ралдар ?ана т?рады. О?у?а ?ажетті ?ал?ан ??ралдарды ?стел ж?шігіне ты?ып, баланы? к?зінен тасадан тыс жерде ?стап, керек кезінде ?ана ал?ан д?рыс. Алды??ы ?олдан?ан заттарды алып тастау керек.
Бала саба?ты? ?немі бір уа?ытта ?тетініне ?йренуі тиіс. Сонда ол ересектер ?сын?ан «саба? о?у-ас ішу-ойнау» тізбегін игереді.
Мазм?ны бойынша ал?аш?ы саба?тар ойынны? жал?асы болуы м?мкін. ?йткені баланы ?стелге отыр?ыз?анда оны? назарын ?зімізге аудару?а кепілдік бере алмаймыз. Сонды?тан о?ан саба?ты? не??рлым жа?ымды т?рлерін ?сынамыз.
А?ыл-ой кемістігі бар балаларда кездесетін бір?атар ауызша с?йлеу тіліні? б?зылысы ?рт?рлі де?гейдегі жалпы моторикасыны? дамымауынан бай?алады, сондай-а? ?са? моторикасыны? тежелуінен к?рініс табады, ал ?ол сауса?тарыны? ?имыл-?оз?алысы тікелей ауызша с?йлеу ?ызметімен байланысты.Осы?ан орай осы атал?ан ба?ытта а?ыл-ой кемістігі бар балаларды о?ыту ж?не т?рбиелеу ж?йесінде т?рбиелік-т?зету іс-шаралары ?арастырылады.
Ауызша с?йлеу тіліні? ?алыптасуы ?олдарды?, д?лірек айтса? сауса?тарды? кинестетикалы? импульстеріні? ы?палынан туындайды.Баланы? с?йлеу тілін дамыту ?шін ?ол сауса?тарыны? ?имылын жатты?тыру ар?ылы ынталандыру ?сынылады. ?ол сауса?тарын жатты?тыруды 6-7 айлы?ынан бастап жатты?тыра беруге болады. Жатты?уларды баланы? жас ерекшелігіне сай та?далады. Осылайша, балалар?а ?рт?рлі диаметрдегі а?аш шарларды сауса?тарымен д??гелету беріледі, барлы? сауса?тармен жасауы тиіс, ол ?шін ермексаздан, монша?тардан д??гелектерді ?олдану?а болады. Сондай-а? шаршыларды ??растырумен айналысу?а болады, ?рт?рлі пирамидаларды жинастыру, ?арындаштарды, т?ймелерді, сірі?кені? шилерін бір ?йіндіден екіншісіне апарып ?ою сия?ты ?рекеттермен айналысу?а болады.
Санама? ойындарды да сауса?тарды дамыту ?шін пайдалану?а болады.
Сауса?тарды жатты?тыру барысында с?зді ?олданбай-а? жатты?уларды жасай беруге болады. Мысалы: «сауса?тар амандасады», с?? сауса? пен орта??ы сауса? екеуі бірігіп ж?ретін «адам», а?аш тамырларын барлы? бес сауса?ымызбен к?рсету ар?ылы жатты?тыру.
Бала сауса?тармен жекелеген м?сіндерді еркін жасап ?йренсе, онда тапсырманы к?рделендіруге болады. Мысалы, ша?ын к?рініс ойнау сауса?пен, та?ы да сакса?тар к?мегімен ?ыс?а ??гімелерді? мазм?нын айту.
А?ыл-ой кемістігі бар балаларды? жазбаша с?йлеу тілін дамыту жалпылама мектептердегідей ?те алмайды. ?йткені м?ндай балаларды? жазбаша с?йлеу тілін дамыту ?шін бір дыбысты, ол соны на?ты ?йренбейінше, ?йрету жал?аса береді. Баланы жалы?тырып алмас ?шін саба? ойын т?рінде ?ткізілгені д?рыс. Мысал?а бір дыбысты? баспа т?ріндегі ?рпін сурет салу ?нерімен ?штастырып жіберуге болады. «А» ?рпін алатын болса? оны? ?шб?рышты басын ?йді? шатыры ретінде салу деген сия?ты ?діс-т?сілдерді саба? барысында пайдалан?ан ж?н.
