Татар теленн?н эш д?фт?ре. 9нчы сыйныф

И?ади ш?хес ?стер? ??м формалаштыру-х?зерге заман м?кт?бене? т?п бурычларыннан санала. И?ади ?сешк? юн?лдерелг?н д?рес структурасы класста и?ади хал?т тудыру ??м ш?хест? белемне ?зл?штер? сыйфатлары формалаштыруга юн?лдерелг?н. Барлык педагогик технологиял?р укытуны? эффектлылыгын, белем сыйфатын к?т?р?, шуны? бел?н берг? баланы ш?хес буларак ?стер?, укучыларга дифференциаль якын килеп, укытуны индивидуальл?штер? максатыннан кулланыла. Укучыларны? татар теле ??м ?д?бияты буенча белем ??м к?некм?л?рене? ныклы булуы ?чен, д?реслект?н тыш башка уку ?сбаплары бел?н д? эшне яхшы, шулай ук системалы оештыруны? ???мияте зур.

Мен? шуларны к?зд? тотып, 9 нчы сыйныфлар ?чен т?зелг?н эш д?фт?рл?ренд? (авторлык проект) текст бел?н эшк? зур ???мият бирел?: с?нгатьле уку, теманы ??м идеяне ачыклау, текстны? стилен билгел??, со?ыннан укучыларны? грамматик белем ??м к?некм?л?рен тикшер? ?чен сораулар бирел?. Эш д?фт?ренд? я?а грамматик – лексик материалны ныгыту ?чен язмача к?нег?л?р сериясе, темалар буенча биремн?р урын алган.

Шулай ук укучыларны имтиханнарга ?зерл??д? мондый эш д?фт?рл?ре кир?к дип саныйм. Биремн?рне? кайберл?ре татар теленн?н БДИ на охшаш. Тестлар, схемалар, практикумнар, тел- сур?тл?? чаралары, и?ади эшл?р-барысы да имтихан эшл?ренд? очрый. Тема бетк?нн?н со? хаталар ?стенд? эш ?тк?рел?, моны? ?чен аерым бит бар. Бу эшне “Кагыйд?л?р ?ыелмасы” буенча алып барырга була.

Вы уже знаете о суперспособностях современного учителя?

Тратить минимум сил на подготовку и проведение уроков.

Быстро и объективно проверять знания учащихся.

Сделать изучение нового материала максимально понятным.

Избавить себя от подбора заданий и их проверки после уроков.

Наладить дисциплину на своих уроках.

Получить возможность работать творчески.

=> ПОЛУЧИТЬ СУПЕРСПОСОБНОСТИ УЧИТЕЛЯ <=

Просмотр содержимого документа
«Татар теленн?н эш д?фт?ре. 9нчы сыйныф »

9 класс

2012

Гыйззәтуллина Р.Р.

Татар теленнән эш дәфтәре (Татар мәктәпләренең татар теле укытучылары, 9нчы сыйныф укучылары өчен ярдәмлек)

9 нчы класс өчен төзелгән эш дәфтәрендә текст белән эшкә зур әһәмият бирелә: сәнгатьле уку, теманы һәм идеяне ачыклау, текстның стилен билгеләү, соңыннан укучыларның грамматик белем һәм күнекмәләрен тикшерү өчен сораулар бирелә. Эш дәфтәрендә яңа грамматик – лексик материалны ныгыту өчен язмача күнегүләр сериясе, темалар буенча биремнәр урын алган.

Сүз башы

Бүген педагогика алдында укыту процессын кызыклы һәм файдалы итү проблемасы төп проблемаларның берсе булып тора. Укытучылар үз эшләрендә төрле метод һәм алымнар кулланып эшлиләр.

Иҗади шәхес үстерү һәм формалаштыру-хәзерге заман мәктәбенең төп бурычларыннан санала. Иҗади үсешкә юнәлдерелгән дәрес структурасы класста иҗади халәт тудыру һәм шәхестә белемне үзләштерү сыйфатлары формалаштыруга юнәлдерелгән. Барлык педагогик технологияләр укытуның эффектлылыгын, белем сыйфатын күтәрү, шуның белән бергә баланы шәхес буларак үстерү, укучыларга дифференциаль якын килеп, укытуны индивидуальләштерү максатыннан кулланыла. Укучыларның татар теле һәм әдәбияты буенча белем һәм күнекмәләренең ныклы булуы өчен, дәреслектән тыш башка уку әсбаплары белән дә эшне яхшы, шулай ук системалы оештыруның әһәмияте зур.

9 класс өчен төзелгән эш дәфтәрендә текст белән эшкә зур әһәмият бирелә: сәнгатьле уку, теманы, идеяне ачыклау, стильне билгеләү, соңыннан укучыларның грамматик белем һәм күнекмәләрен тикшерү өчен сораулар бирелә. Эш дәфтәрендә яңа грамматик – лексик материалны ныгыту өчен язмача күнегүләр сериясе, темалар буенча биремнәр урын алган.

Татар теле өлкәсендә эшләүче телче галимнәрнең хезмәтләре һәм аерым язучыларның әсәрләре белән таныштыру, укучыларга төрле яклы тәрбия бирерлек текстлар сайлау -болар барысы да укучыларга белем һәм тәрбия бирүдә комплекслы якын килергә мөмкинлек тудыралар.

