Ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlari

KO‘P BOLALI OILALARDA FARZAND TARBIYASINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Buxoro shahar 14-maktab amaliyotchi psixologi D.Maxmudova

Annotatsiya. Ushbu maqolada ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. Oila jamiyatning eng muhim ijtimoiy instituti sifatida bolaning shaxs bo‘lib shakllanishida katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, ko‘p bolali oilalarda bolalarning o‘zaro munosabatlari, ota-onaning tarbiyaviy yondashuvlari, oiladagi emotsional muhit va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi farzand psixologiyasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot davomida bunday oilalarda bolalarda mas’uliyat hissining erta shakllanishi, o‘zaro yordam, hamkorlik va ijtimoiy moslashuv kabi ijobiy jihatlar bilan bir qatorda, e’tibor yetishmasligi, individual yondashuvning kamayishi hamda emotsional zo‘riqish kabi muammolar ham yoritilgan. Maqolada oilaviy tarbiya uslublari, ota-onalarning psixologik savodxonligi hamda oiladagi sog‘lom psixologik muhitning ahamiyati haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, ko‘p bolali oilalarda bolalarning ruhiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga oid psixologik tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Kalit so‘zlar: ko‘p bolali oila, farzand tarbiyasi, psixologik xususiyatlar, oilaviy munosabatlar, emotsional muhit, ota-ona, bola psixologiyasi, ijtimoiy moslashuv, oilaviy tarbiya, shaxs rivojlanishi, psixologik qo‘llab-quvvatlash, mas’uliyat hissi, hamkorlik, oiladagi konfliktlar, tarbiya usullari.

Kirish: Bugungi globallashuv va tezkor ijtimoiy o‘zgarishlar davrida oilaning jamiyat hayotidagi o‘rni yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Oila nafaqat insonning biologik davomiyligini ta’minlovchi ijtimoiy institut, balki shaxsning ma’naviy, ruhiy va psixologik jihatdan shakllanishida asosiy muhit hisoblanadi. Ayniqsa, ko‘p bolali oilalar jamiyatning muhim ijtimoiy qatlamlaridan biri sifatida alohida e’tiborni talab qiladi. Bunday oilalarda farzandlar sonining ko‘pligi oilaviy munosabatlar tizimiga, tarbiya usullariga, emotsional muhitga hamda ota-onalarning psixologik yondashuviga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini o‘rganish zamonaviy psixologiya fanining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.

Ma’lumki, bolaning shaxs sifatida shakllanishi avvalo oiladagi muhitga bog‘liq bo‘ladi. Ota onaning farzandga bo‘lgan munosabati, oiladagi mehr-oqibat, o‘zaro hurmat, mas’uliyat hissi va tarbiyaviy nazorat bolaning ruhiy rivojlanishiga kuchli ta’sir etadi. Ko‘p bolali oilalarda esa bu jarayon o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Chunki bunday oilalarda bolalar o‘zaro hamkorlik qilish, bir-biriga yordam berish, jamoada yashash va mas’uliyatni bo‘lishish kabi ko‘nikmalarni erta egallaydilar. Shu bilan birga, ayrim holatlarda ota-onaning e’tibori barcha farzandlarga teng taqsimlanmasligi, individual yondashuvning yetishmasligi yoki iqtisodiy va maishiy qiyinchiliklar bolalarning emotsional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Hozirgi kunda oilalarda kuzatilayotgan ijtimoiy-psixologik muammolar, jumladan, ota-onalar va farzandlar o‘rtasidagi tushunmovchiliklar, bolalarda agressivlik, emotsional beqarorlik hamda ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar ko‘p jihatdan oilaviy tarbiya bilan bog‘liqdir. Ayniqsa, ko‘p bolali oilalarda har bir bolaning psixologik ehtiyojlarini hisobga olish muhim masala hisoblanadi. Chunki oiladagi sog‘lom psixologik muhit bolaning nafaqat ruhiy salomatligini, balki uning kelajakdagi ijtimoiy faolligi va shaxsiy kamolotini ham belgilaydi.