?азір баланы? с?йлеу тіліндегі кемшілікті не??рлым ерте жастан т?зету принципі жиі кездеседі, ?йткені кез-келген с?йлеу тіліні? б?зылысы ?андай де?гейде болмасын баланы? іс-?рекеті мен мінез-??л?ына сондай-а? с?йлеу тіліні? ары ?арай?ы дамуына ?сер етеді. С?йлеу тілін естіп ажырата алма?ан жа?дайда дыбысты? талдау мен жина?тау да?дысын ме?герту, жазуды ?йрену м?мкін емес. Мектеп жасында дыбысты? анализ бен синтезді ме?геру кезінде туындайтын ?иынды?тар жиі дисграфия?а алып келеді. С?йлеу тілі ??рылымыны? негізгі б?ліктері, дыбыстар, с?здіктер ж?не грамматикалы? ??рылысы болады. С?йлеу ?абілеті ?мір с?руді? барысында ?алыптасады ж?не осы ?орша?ан ортаны? за?дары бойынша ??рылады. Арнайы ойындар мен жатты?улар ?рдісінде балаларда с?здік емес дыбыстарды тану мен ажырату ?абілеттілігі дамиды. Балалар ойын кезінде дыбысты? тіркестерді, с?здерді естіп, дауысты? тембрін, к?шін ж?не биіктігін ажыратуды ?йрене білуі ?ажет. С?йлеуінде б?зылысы бар балаларда е? к?п тарал?ан ?ателерді? ?атарына бір ?ріпті бас?асымен ауыстыру жатса, екінші топ?а ?ріптерді тастап кету жатады. Я?ни, м?ндай балалар тек сауат ашу, жазу мен о?у процесінде ?ана емес, сондай-а? толы?ымен бастауыш о?ыту ба?дарламасын ме?геру ?иын?а со?ады. Баланы? с?йлеу тіліндегі дамымаушылы?ты? ?атарына дыбыстарды д?рыс айтпау, с?здік ?орыны? жетіспеуі, м?нерлеп айту т?сілдерін д?рыс ?олданбау, сондай-а? «шамадан тыс бос с?йлеу» жатады, Осы?ан байланысты с?йлеу тіліні? ??рлымы мен оларды балаларды? а?ылмен ?олдануына аса назар аудару керек.
Ойын- мектепке дейінгі баланы? негізгі іс-?рекет т?рі. Бала ?шін ойынны? алатын орны ерекше: олар ?шін ойын, о?у, е?бек, т?рбиелеуді? бір т?рі. баланы? ойнау?а деген ??штарлы?ы бар, соны ?ана?аттандыру керек. Бала?а ойнау ?шін уа?ыт беріп ?ана ?оймай, оны? бар ?міріне ойынды сі?ірту керек оны? ?міріні? барлы?ы б?л ойын. Ойын барысында бала ?орша?ан ?лемнен ал?ан ?серін, кітаптан ал?ан ?серін к?рсетеді; ??рдастары мен ?лкендермен ?арым-?атынасы дамиды. Ойын ?жымшылды?, елестету, ма?сат ?я ?мтылу, жина?ылы? сия?ты ?асиеттеріні? дамуына ?сер етеді. Ойын барысында баланы? ?орша?ан орта туралы да?дысы бекиді; ?абылдау, елестету, зейін, с?йлеу, сия?ты ?абілеттері дамиды. Ойын баланы? к??іл-к?йін к?теріп, сергітеді. Мектепке дейінгі ойынны? т?рлері: дидактикалы?, ?имылды, шы?армашылы? ??растырушы, драматизмдер, ма?ыналы-р?лдік ойындар. Ойын баланы? психикалы? ж?не а?ыл-ой дамуына жа?сы ?сер етеді. С?йлеу тіліміздегі а?аулы?тыр еріксіз ойын?а да ?сер етеді. М?ндай балаларды ойын?а ?осу ?иындайды. Зерттеу бойынша дамымаушылы?