Шулай ук укучыларны имтиханнарга әзерләүдә мондый эш дәфтәрләре кирәк дип саныйм. Биремнәрнең кайберләре татар теленнән БДИ на охшаш. Тестлар, схемалар, практикумнар, тел- сурәтләү чаралары, иҗади эшләр-барысы да имтихан эшләрендә очрый. Тема беткәннән соң хаталар өстендә эш үткәрелә, моның өчен аерым бит бар. Бу эшне “Кагыйдәләр җыелмасы” буенча алып барырга була.

Укучыларга эш дәфтәрен электрон формада, электрон почта аша тапшыру мөмкинчелеге бар.

Һәр укытучы ана телен, аның грамматик төзелешен үзләштергән, грамматик, стилистик һәм орфографик яктан дөрес сөйләм һәм язу күнекмәләренә ия булган, орфоэпик, орфографик һәм пунктуацион яктан тулы белемле, тел чараларыннан уңышлы файдалана белүче һәм сәнгатьле уку күнекмәләре алган укучылар әзерләргә тели.

ФОНЕТИКА

1)Ка...ннар шаула...ына карап торганыгыз бармы сезнең? 2)Карагыз әле әнә нәзек билле ка...н яш...ләрен күрәсезме? 3)Алар бар(ы)сы (да) ко...шка караган. 4)Ко...ш ка...ннарның яшә... чыганагы х...ялы.5) Әмм... алар бу х...ялларына бер...акыт(та) да ирешә алма...чаклар юк. 6)Ка...ннар моны үзләре (дә) беләләр. 7)Беләләр шуңа күрә (дә) үз мә...ә...әтләрен ка...ннар арасыннан ...злиләр.

8)Күрәсезме әнә бер ка...нның туры з...фа булып үсеп килгән кә...сәсе кинәт бер як читкә та...пылыбрак киткән. 9)Әйе ул нәк... шушы урында ...нәшәсендәге ка...н сыл...ына гашыйк булган. 10)Күрәсезме? 11)Ләкин ка...н кызы горур зат икән сер бирмичә ...аман туп-туры үсә барган. 12)Җаны (да) бар икән бер колач ара ме...гәч ул ка...н егете ягына а...ышкан һәм аларның беләкләре беләккә кагылган чәчләре чәчкә үрелгән моңнары ша...лары а...аздаш булган... 13)Алар шулк...дәр бәхетле бәхетле!

14)Өч...нче бер ка...н бик карт ка...н бөк(ер)әеп зәг...ф...ләнеп беткән бер кулбашы бөт...нләй (дә) аска салынып төшкән. 15)Янын(да) гына мә...ә...әте (дә) бар икән. 16)Ул шундый ук карт әмм... ак с...лулыгын горурлыгын югалтмаган. 17)Менә кем өч...н саргаеп яши икән безнең каеныбыз! 18)Горур мә...ә...әт каршында башын игән карт агач миңа кызганыч т...елды.

19)Мин булсам сер бирмичә башны югары күтәреп мәг...р...р яшәр идем. 20)Шулай яшәгәндә генә сөйгән ярлар үз итә шулай яшәгәндә генә сине матур язмыш көтә!

21)Табиг...т... менә шундый әкият сөйләде миңа.

(Г.Гыйльманов)

1. Текстка исем бирегез.

________________________________________________________

2. Текстның төп мәгънәсе кайсы җөмләдә тулырак бирелгән?

________________________________________________________

3. Текстның нинди стильдә язылуын билгеләгез. Исбат итегез.

4. Тиешле тыныш билгеләрен куегыз һәм төшеп калган хәрефләрне языгыз.

5. Табигать сүзенә фонетик анализ ясагыз.

6. 11-13 нче җөмләләрдән яңгырау тартык авазлардан гына торган сүзләрне күчереп языгыз.

___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

7. 15-17 нче җөмләләрдән тамырдан, ясагыч һәм бəйлəгеч кушымчалардан торган сүзләрне языгыз.

_________________________________________________________

8. 6-7 нче җөмләләрдә нинди тел-сурәтләү чарасы кулланылган?

________________________________________________________

9. "Кыска, иренләшмәгән калын сузык аваз" билгеләмәсе кайсы сузык авазга туры килә?

[а], 2) [ы], 3) [э], 4) [у].

10. 14 нче җөмләдән ирен гармониясе булган сүзләрне күчереп языгыз.

_________________________________________________________

11. 8 нче җөмләдән кире ассимиляция күренешенә мисал языгыз.

________________________________________________________

12. Сүзләрнең язылышы нинди орфографик принципка нигезләнеп язылганын билгеләгез: а) фонетик

б) морфологик в) график г) тарихи-традицион

унбиш (_), тембр(_), һәлак(_), карабрак(_), бәла(_), әнкәй(_), урманлы(_).

13. Маэмай сүзенең иҗек моделен билгеләгез.

А)ТСС-ТС-ТСТ; Б)ТСТ-ТС-ТСТ; В)ТС-С-ТС-ТСТ; Г)ТСТ-ТС-СТ

14. Рәсемгә карата фикерләрегезне языгыз.

Хаталар өстендә эш

_________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

ЛЕКСИКОЛОГИЯ

1)Тышкы яктан киез кадаклаган авыр имән ишек.2) Ишектән керү белән, уң җилкәң зур мичкә килеп бәрелә.3) Сул як стена буена гади фанердан әмәлләнгән шкаф куйганнар.4) Шкаф белән аксап беткән такта өстәл янында артлы урындык – бригадир иптәш Шәйдуллинның тәхете. 5)Гади колхозчылар ул тәхеткә утырырга куркалар. 6)Власть дигән нәрсәне югарыда утыручы җитәкчеләр бирә. 7)Властька кул сузу һәр чорда, бигрәк тә бүгенге көндә, иң зур җинаять санала иде. (М.Юныс)

Текстка лексик анализ.

