Опроделить ранняя беременность

NAFAS OLISH SISTEMASI

Xurshida Ergasheva

O`pkaning rivojlanishi

Havo o`tkazuvchi yo`llar va o`pka parenxemasi murtaklari homila rivojlanishining 22-26 sutkalarida oldingi ichakning ventral qismidan respirator divertikul shaklida hosil bo`ladi. Keyinchalik ichakning bu qismi ezofagotraxeal to`siq orqali ven­tral (traxeya va 2 ta o`pkali buyrak) va dorsal (qizilo`ngach) qismlarga bo`linadi. O`ng o`pka 3 qismga bo`linadi, chap o`pka 2 ta nayga ajraladi. Bu naylardan o`ng o`pkaning 3 bo`lagi, chap o`pkaning 2 bo`lagi rivojlanadi. Keyinchalik shoxlanish davom etaverada va bronxial daraxt hosil bo`ladi. Nafas olish yo`li epiteliysi-prexordal plastinkadan, qolgan barcha tarkibiy qismlar mezenximadan rivojlanadi.

O`pkaning rivojlanishida quyidagi bosqichlar ajratiladi

• Bezli bosqich: xomila rivojlanishining 5- haftasidan 4- oyigacha bronxial daraxt shakllanadi.
• Kanalikulyar bosqich: xomila rivojlanishining 4-6 oyida respirator bronxiola paydo bo`lishi bilan yakunlanadi.
• Alveolyar bosqich: xomila rivojlanishining 6-oyidan 8 yoshgacha alveolyar yo`l va alveolalarning asosiy qismi rivojlanadi.

O`pkaning rivojlanishida quyidagi bosqichlar ajratiladi

• 4 oylik homilada nafas yo`llari xuddi kattalarniki bilan bir xil ko`rinishda bo`ladi. Alveolalar rivojlanishi postnatal davrda ro`y beradi. Alveolalar soni homila rivojlanishining 6 oyidan boshlab bola tug`ilganicha 24 mln ni tashkil etadi. Tug`ilganda homilada taxminan 60 mln birlamchi alveolalar mavjud bo`lib, ularning soni birinchi ikki yilda jadal suratda ko`payadi, keyin sekinlashadi, 8-12 yoshda 375 mln ga etadi (kattalarniki kabi).

NAFAS OLISH SISTEMASI ANATOMO-FIZIOLOGIK XUSUSIYATI

• Nafas olish sistemasi nafas yo`li va respirator qismdan iborat. Nafas olish sistemasi asosiy vazifasi — tashqi nafas. Burun yo`li bo`yicha havo burun-halqum, halqum, traxeya, bronx va bronxiolalardan o`tib o`pkaning respirator qismiga kelib tushadi. Alveolalarda gaz almashinuvi sodir bo`ladi, qon aylanish tizimi yordamida qaerdaki to`qima nafas olsa o`sha hujayralarga kislorod etkaziladi.

Burun bo`shlig`i va burun yondosh bo`shliqlari

Burunning vazifasi:

havoni isitish;

havoni iflosliklardan tozalash;

himoya (shilliq qavatda sekretor IgA mavjudligi sababli).

Jadval Nafas olish sistemasi anatomo-fiziologik xususiyati

Anatomik

struktura

Anatomo-fiziologik xususiyati

Burun

Bo`lishi mumkin bo`lgan klinik oqibat

Burun yo`li tor, burun chanog`i qalin, pastki burun yo`li 4 yoshda shakllanadi. SHilliq qavati yupqa qon tomirlarga boy. Kavernoz (peщeristaya) to`qima rivojlanmagan, uning shakllanishi 8-9 yoshga to`g`ri keladi.

Burun yondosh bo`shliqlari

Tug`ilgan vaqtda etarlicha rivojlanmagan. Yuqori jag` (gaymor bo`shlig`i), etmoidal (g`alvirsimon) va ponasimon (klinovidnaya) bo`shliqlar shakllangan , lekin juda kichik hajmda bo`ladi. Peshona bo`shlig`i mavjud emas. Bo`shliqlarning to`liq shakllanishi 15 yoshga to`g`ri keladi.