Sharq mutafakkirlari ham oila va farzand tarbiyasining jamiyat taraqqiyotidagi o‘rniga katta ahamiyat berganlar. Abu Ali ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Alisher Navoiy kabi allomalar o‘z asarlarida bolaning axloqiy va ruhiy tarbiyasida oilaning o‘rni beqiyos ekanligini ta’kidlaganlar. Zamonaviy psixolog olimlar - L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, E. Erikson, Z. Freyd va boshqa tadqiqotchilar ham shaxs rivojlanishida oilaviy muhitning ahamiyatini ilmiy jihatdan asoslab berganlar. Ularning fikricha, bolaning emotsional barqarorligi va ijtimoiy moslashuvi avvalo oiladagi munosabatlarga bog‘liq bo‘ladi.

Ko‘p bolali oilalarda tarbiya jarayonining yana bir muhim jihati aka-uka va opa-singillar o‘rtasidagi munosabatlardir. Bunday oilalarda bolalar o‘zaro muloqot qilish, muammolarni birgalikda hal etish, kichiklarga g‘amxo‘rlik qilish kabi ijobiy sifatlarni shakllantiradilar. Shu bilan birga, ayrim vaziyatlarda rashk, e’tibor uchun kurash yoki psixologik tengsizlik kabi holatlar ham yuzaga kelishi mumkin. Bu esa ota-onalardan yuqori darajadagi pedagogik va psixologik yondashuvni talab etadi.

Mamlakatimizda oilani qo‘llab-quvvatlash, sog‘lom avlodni tarbiyalash va oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu bois ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etishga qaratilgan psixologik tavsiyalar ishlab chiqish bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir.

Mazkur maqolaning asosiy maqsadi ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini tahlil qilish, oilaviy munosabatlarning bola shaxsiga ta’sirini yoritish hamda sog‘lom psixologik muhitni shakllantirishga oid ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Adabiyotlar tahlili va tadqiqot metodologiyasi: Ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini o‘rganish masalasi uzoq yillardan buyon psixologiya, pedagogika va sotsiologiya fanlarining muhim tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Oiladagi psixologik muhit, ota-onalarning tarbiyaviy uslubi hamda farzandlar o‘rtasidagi munosabatlar bolaning shaxs sifatida shakllanishiga kuchli ta’sir etishi ko‘plab olimlar tomonidan ilmiy jihatdan asoslab berilgan.

Mashhur rus psixologi Lev Semyonovich Vygotskiy bolaning psixik rivojlanishi avvalo ijtimoiy muhit orqali shakllanishini ta’kidlagan. Uning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasiga ko‘ra, bola o‘zidan kattalar va tengdoshlari bilan muloqot jarayonida yangi bilim va ko‘nikmalarni egallaydi. Ko‘p bolali oilalarda esa aka-uka va opa-singillar o‘rtasidagi muloqot bolaning ijtimoiy tajriba orttirishida muhim omil hisoblanadi. Vygotskiy oiladagi hamkorlik va o‘zaro yordam bolaning tafakkuri, nutqi hamda emotsional rivojlanishiga ijobiy ta’sir qilishini alohida qayd etgan.

Psixolog olim Aleksey Nikolayevich Leontyev faoliyat nazariyasida bolaning rivojlanishi faol ijtimoiy munosabatlar orqali yuzaga kelishini asoslab bergan. Uning fikricha, oiladagi faoliyat turlari va tarbiyaviy muhit bola shaxsining motivatsion sohasini shakllantiradi. Ko‘p bolali oilalarda bolalarning maishiy ishlarda ishtirok etishi, kichiklarga yordam berishi va mas’uliyatni bo‘lishishi ularda mustaqillik hamda javobgarlik hissining erta rivojlanishiga xizmat qiladi.

Amerikalik psixolog Erik Erikson shaxs rivojlanishining psixosotsial bosqichlari nazariyasida oilaning roliga katta ahamiyat bergan. Eriksonning fikricha, bolaning dastlabki yillarda oilada olgan emotsional qo‘llab-quvvatlashi uning kelajakdagi o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy faolligini belgilaydi. Ko‘p bolali oilalarda farzandlar bir-biri bilan ko‘proq muloqot qilgani sababli ularda kommunikativ ko‘nikmalar va ijtimoiy moslashuv jarayoni tezroq shakllanadi. Biroq ayrim hollarda ota-onaning individual e’tibori yetishmasligi bolalarda ichki tortinchoqlik yoki emotsional ehtiyojlarning qondirilmasligiga olib kelishi mumkin.