1.1 нче җөмләдән бермәгънәле һәм күпмәгънәле сүзләрне языгыз.

________________________________________________________________________________________________________________

2. 2 күпмәгънәле сүзнең мәгънәләрен аңлатыгыз.

3. 4-5 нче җөмләләрдән метафора табыгыз.

________________________________________________________

4. 2, 5, 7 нче җөмләләрдән омонимнар табыгыз.

________________________________________________________

5. А) төрки-татар, Б) гарәп-фарсы, В) рус телләреннән кергән сүзләрне билгеләгез

Тышкы, яктан, киез, тәхете, өстәл, имән, һәр, стена, җинаять, белән, мич, Шәйдуллин, колхоз.

6. 6-7 нче җөмләләрдән фразеологик әйтелмәләр табыгыз.

________________________________________________________________________________________________________________

7. Җөмләләрдән А) һөнәри, Б) диалекталь сүзләрне, В) фәнни терминнар, Г) жаргоннарны табып, мәгънәләрен аңлатыгыз, текстта кулланылу максатын билгеләгез.

1) Үз телеңне әллә белмәстерсеңме, нәмә дәшмисең? (М. Юныс) 2) Гомумән, безнең студентлар универда күңелләренә хуш килгән урыннарга яңа исемнәр уйлап табарга яраталар (“Ялкын” ж.) 3) Редиска! Клоунга охшаган кеше нәкъ син үзең инде! (М. Юныс) 4) Авазларның формант төзелеше аларның спектрында ачык күренә. (Ф. Сафиуллина) 5) Инструктаж үтү өчен шәп вакыт. (И. Юзеев) 6) Кызларның күлмәкләре киң вә озынлыкта уртача булып, фәкать бер кыса вә ике катлы зур-зур итәкләрдән генә буладыр. (З. Бәшири)

8. Фразеологик әйтелмәләрне билгеләгез.

1) авыз еру, авыз йомып калу, авыздан өзү

2) зирәк, зиһенле, тапкыр, акыллы

3) карт аю - картаю, карат - кара ат, яра (утын яра) - яра (җәрәхәт)

4) ал - арт, дус - дошман, югары - түбән

9.Мәкаль һәм әйтемнәрәге төшеп калган урыннарга тиешле синонимнарны куегыз.

1) Дан һәм _________________ җирдә ята- билең бөк тә казып ал.

2) Кулым көче-зур байлык, тиз йөрешем – _____________.

3) _________________ – көч, татулыкта –______________.

4) Ак булмаса да, _________ булсын.

Хаталар өстендә эш

СҮЗ ЯСАЛЫШЫ

1)Иртән көтү куг...нчы безнең ише...алдында иде инде көчекләр. 2)Ничек шулай яраткандыр т...бигать? берсе – бүздәй ап-ак, икенчесе – җир кебек кап-кара? агының күзләре күксел төстә, карасының күзләре дә чем-кара? ерактанрак карасаң? аның күзләре күренми дә хәтта? нәни төймәчекләр генә елтырап торасыман.
3)Көчекләр д...релди-д...релди сөт эчтеләр дә кояшта җылы...ган басма тактасы өст...ндә икесе бер йомгакка әверелеп, йокыга киттеләр.

4)Көз җитте. 5)Бәрәңге бакчалары Карабай йоныдай каралгач? атна-ун көн микән? юк микән? бервакыт иртүк сәер тавыш сискәндереп уятты мине. 6)Кайдадыр кемдер кемгәдер рәнҗеп, җ...берләнеп елый иде сыман. 7)Тор...п? тәрәзә янына килдем. 8)Бөтен җи...ан ап-ак. 9)Кар яуган, беренче кар яуган. 10)Җиңел генә киенеп? ише...алдына чыктым. 11)Йомшак карга беренче эз салуым булды? теге тавыш янә, бу юлы якында гына ишетелде. 12)Күз камашуы кими төшкәч? ише...алдындагы тамашаны күреп? тетрәнеп киттем? кар җәймәсе уртасында сорг...лтланып? төсе уңы...рак калган Акбай? ак дөньяның бердәнбер чәчәгедәй балкып утырган туганының ияге астына башын яшереп, кызгандырып, нәзек кенә шы...шып, үзенчә чын күңелдән елый иде. 13)Карабай әледән-әле аның колак артына кара бор...нын тидергәләп ала. 14)Әйтерсең лә, Акбай үзенең ак төстә булуы белән масаеп йөрү... өчен туганыннан гафу үтенә, тегесе исә? “Елама, елама, гафу итәм сине… Дөнья шулай ул, гел актан я...сә карадан гына тормый, аклы-каралы була”? — дип, Акбайны ю...та иде. (Ф.Шәфигуллин)

1. Текстка исем бирегез.

___________________________________________________________

2. Текстның нинди стильдә язылуын билгеләгез. Исбат итегез.

3. Тиешле тыныш билгеләрен куегыз һәм төшеп калган хәрефләрне языгыз.

5. Тексттан парлы сүзләрне табып языгыз.

________________________________________________________________________________________________________________

6. 2 нче җөмләдәге сыйфатларның дәрәҗәсен билгеләгез.

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

7. Сүз ясалышы юлларын билгеләгез.