Oz miqdordagi shish burun orqali nafas olishni qiyinlashtiradi, so`rish xam qiyinlashadi

Sinusitlar erta yoshdagi bolalarda kam uchraydi

Jadval Nafas olish sistemasi anatomo-fiziologik xususiyati

Halqum

Chaqaloqlarda halqum tor.

Limfoid halqa kuchsiz rivojlangan. 1 yoshdan so`ng bodomsimon bez murtaklari yoy chegarasidan chiqadi, ammo kriptalari kuchsiz rivojlangan

Angina erta yoshdagi bolalarda kam uchraydi . Erta yoshdagi bolalarda ko`pincha burun halqum limfo­id to`qimasi o`sishi (razrastanie) uchraydi (adenoidlar), bu burun orqali nafas olishni qiyinlashtiradi. «Adenoid yuz» shakllanishi mumkin: doimiy ochiq og`iz, burun orqali nafas olish yo`qligi, shishli-so`lqigan yuz, uyqusida xurrillash kuzatiladi.

Jadval Nafas olish sistemasi anatomo-fiziologik xususiyati

Hiqildoq

Voronkasimon shaklda, tor, tog`ayi mayin va yumshoq. Bo`shlig`i tor, qon tomirga boy va shilliq qavati shishishga moyil. Kattalarga qaraganda ovoz boylamlari kalta, u ovoz xarakterini belgilaydi. 3 yoshgacha o`g`il va qiz bolalarda halqum shakli bir xil. Keyinchalik o`g`il bolalarda qizlarga qaraganda qalqonsimon tog`ay plastinkasiga birikkan burchak o`tkirroq bo`ladi. Ulg`aygan sari ovoz boylamlari uzayadi (ayniqsa 10—12 yoshda)

Ko`krak

Kichik bolalarda ovozi baland.

qafasi

Chaqaloqlarda ko`krak qafasi bochkasimon: sagittal o`lchami ko`ndalang o`lchami bilan deyarli teng (7-6 rasm). Qovurg`a umurtqa bilan ko`proq gorizontal birikadi (deyarli to`g`ri burchak ostida). Epigastral burchak o`tmas. Nafas mushaklari kuchsiz, yuzaki, chaqaloq va 1 oylik bolalarda ayniqsa diafragmal nafas olish xarakterli. Ulg`aygan sari old orqa ko`lami kamayadi, ko`krak qafasining ko`ndalang kesimi oval bo`ladi. Uning frontal razmeri oshadi, sagittal — nisbatan kamayadi (7-7 rasm), qovurg`alar egriligi oshadi, epigastral burchak o`tkirroq bo`ladi. O`pka to`qimasida elastik strukturasi rivojlanadi, ventilyasiya effektivligi oshadi.

Kichik bolalarda stenozlanuvchi laringitga moyillik yuqori

Erta yoshdagi bolalarda va chaqaloqlarda atelektaz va pnevmoniya bo`lish

xavfi yuqori.

Jadval Nafas olish sistemasi anatomo-fiziologik xususiyati

Traxeya

Voronkasimon shaklda. Karkasi 14-16 yumshoq yarim aylana tog`aydan iborat, orqadan fibroz parda

Bronxial

bilan birikkan .Elastik to`qima kuchsiz rivojlangan.

Tashqi tomondan bosish qulayligi, yoriqsimon o`yiq, shovqinli nafas paydo bo`lishi (stridor)

daraxt

Tug`ilgan vaqtda shakllanadi. Bronxlar asosi — tog`ayli yarimhalqalar fibroz parda bilan birikkan. Traxeya o`ng va chap asosiy bronxlarga ajraladi. O`ng asosiy bronx chapiga qaraganda traxeya bilan kichikroq burchakni tashkil etadi. Bronx va bronxiolalar shilliq qavati mayin, qon tomirga boy, yupqa shilliq bilan qoplangan, shilliq evakuatsiyasi taminlovchi silindrik kipriksimon ko`p qatorli epiteliy bilan o`ralgan.Chaqaloqlarda silliq mushaklari kam

O`pka

Kattarnikiga o`xshash seg­mentar tuzilgan, biroq atsinuslari etarlicha rivojlanmagan. Biriktiruvchi to`qimaga boy, ko`plab qon tomirlarga ega, elastik to`qima kuchsiz rivojlangan. Kichik bolaning o`pkasi kattalarnikiga qaraganda havoliligi past, ammo qon bilan ta`minlanganligi yuqori. Letsitin kamligi sababli surfak­tant etishmovchiligi kuzatiladi (etilmagan o`pka)

Tashqi tomondan bosish qulayligi.Aspiratsiya vaqtida yot jism ko`pincha o`ng bronxga tushadi.