Psixoanaliz asoschisi Zigmund Freyd bolaning ruhiy rivojlanishida oilaviy munosabatlarning o‘rni beqiyos ekanligini ta’kidlagan. Freydning fikricha, bolalik davridagi oilaviy muhit va ota onaning munosabati shaxsning keyingi psixologik holatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, oiladagi mehr-muhabbat va emotsional yaqinlik bolaning ruhiy barqarorligini shakllantiruvchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.

Shuningdek, Alfred Adler tug‘ilish tartibi nazariyasida oiladagi farzandlar soni va ularning oiladagi o‘rni shaxs xususiyatlariga ta’sir qilishini ilmiy asoslagan. Adlerning fikricha, katta farzandlarda mas’uliyat hissi kuchliroq bo‘lsa, kichik farzandlarda erkinlik va ijtimoiy faollik yuqori bo‘lishi mumkin. Ko‘p bolali oilalarda esa bu holat yanada yaqqol namoyon bo‘ladi.

O‘zbek olimlari ham oilaviy tarbiya va bola psixologiyasi masalalariga alohida e’tibor qaratganlar. Jumladan, Elyor G‘oziyev o‘z tadqiqotlarida oiladagi psixologik muhitning bola xarakteri va xulq-atvoriga ta’sirini yoritib bergan. Olimning ta’kidlashicha, sog‘lom oilaviy munosabatlar bolaning emotsional barqarorligi va ijtimoiy moslashuvining muhim omili hisoblanadi. Shuningdek, Mavluda Davletshin bolalar psixologiyasi bo‘yicha tadqiqotlarida oiladagi mehr-oqibat va ota-onaning pedagogik madaniyati bolaning barkamol rivojlanishida muhim rol o‘ynashini qayd etgan.

Tadqiqot metodologiyasi sifatida psixologiya fanining shaxs rivojlanishi, faoliyat va muloqot tamoyillariga asoslanildi. Tadqiqot jarayonida ilmiy manbalarni nazariy tahlil qilish, psixologik kuzatish, suhbat, taqqoslash va umumlashtirish metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasiga oid ilmiy maqolalar, psixologik tadqiqotlar hamda zamonaviy pedagogik qarashlar o‘rganildi.

Mazkur tadqiqotning metodologik asosini shaxsning ijtimoiylashuvi, oilaviy munosabatlar psixologiyasi va yosh davrlari psixologiyasi haqidagi nazariyalar tashkil etadi. Tadqiqot davomida ko‘p bolali oilalarda bolalarning emotsional holati, o‘zaro munosabatlari, tarbiyaviy ta’sir omillari hamda psixologik muammolari tahlil qilindi. Olingan natijalar asosida oilada sog‘lom psixologik muhitni shakllantirish va farzand tarbiyasini samarali tashkil etishga oid ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.

Muhokama: Ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bunday oilalar bolalarning ijtimoiy va ruhiy rivojlanishida o‘ziga xos muhim muhit hisoblanadi. Oilada farzandlar sonining ko‘pligi nafaqat tarbiya jarayoniga, balki oilaviy munosabatlar tizimi, emotsional muhit va ota-onalarning psixologik yondashuviga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ko‘p bolali oilalardagi tarbiya masalalarini chuqur o‘rganish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.

Tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, ko‘p bolali oilalarda bolalar kichik yoshdan boshlab jamoada yashash ko‘nikmalarini egallaydilar. Ular bir-biriga yordam berish, o‘zaro hamkorlik qilish, muammolarni birgalikda hal etish va mas’uliyatni bo‘lishishni tabiiy ravishda o‘rganadilar. Ayniqsa, katta farzandlarning kichiklarga g‘amxo‘rlik qilishi ularda javobgarlik hissining shakllanishiga xizmat qiladi. Bu esa kelajakda ijtimoiy faol, mustaqil va mehribon shaxsning shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Ko‘p bolali oilalarda bolalar o‘rtasidagi emotsional yaqinlik ham muhim psixologik omillardan biri hisoblanadi. Aka-uka va opa-singillar o‘rtasidagi doimiy muloqot bolalarning kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantiradi. Bunday oilalarda ulg‘aygan bolalar ko‘pincha jamoaga tez moslashadi, tengdoshlari bilan oson muloqotga kirishadi hamda ijtimoiy munosabatlarda faol bo‘ladilar. Chunki ular oilaning o‘zida kichik ijtimoiy guruh muhitida yashaydilar va kundalik hayot davomida turli xarakterdagi insonlar bilan munosabat o‘rnatishni o‘rganadilar.