А) сүзгә кушымчалар өстәү Б) сүзләрне кушу В) сүзгә яңа мәгънә өстәү Г) сүзнең бер сүз төркеменнән икенчесенә күчүе

Көтү, ишегалдында, бүздәй, басма тактасы, йомгакка, Карабай, атна-ун, җәймәсе, йоныдай

8. Бирелгән схемаларга туры китереп, 2 шәр сүз языгыз.

9. Тамыр, ясагыч һәм тартым кушымчалары булган рәтне билгеләргә.
а)печәнлектә,сызым, көрәге;
ә) авылдашы, киңәшчесе, сүзлегем;
б) урак, сыекчасы, юлдашым;
в) сөйләм, таянычың, ярма.
10. Тамыр, ясагыч һәм килеш кушымчаларыннан торган рәтне билгеләргә.
а) уракны, белеме, печәнлек;
ә) тракторчылар, шәһәрчектә, балакаем;
б) элгечне, печәнлектә, сердәшкә;
в) китабыма, көрәкне, алмагач.

11. Кайсы төркемдәге сүзтезмәләр тезмә исем түгел?
а) кура җиләге, Киек каз юлы, Татарстан Республикасы;
ә) кызыл яулык, кара туфрак, зәңгәр күк;
б) кычыткан чыпчыгы, кызыл карлыган, каен гөмбәсе;
в) сукыр тычкан, кан басымы, мүк җиләге.

12. Дәвам итегез, үз фикерегезне языгыз.

Дөнья шулай ул, гел актан яисә карадан гына тормый, аклы-каралы була.

Хаталар өстендә эш

МОРФОЛОГИЯ

1)Менә кошларның бала оч...рыр вакытлары җитте. 2)Оялар эчендә кош балаларының “чи-чи” килгән тавышлары күптән ишетелә инде. 3)Малайлар шул бала кошларның оя тишегеннән күренүләрен түземсе..лек белән көтә башладылар.

4)Күрше малайларының яңа мәшәк...тьләрен читтән генә күзәтеп яшәгән Мөсәллим карт кына шатланырга ашыкмады бугай. 5)Аның күз карашларына ку...ган моңсулыкны, шомны йөз...ндәге изгелек чалымнары гына яшереп кала алмый иде шул.

6)Бу шомлы моңсулыкның сәбәбе бераздан ачыкланды: Хәлим ясаган ояда үскән ике сыерчык баласы да канат җә...ргә вакыт җиткәч кенә җиргә егылып төште. 7)Сары томш...кларын сузып хәрәкәтсез-тынсыз яткан кош балаларына карап Хәлим тавыш-тын чыгарм...йча гына елады. 8)Аңа кушылып Сәлим дә елады...

9)Балаларыннан мә...рүм калган кошлар үзләре дә өзгәләнеп еладылар ахры. 10)Алар үзәк өзг...ч тавышлар белән ачыргаланып кычкыра-кычкыра үле балалары өстендә бөт...релеп очтылар-очтылар да, моңсыз, ямьсез ш..гырдап каядыр китеп бардылар бу якта бүтән күренмәделәр.

11)Сәлим исә үз кошлары белән җәй ахырына кадәр яшәде. 12)Кайчагында аның янына Хәлим килеп керә. 13)Күзләрендә – менә түгеләм, менә түгеләм дип торган моң, сагыш. 14)Ул керсә, Сәлим дә моңсуланып кала. 15)Алар шулай моңсу гына, бер авыз сүз сөйләшмичә, үз балаларын оч...рга өйрәтүче сыерчыкларны күзәтәләр...

16)Ак бабай малайлар янына бик сирәк керә. 17)Кошлар гамен үз язмышларына алып яшәүче бу яшь җаннарны ул койма аша гына күзәтеп яши. 18)Чөнки аның үз хәле хәл: ниндидер бер изге г...мәлне кылып җиткермәде ул. 19)Ниндидер бик мө...им сүзне таба, әйтә алмады... 20)Нәрсәнедер күз уңыннан ычкындырды... 21)Күңел г...мен дөнья г...меннән өстен куйды...

22) Офык читендә тәгәрәп йөрүче кояш кына, аңа карап: “Борчылма Хода бәндәсе кеше гомере генә озын ул, бер ялгышны төзәтергә язмышлар кирәк. Табигатьнең гомере яз саен кабатланып тора, киләчәк язларда сак бул, уяу, сизгер бул...” – ди кебек. (Г.Гыйльманов буенча)

1. Текстка исем бирегез.

________________________________________________________

2. Текстның нинди стильдә язылуын билгеләгез. Исбат итегез.

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

3.Текстта төп фикер кайсы җөмләдә бирелгән? ________________________________________________________

4. Тиешле тыныш билгеләрен куегыз һәм төшеп калган хәрефләрне языгыз.

5. 1-3 нче җөмләдәге сүзләрне сүз төркемнәре буенча тикшерегез.

6. 10 нчы җөмләдәге фигыльләрнең төркемчәләрен бигеләгез.

7. Күрсәтү алмашлыгы булган җөмләләрнең санын арта бару тәртибендә күрсәтегез.

________________________________________________________

8. Кайсы төркемдәге сүзләрнең берсе дә мөстәкыйль сүз төркеменә керми?

1) тиеш, көрәш, юри, ах 2) җем-җем, яшел, бар, алты

3) бугай, һәм, түгел, сыман 4) айлык, көмеш, җиләс, һау-һау

9. Төшем юнәлешендәге фигыльләр кайсы рәттә?