Bolalarda mushak va elastik to`qima kam rivojlanganligi tufayli bronxospazm fenomeni kamroq aniqlanadi; Bronxial obstruksiya asosan shilliq qavatining shishishi va yopishqoq balg`am hosil bo`lishi bilan bog`liq

Obstruksiya va atelektaz tez rivojlanadi. Surfaktan­t etishmovchiligi— muddatiga etmay tug`ilgan chaqaloqlarda o`pkani burmalarining yozilmasligining asosiy sababidir.

Jadval Nafas olish sistemasi anatomo-fiziologik xususiyati

Ko`ks oralig`i

Nisbatan katta, kattalarga qaraganda. Yuqori qismida traxeya joylashadi, yirik bronxlar, arteriyalar, venalar, nervlar (p. vagus, truncus sympathicus, p. laryngeus recurrens va bq.), ayrisimon bez va limfatik tugunlar. Pastki qismida — yurak.

O`pka ildizi — ko`ks oralig`ining asosiy qismi,bo`lib yirik bronxlardan iborat, qon va limfa tomirlari va limfatik tugunlar (traxeya atrofi, traxeobronxial, bronxoo`pka va o`pka va bq.) O`pka limfa to`qimasi keng sinusga ega (boshqa joydagi limfatik tugunlar singari), qon tomirga boy, kapsula kuchsiz rivojlangan, yirik hujayra elementlari miqdori ko`p.

Y allig`lanish jarayoni tezda rivojlanadi .

Nafas olish sistemasi funksional xususiyati

• Tashqi nafas funksiyasi samaradorligi uch jarayonda aniqlanadi:
• Alveolyar bo`shliqdagi ventilyasiya;
• Kapillyar qon oqimi (perfuziya);
• Alveola-kapilyar membrana orqali gazlar almashinuvi (diffuziya)
• Kislorod va karbonat angidrid diffuziyasi alveolyar havo va qondagi parsial bosimning o`zgaruvchanligiga bog`liq. Kislorod diffuziya yo`li orqali alveolalardan o`pka kapillyarlariga kiradi va butun tanaga tarqaladi, plazmada erib (taxminan 3%) yoki Nb bilan birikadi (97%). Qonning transport qobiliyati asosan Nb kon­sentratsiyasiga bog`liq (Nb xar bir gramiga 1,34 ml kislorod qo`shilishi mumkin). Qon oqimidan karbonat angidritni eliminatsiya qilish bir qancha usullar bilan amalga oshiriladi: bikarbonat va vodorod ioni ko`rinishida yoki ba`zi plazma oqsillari va Nb kombinatsiyasi ko`rinishida. YAngi tug`ilgan chaqaloqlarda hayotining birinchi kunlarida Nb konsentratsiyasi yuqori, kattalarnikiga qaraganda, shuning uchun qonning kislorodni bog`lash qobiliyati yuqori. Bu esa chaqaloqning o`pka nafasini shakllanishida juda muhim davrni boshdan kechirishiga imkon beradi. Chaqaloqlarda HbF yuqori miqdorda bo`lishi katta ahamiyatga ega, bu kislorod uchun juda katta ahamiyatga ega, kattalarnikiga qaraganda. (NbA, NbA 2 ). O`pka bilan nafas olish boshlangandan so`ng bola qonida HbF konsentratsiyasi tezda kamayadi. Gipoksiya yoki anemiya bo`lgan vaqtdagina HbF konsentratsiyasi kompensator ravishda oshishi kuzatiladi.
•  

E’tiboringiz uchun raxmat