ы бар балалар ?лсіз, ойында алдына ма?сат ?оя алмайды. Олар к?біне к?рермен болады немесе орындаушы р?лін алады. К?рделі дамымаушылы?ы бар балалар ??рдастарымен ойнаудан бас тартады. Толы? еместік сезім балада ?жым?а деген теріс к?з?арас т?рбиелеуі м?мкін. С?йлеу тіліміздегі кемістік, ?имылыны? б?зылысы-балалы? толы? ?анды ойын?а араласуына кедергі болады, екінші жа?ынан бала ?з кемшілігіне аса м?н береді. С?йлеу моторикасы мен ?са? моторикасында?ы б?зылыстарды? салдарынан бала ойын барысында тез шаршайды,?имыл б?зылысы, тез шаршау ?жымды? ойын?а араласуы да ?иындайды. Бірінші жа?дайда ойын д?рыс с?йлеу туралы білім алу?а, олар?а ?ажетті да?дылар мен білімдерді т?рбиелеуде ?жым?а деген д?рыс ?арым-?атынас ?алыптастыруда к?мектессе. Екінші жа?дайда баланы іс-?рекетті? бірінші т?рінен екінші т?ріне ауыстыру?а, сондай-а? демалуына, саба? барысында ал?ан білімін еш м?жб?рсіз бекітуге м?мкіндік береді. Авторлар ойынды с?йлеу тілін дамыту ж?не т?зету ма?сатында ?олдануды ?сын?ан. Мектепке дейінгі т?рбие бойынша ?дебиеттерде ойынны? т?рлерін б?лген; дидактикалы?, ?имылды, шы?армашылы? ??растыру, драматизм-ойындары, р?лдік-ма?ыналы?. Дидактикалы? ойындар. Б?л ойынды белгілі ережесі мен мазм?ны бойынша ?лкендер ?йымдастырады. Дидактикалы? ойындарды? міндеті- балаларды? ба?ыттал?ан ж?не орта? іс-?рекетін ?йымдастыру. О?ытушы ойындар. Б?л ойын барысында бала еш м?жб?рсіз,бай?амай ?ажетті білімдерді алады.
Балалар ойын тапсырмаларына ?ызы?а к??іл б?леді. Табу, айту, атау, ойын тапсырмасын сапалы шешуге к??іл б?леді: с?лбаны ?демі ??растыру, суретті д?рыс та?дау. 5 жаста?а бала дидактикалы? ойын барысында заттарды? саны мен сапасын оны? атауларды, оларды сырт?ы бейнесі бойынша салыстырып, есте са?тауды ?йренеді. 6 жаста?ы бала ойын тапсырмасын сапалы шешуге ?ызы?ушылы?ы арта т?седі. Ал 7 жас?а таман б?рын?ысынша ойын ?рекеті ?ызы?тырады, біра? к?біне ойынны? н?тижесі ?ызы?тау болады. Б?л кезде ?зіндік ?йымдастыратын, ба?алау, ?зін-?зі ба?ылау сия?ты ?асиеттерін дамыту?а ы?пал ететін ойындар ?олданылады. Б?л жаста?ы балалар ?шін аспапты таны, дыбыстарды ?айтала, ?зі? с?йетін ?уенді орында деген сия?ты музыкалы? дидактикалы? ойындар ?олданылады. С?йлеу тілінде кемшілігі бар балаларда ?имыл б?зылысы жиі кездеседі: ?имылды? епсіздігі жина?ылы? емес ебедейсіз, ?р т?рлі ?имыл икемсіздігі. Сол ?шін ?имылды ойындарды? алатын орны ерекше. Балалар ?ажет ?имылды шы?дайды, ?жымды? ойындар ойнауды ?йренді. Б?л ойындар алада д?рыс тыныс ?ле? мен дыбыстауды, ?имылды с?збен ?штастыруды т?рбиелеуге ?сер етеді. Шы?армашылы? ойындар. Б?