1) бару, сибү, ярату, җырлау 2) юылу, эшләнү, бизәлү, төзәлү

3) бизәтү көлдерү, эшләтү, ашату 4) киенү, бизәнү, юыну, төрелү

10. 5 нче җөмләдә тартым белән төрләнгән ничә исем бирелгән? ______________________________________________

11. 15 нче җөмләдәге алмашлыкларның төркемчәләрен билгеләгез.

________________________________________________________________________________________________________________

12. 9 нчы җөмләдәге ахры сүзе нинди сүз төркеме.

________________________________________________________

13. Синонимнар кайсы җөмләдә кулланыла?

1) 5 2) 10 3) 13 4) 19

14. 17 нче җөмләдән метафора һәм метонимияне табыгыз.

____________________________________________________________________________________________________________________

15. Эндәш сүзе булган җөмләнең номерын языгыз ________________________________________________________

16. Хәл фигыль кушымчасын күрсәтегез.

1.–са\-сә 2. –ып\-еп, -ганчы\-гәнче

3. –ачак\-әчәк, -ячак\-ячәк 4. –ган\-гән

17. Автор позициясен, аның әйтергә теләгән фикерен үз сүзләрегез белән аңлатып бирегез.

Хаталар өстендә эш

СИНТАКСИС

СҮЗТЕЗМӘ

1. Кирәкле сүзләрне куеп укырга.

1.Сөйләм вакытында сүзләр үзара_________________ төрле бәйләнештә була. 2.____________________ бәйләнештәге сүзләр тигез хокуклы була,_________________бәйләнештәге сүзләр бер-берсенә буйсынып килә. 3.________________ бәйләнештә булган сүзләрнең берсе-ияртүче, икенчесе иярүче сүз дип атала. 4. Ияртүле бәйләнештәге сүзләр арасында_______________төрле мөнәсәбәт була. 6. Иярүче сүз ияртүче сүзнең мәгънәсенә төгәллек керткәндә, мөнәсәбәт барлыкка килә һәм сүзтезмә төзелә. 7. Төгәлләүле мөнәсәбәтне белдергәндә, иярүче сүз_______________сүздән алда килә. 8. Иярүче сүз ияртүчедән_________________килеп, аңа өстәмә төгәллек, ачыклык кертсә, сүзләр арасында ______________ мөнәсәбәт урнашкан була.

Сүзтезмәләргә анализ ясау тәртибе.

Җөмләдән сүзтезмәләрне аерып чыгару (ия белән хәбәр бигеләнә, алар сүзтезмә түгел)
Гадиме, катлаулымы?
Синтаксик яктан иреклеме, тотрыклымы?
Иярүче һәм ияртүче сүзне билгеләү.
Ияртүче сүздән чыгып, билгеләмә бирү.
Иярүче һәм ияртүче сүздән чыгып, тулы билгеләмә бирү.
Компонентлары арасында мәгънә мөнәсәбәтен билгеләү. Ияртүче сүздән чыгып, иярүче сүзгә сорау кую.
Компонентлары арасында грамматик бәйләүче чараларны күрсәтү.

Үрнәк.

Аңа таба атладылар – гади сүзтезмә, синтаксик яктан ирекле. Ияртүче сүз – атладылар (фигыль), иярүчесе – аңа таба (алмашлык). Бу алмашлыкны фигыль сүзтезмә, төгәлләүле мөнәсәбәт. Бәйләүче чара – юнәлеш килеш кушымчасы һәм таба бәйлеге.

2 бирем. Җөмләне сүзтезмәләргә таркатыгыз. Сүзтезмәләргә анализ ясагыз.

а) Казан шәһәренең иң биек, иң текә елга ярында ак Кремль урнашкан.

б) Сөембикә манарасы – безнең җиребездә булып узган шомлы вакыйгаларның шаһиты.

3.Практик эш.

Дөрес җавапны билгеләгез.

1.Җөмләләрдә тезүле бәйләнештәге сүзләрне күрсәтегез.

-Бакчада алма, чия, карлыган өлгергән.

-Укучылар кызыклы китап укый.

-Абыем артсыз урындык (табурет) ясады.

2.Аныклаулы мөнәсәбәтне белдергән сүзләрне билгеләгез.

урамда уйнау, өстәлгә кую;
җил исә, яңгыр ява;
юл капчыгы (рюкзак), Самара (элеккеге Куйбышев).

3. Хәбәрлекле мөнәсәбәтне белдергән сүзләрне билгеләгез.

- хат язу, телевизор карау;

- тау күренә, су салкын;

Киек каз юлы; үги ана яфрагы.

4. Төгәлләүле мөнәсәбәтне белдергән сүзләрне билгеләгез.

бакчада эшләү, укытучыга әйтү;
урам тар, агач утыртылды;
үтәли җил (сквозняк), Волгоград (элеккеге Сталинград)

5. Хәбәрлекле мөнәсәбәт

ия белән хәбәр арасында;
аергыч белән аерылмыш арасында;
сан белән саналмыш арасында була.

6. Төгәлләүле мөнәсәбәт булганда, иярүче сүз

ияртүче сүздән соң килә;

- ияртүче сүздән алда килә;

төрлечә килергә мөмкин.

7.Төгәлләүле мөнәсәбәт булганда, иярүче сүз

ияртүче сүзнең мәгънәсенә төгәллек кертә;

- ияртүче сүзнең мәгънәсенә ачыклык кертә;

ияртүче сүз турында хәбәр итә.

8.Аныклаулы мөнәсәбәт булганда, иярүче сүз

ияртүче сүздән соң килә;

- ияртүче сүздән алда килә;

төрлечә килергә мөмкин.