л ойында балалар ?з ойын ?иялын, ?орша?ан ?лемнен ал?ан ?серін ?з білімі мен т?жірибесін к?рсете алады. Шы?армашылы? ойынны? бір т?рі ??рылыс заттарымен ойнау. Б?л ойын?а баланы? ке?істікте ба?дарлануына к?лем мен сан, сапа туралы т?сінігін дамыту?а ?сер етеді. ??рылыс ойындарында кубиктер, ?ораптар, баулар, ??м, сазбалшы?, т.б. ?олданылуы м?мкін ж?не де ??рылыс ойындарын сондай-а? т?зету ма?сатында да ?олданады: баланы? байсалды мінезіне, саба??а ?згерту енгізу ?шін. Б?л баланы? с?йлеуімен байланысты. Жеке заттарды атайды, с?ра?тар?а жауап береді. Драммалы? ойындары ?те ?ызы?ты ?теді. Б?л кезде балалар с?йікті ертегілерін айтады, ертегі кейіпкерлерін салады, диалог ж?ргізеді. Егер ?ажетті киімдер мен бетперделер дайындалса ойын одан ?рі ?ызы?ыра? болады. Драммалы? ойыны бала ба?ша ?уырша?тары мен де ж?ргізіледі. Б?л ойын бала д?рыс с?йлеуге ?йренгеннен кейін ?ана ойнатылады. Ойынды ?ткізу ?шін жа?сы дайындалу керек. Алдымен балалар?а ертегіні о?иды, с?ра?тар ?ояды, ?имылдарды бейнелейді. Осыдан кейін ?ана барып ойын?а кірісуге болады. Ма?ыналы?-р?лдік ойындарда баланы? ?мір туралы т?сінігі ке?ейеді. Ма?ыналы? –р?лдік ойындарды? та?ырыбы ?рт?рлі ?рі бала?а жа?ын болуы керек. Логикалы? саба?тарда р?лдік ойындар бала еркін с?ра?тар?а жауап бере ал?анда ?ана ойнатылады.
Демек баланы? д?рыс дыбыстау м?селесіне отанды? ж?не шы?ыс Педагогтары ?лкен к??іл б?лген. Баланы с?йлеу тілін дамыту мектепке дейінгі жаста?ы баланы? с?здік ж?не ?арым ?атынас ж?йесін ?алыптастыруды болжайды. Біра? ?азіргі жа?дайда мектепке дейінгі мекемелерді? т?рбиеленушілеріні? 50% с?йлеу тілінде а?аулы?ы бар ж?не мектепте о?у?а дайын емес. Баланы? с?йлеу тіліні? дамуы баланы? с?здік ?арым -?атынас ж?йесін ?алыптастыру?а ба?ытталады. Біра? ?азіргі кезде мектепке дейінгі мекемелерді? т?рбиеленушілерді? 50% да с?йлеу тілінде а?аулы?ы болады ж?не мектепке толы? дайын емес болады. Балаларды? с?йлеу тіліндегі а?аулы?ы ай?ын к?рінуі де м?мкін, сондай а? с?йлеу іс-?рекетіні? де?гейлерін ?амтитын ерекшеліктері де болуы м?мкін. А?ыл-ой кемістігі бар алты жасар баланы? с?йлеу тіліндегі негізгі к?рінетін белгі дыбыстарыны? ?алыптаспауы. Лексикалы?- грамматикалы? дамуы да кешеуілдейді. Мектепке дейінгі жаста ойын бала іс-?рекетіні? негізгі т?рі болып табылады. Баланы? д?рыс емес с?йлеу тілі мен мінез-??л?ында?ы ерекшеліктері оларды? ойын іс-?рекетіне ?сер етеді. Ойын бала?а д?рыс с?йлеу мен мінез ??лы? туралы ?ажетті білім береді, балада ?жым мен онда?ы ?з орнына д?рыс ?арым ?атынасты, ?ажетті да?дылар мен ?абілеттерді т?рбиелеуге к?мектеседі.