9.Аныклаулы мөнәсәбәт булганда, иярүче сүз

ияртүче сүзнең мәгънәсенә төгәллек кертә;

- ияртүче сүз турында хәбәр итә;

ияртүче сүзнең мәгънәсенә ачыклык кертә .

10. Фигыль сүзтезмәне табыгыз

а) китәргә уйлау б) киләсе кунак

в) беренче баскыч г) йөрергә уңай

11. Әйтеп аңлату сүзтезмәсендә бәйләүче чара.

а) янәшә тору б) сүз тәртибе

в) – еп хәл фигыль кушымчасы г) исем фигыль формасы

12. Сүзләр бәйләнеше нигезендә нинди синтаксик берәмлек барлыкка килә?

Суга бару.

а) сүзтезмә б) җөмлә в) тезмә сүз

13. Ике елдан соң очрашу сүзтезмәсенең төзелешен билгеләгез

а) гади сүзтезмә б) катлаулы сүзтезмә

Хаталар өстендә эш

ГАДИ ҖӨМЛӘ

1)Төннең иң кыска вакыты. 2)Без печә...гә төштек. 3)Менә (бер)заман, күңелле елма...п ко...ш күтәрелә.4)Сәг...т... биш (тә) тула. 5)Шунда яшел чәчәк тө...мәләре сүз ку...шкандай бердәм ачылып киә. 6)Ачылган бере ак йолд...з булып кабына.

7)Ак төнбоек! 8)Табигать бу чаклы (да) матурлыкны тудырыр пак...лек-сафлыкны иҗат итәр икән дип, он...т...лып карыйбыз сокланып туя алмыйбыз.

9)Исемгә бай ул төнбоек. 10)Ак лал... исемле (дә) ул. 11)Су (гөл)чәчәге ул. 12)Хәтт... нимфея (дә). 13)Берсеннән-берсе матур исемнәр!

14)Соңгысы боры...гы греклардан чыккан сүз. 15)Имеш, бер сылу нимфа ак төнбоекка әйләнгән. 16)Легенда инде бу! 17)Тик аның легендага керүенә г...җәпләнер урын юк (шул) чаклы гүзәл чәчәккә боры...гылар (да) сокла...мый булдыра алмаганнар.

18)Һәр чәчәк уртасында бер кояш! 19)Әйтерсең (лә) күктәге якты кояш белән игезәк. 20)Шул сары “кояш”ларын күркәм турсайтып алар көннәр буе кояштан күз алмый.

21)Кичке биштә янә су төб...нә иңәләр. ...лек дүрт кас... яфракларын төреп ябарлар аннары гына әйләнеп (тә) тулганып (та) бата башларлар. 22)Ә хәзергә су өст... бәйрәм көне күк! 23)Якыннарында – сары төнбоеклар. 24)Болары су өстенә дә кагылмый чак кына өскә күтәрелеп торалар гүя шулай калкынып нидер көтәләр. (Г. Хәсәнов)

1. Текстка исем бирегез.

___________________________________________________

2. Текстның нинди стильдә язылуын билгеләгез. Исбат итегез.

________________________________________________________________________________________________________________

3. Тиешле тыныш билгеләрен куегыз һәм төшеп калган хәрефләрне языгыз.

4. Тексттагы тойгылы җөмләләрнең санын арта бару тәртибендә күрсәтегез.

________________________________________________________

5. 20 нче җөмләдәге баш кисәкләрне язып алыгыз.

________________________________________________________________________________________________________________

6. Бер составлы җөмләләрнең санын арта бару тәртибендә күрсәтегез.

________________________________________________________

7. 5-9 нчы җөмләләрдән тиңдәш кисәкләр үзара санау интонациясе ярдәмендә бәйләнгән җөмләне күрсәтегез.

________________________________________________________

8. Баш кисәкләре өстәлмә булып килгән абзацтагы җөмләләрнең саннарын күрсәтегез.

________________________________________________________

9. Гади җөмләгә синтаксик анализ

Гади җөмләгә синтаксик анализ ясаганда, түбәндәге сорауларга җавап бирү күздә тотыла.

I.Җөмләнең грамматик кисәкләре билгеләнә.

Баш кисәкләр, иярчен кисәкләр, модаль кисәкләр.

II. Җөмләнең семантик билгеләре күрсәтелә.

Әйтү максатына карап, хикәя, сорау, боеру һәм тойгылы җөмләләр күрсәтелә.

Чынбарлыктагы күренешләрне раслау яки кире кагуга карап, раслау һәм инкяр җөмләләр билгеләнә.

III. Җөмләнең структур билгеләре тикшерелә.

Оештыручы үзәкнең санына карап, ике һәм бер составлы җөмләләр билгеләнә.

Иярчен кисәкләрнең булу-булмавына карап, җыйнак һәм җәенке җөмләләр күрсәтелә.

Мәгънә тулылыгы өчен кирәк булган кисәкләрнең булу-булмавына карап, тулы һәм ким җөмләләр билгеләнә.

Аерымланган хәлләр, аныклагычлар, тиңдәш кисәкләр кулланылуга карап, җөмләнең катлауландырылган яисә катлауландырылмаган булуы билгеләнә.

IV.Җөмләдәге тыныш билгеләре аңлатыла.

10.20 нче җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.

11. Җөмләләргә туры килгән билгеләмәләрне тәңгәлләштерегез.

1.Сүзнең көче искиткеч зур икән. (Ә. Еники).	А)гади, бер составлы,гомуми үтәүчеле, җәенке, тулы, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә
2.Ике уйла, бер сөйлә (Мәкаль)	Б)гади, ике составлы, җәенке, тулы, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә
3.Сүзләр, Күк гөмбәзендәге йолдызлар мириадасы кебек, күренә дә, күренми дә, беленә дә, беленми дә, сүнә дә, сүнми дә, ерак та, якын да, үлә дә, үлми дә (М. Галиев).	В)гади, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган, хикәя, тойгылы түгел, инкяр җөмлә.
4.Умырзая җыйдык, кошлар сайравын тыңладык, рәхәтләнеп ял иттек (Г. Мөхәммәтшин).	Г) гади, ике составлы, җәенке, ким, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә

Хаталар өстендә эш

Кушма җөмлә синтаксисы

(практикум)

1. Кагыйдәләрне язып бетерегез

1. Берничә _________ җөмләдән торган җөмлә _______________ дип атала.

2. Үзара _________ _________белән бәйләнгән җөмләләрдән торган

_____________________җөмлә тезмә _______ _________ дип атала.

3. Гади җөмләләрне үзара__________ ______________ ярдәмендә бәйләнәнгән

кушма җөмлә __________ ____________________ кушма җөмлә дип атала.

4. Баш җөмләгә үзенең _________ _______ ____________ чаралар ярдәмендә ияргән, шунлыктан аңа _______________ киткән җөмлә синтетик иярчен җөмлә дип атала.

5. Баш җөмләгә үзенең __________ ______ _______ чаралар ярдәмендә ияргән җөмлә аналитик иярчен җөмлә дип атала.

2. Тыныш билгеләрен дөрес куйган очракны билгеләгез.

Үләннәр яшәреп киткәннәр (1) агачлар чәчәккә күмелгәннәр(2) көмеш төсле (3) җирдә агач та (4) сап-сары чәчәк атып (5) дөньяга хуш ис бөркергә тотынган.(Д.А.)

- 1, 2, 3, 4

- 1, 2, 4, 5

- 1, 3, 4

Алексей (1) буыннары (2) оеп калудан куркып (3) кинәт кенә(4) юлга кузгалды. (Х.К.)

- 1, 3, 4

- 1, 2, 3

- 1, 3.

3. Кушма җөмләләрне төзелеше ягыннан бер төрдән икенче төргә үзгәртегез.

Кояш хәйран кыздырганлыктан, һава бик бөркү иде.

________________________________________________________________________________________________________________

Күк кайда күкрәсә, яшен шунда суга.

________________________________________________________________________________________________________________

Кәтиб Хафиз белә: бу таяк бик күп сергә ия.

________________________________________________________________________________________________________________

Бу арада бурлы бия бик артык холыксызланып киткәнгә, мин аның янына барырга курыктым.

________________________________________________________________________________________________________________

4. Җөмләнең схемасын ясагыз, төрен билгеләгез.

Һава тәмам аязды, бары кояш батышында гына вак-төяк болыт кисәкләре күренәләр.

________________________________________________________________________________________________________________

Таш кала артка чигенә, күздән югала барган саен, сулыш алулары иркенәя, кысылган кан тамырлары киңәя, кыршаудан котылган җан рәхәткә тара иде.

________________________________________________________________________________________________________________

5. Тыныш билгеләрен куегыз.

Тик соңгы елларда Бәрия бер нәрсәне аңлады аңа юньләп дәшми башладылар килүче-китүче кимеде әйтерсең лә ул юк иде.

Ә хатын-кызны сез инде үзегез беләсез күзенә кибет күренсә аның яныннан тыныч кына узып китә алмый ул.

6. Күп нокталар урнына тиешле бәйләүче чараларны куярга, бәйләүче чараны төрен билгеләгез, алар нәрсәләрне (тиңдәш киссәкләрнеме, җөмләләрнеме) бәйләп килгән?

Бераздан Алпамша үзенең зур гәүдәсеннән уңайсызланган шикелле сузылып ята, . . . песи аның куенына керә. (М.Б.)
. . . ул җанны немец снайперы ала, . . . бомба, снаряд, мина, граната ботарлап ташлый. (З.З.)
Тышта үзе җил дә юк, . . . нилектәндер, акрын гына ишек шыгырдады (З.З.)
Аптыраган, гаҗәпсенгән Бакый аңа эндәшеп . . . , кычкырып . . . карады, . . . кызый артына бер дә борылмыйча чаба иде. (М.Г.)
. . . машина йөрми инде хәзер, . . . арба, . . . чана җигәрлек түгел (М.Ә.)
Уйлары . . . чамасыз авыр, хәлләре, . . үтә мөшкел иде аның бу мизгелдә (М.Х.)

7. График диктант.

Гел кемдер күзәтә кебек тоела иде аңа (Ф.Б.). 2. Ләкин безнең өчен шунысы бик әйбәт: төннең хәзер иң кыска чагы (Ә.Е.) 3. Уч төбе кызышты, әйтерсең лә кәгазь кисәге кулларын яндыра иде (Ф.Л.). 4. Фәхри бабай, берничә кеше арага төшүгә карамастан, һаман Галимә апага тартыла иде (М.Г.) 5. Иң кызыгы шул: күренмичә йөри ул. 6. Кызның юраганы юш килде: карчык хәл эчендә ята иде. 7. Кая баксаң, анда тулган сәүдәгәр. 8. Җил ныграк тулсын өчен, җиң очларын бәйләдем. (Н.Ә.) 9. Кофе кергәнче, ул сәяхәтебезнең максаты турында сөйләде.

1 2 3 4 5 6 7 8 9

Хаталар өстендә эш

ИҖАДИ ЭШ

“Табигатьнең кадерле бүләге” (текстны дәвам итегез).

Авылыгызның нинди урында утыруына игътибар иткәнегез бармы? Ә бит безнең бабаларыбыз теләсә кайда авыл салмаганнар. Авыл булып утыру өчен, янында гына урманы да, болыны да, инеше дә булган, салкын чишмә чыга торган җайлы калкулыклар сайлаганнар. Авылның иң газиз бер өлеше булганга, яратып, халык чишмәләргә ягымлы исемнәр дә кушкан: Ак чишмә, Татлы чишмә, Шифалы чишмә. . .

Уйлабрак карасаң, халыкның чишмә һәм коелары шулай зурлавы һич тә тикмәгә түгел.

Бу хәл безне сагайтырга, табигатьнең бу кадерле бүләгенә игътибарлы булуны искәртергә тиешле. (Г.Б.)

Хаталар өстендә эш

СТИЛИСТИКА

Сөйләм нормалары сакланмаган җөмләне табыгыз.
1)"Сабантуй” белән бергә үскәнгә, тәүге каләмемне дә шушында чарлаганга, ул миңа бик кадерле.
2) Галия апасы әйткәнгә борылып карады.
3) Бу ел ашлык уңмады.
4) Бер төнне Самат ямьсез төшләр күреп уянды.

Рәсми стильгә караган җөмләне табыгыз.
1) Барды — умартачы үзе юк.
2) Регби буенча Мәскәүдә «Яшь Динамочы» турниры узды.
3) Шәһәр мине бик үзгәртте.
4) Ышанычнамә дүрт елга бирелә.

3. Матур әдәбият стиленә караган җөмләне билгеләргә.

1.Эш-хәрәкәтнең ничек үтәлүен белдереп килгән иярчен кисәк рәвеш хәле дип атала.

2. Бүген, ягъни 26 нчы апрель көнне, мәктәптә шигырь кичәсе үткәрелә.

3. Сабынны моннан 6 мең еллар элек үк кайната белгәннәр.

4. Идегәй андый ир икән, Идел йортта бер икән.

4. Бирелгән өзек нинди стильдә язылган?

Тел аваз теле буларак формалашкан. Авазлар сүзләрнең, җөмләләр һәм сөйләм кисәкләренең материаль (матди) тышчасын барлыкка китерәләр, телнең матдилеген тәшкил итәләр.

1. рәсми стильдә 2) фәнни стильдә

3. публицистик стильдә 4) матур әдәбият стилендә

5. Сөйләм төгәллеге сакланган җөмләне күрсәтергә.

1.Тел кылычтан үткен, энәдән очлы.

2.Азат бүген кичен кинога барырга булды, чөнки Азат кино карарга бик ярата.

3. Яшь кызларга үреп салган чәчләр бара, заманча киемнәр бара.

4. Илнар – Казанның 1нче мәктәбенең укучысы.

6. Түбәндәге шигырь текстларында нинди троплар һәм сөйләм (стилистик) фигуралар кулланылган? Аңлатма бирегез.

1. Абый укуга китте,

Әтиләр эшкә китте.

Кайтам дип төшкә тикле,

Әби кибеткә китте, -

Кибеткә иткә китте. (Р.Миңнуллин “Үзебез генә калгач”)

Таяк – таяк башында табак,

Табак эчендә кибет,

Кибет эчендә ике мең егет. (Табышмак)

Җырлый белмиләр бөркетләр,

Сугыша белми былбыл,

Җырдан сызланмый бөркетләр,

Сугышта үлми былбыл.

Муса кайсы шул кошларның?

Җанына сыйган җир, күк...

Сугыша белгән былбыл ул

Һәм җырлый белгән бөркет. (Зөлфәт)

Картлык яшьлегемә кердем,

Кирәк түгел артыгы. (З. Нури)

Мин Иделгә кайттым... Җиремдә дә

Сагынам таулар илен, яшермим...

Үзәннәрдә таулар җырын җырлыйм,

Мин ирекле Кавказ әсире. (Р. Гатауллин)

Фаҗигале бәхет көз төсендә,

Кабер түгел бәгырь өстендә. (Зөлфәт)

Эпифора__________________________________________,

Оксюморон_______________________________________ ,

Антитеза_________________________________________,

Ялгау______________________________________________

Антитезалар кулланып, үзегез белгән кешенең тышкы кыяфәтен сурәтләгез: портретын бирегез.

8. Градация рәтен дәвам итегез.

Нинди матур, нинди______________, нинди ______________ , нинди_______________ минем туган җирем!
Сандугачның дәртле,_______________, ________________, _____________________ тавышын тыңлап туймассың!

9. “Кышкы иртә”, “Көзге урман”, “Боз китү” темаларының берсен сайлап алыгыз, төрле сурәтләү чаралары кулланып тасвирлагыз.

10. Бирелгән темаларның берсен файдаланып, түбәндәге биремне эшләгез: сайлаган темагызга тулы аңлатма бирерлек сурәтләү чараларын (метафора, фразеологизм, градация, эпитет, чагыштыру һ.б.) табыгыз һәм кыскача текст төзегез.

Матурлык. Бәхет. Байлык. Ялгызлык.Сагыш.

Хаталар өстендә эш