Shu bilan bir qatorda, ko‘p bolali oilalarda ayrim psixologik muammolar ham uchrab turadi. Ota-onaning vaqt va e’tiborini barcha farzandlarga teng taqsimlay olmasligi ayrim bolalarda e’tiborsizlik hissini keltirib chiqarishi mumkin. Ayniqsa, kichik yoshdagi bolalarda ota-onaning mehriga bo‘lgan ehtiyoj yuqori bo‘lgani sababli individual yondashuvning yetishmasligi emotsional noqulayliklarga olib keladi. Bu holat ayrim bolalarda tortinchoqlik, ichki xavotir yoki o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Ko‘p bolali oilalarda iqtisodiy va maishiy omillar ham tarbiya jarayoniga ta’sir qiladi. Oiladagi moddiy imkoniyatlarning cheklanganligi ba’zan bolalarning ehtiyojlarini to‘liq qondirishga to‘sqinlik qiladi. Natijada ayrim bolalarda tengdoshlari bilan o‘zini solishtirish, ruhiy siqilish yoki norozilik hissi paydo bo‘lishi mumkin. Shu bois ota-onalar farzandlarning moddiy ehtiyojlaridan tashqari ularning psixologik holatiga ham alohida e’tibor qaratishlari zarur.

Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat sifatida oiladagi tarbiya uslublarining ta’siri kuzatildi. Demokratik tarbiya uslubiga amal qilinadigan ko‘p bolali oilalarda bolalar o‘z fikrini erkin bayon qilishga, mustaqil qaror qabul qilishga va o‘zaro hurmat asosida munosabat qurishga o‘rganadilar. Aksincha, haddan tashqari qattiqqo‘l yoki beparvo munosabat hukmron bo‘lgan oilalarda bolalarda agressivlik, qo‘rquv yoki ijtimoiy moslashuv bilan bog‘liq muammolar yuzaga kelishi mumkin.

Ko‘p bolali oilalarda katta farzandlarning psixologik yuklamasi ham alohida e’tiborni talab qiladi. Ko‘pincha ota-onalar katta farzandlarga yuqori darajada mas’uliyat yuklaydilar. Bu holat ayrim hollarda ijobiy natija bersa-da, ortiqcha bosim bolaning ruhiy charchashiga yoki ichki noroziligiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ota-onalar farzandlar o‘rtasida vazifalarni adolatli taqsimlashlari muhimdir.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, oiladagi sog‘lom psixologik muhit ko‘p bolali oilalar barqarorligining asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Ota-onalar o‘rtasidagi hurmat, mehr-oqibat va samimiy munosabat farzandlarga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, oiladagi doimiy nizolar, agressiv muhit yoki befarqlik bolalarning ruhiy rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli oilada ijobiy emotsional muhit yaratish tarbiya samaradorligini oshiradi.

Bugungi kunda axborot texnologiyalari va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi ham ko‘p bolali oilalarda tarbiya jarayoniga yangi ta’sir omillarini olib kirmoqda. Bolalarning virtual muhitga haddan tashqari berilishi oilaviy muloqotning kamayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois ota onalar farzandlarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish, oilaviy suhbatlar va birgalikdagi faoliyatlarni kuchaytirishga e’tibor qaratishlari zarur.

Muhokama natijalariga ko‘ra, ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining samaradorligi avvalo ota-onalarning pedagogik va psixologik savodxonligiga bog‘liq ekanligi aniqlandi. Ota-onalar har bir bolaning individual psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda yondashsalar, oilada sog‘lom emotsional muhit shakllanadi va farzandlarning barkamol rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratiladi.

Umuman olganda, ko‘p bolali oilalar jamiyatda sog‘lom avlodni tarbiyalashda muhim ijtimoiy institutlardan biri hisoblanadi. Bunday oilalarda mavjud ijobiy psixologik omillarni qo‘llab quvvatlash hamda uchraydigan muammolarni o‘z vaqtida bartaraf etish orqali farzandlarning ruhiy va ijtimoiy rivojlanishini yanada takomillashtirish mumkin.

Xulosa: Ko‘p bolali oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, oila bolaning shaxs sifatida shakllanishida eng muhim ijtimoiy va psixologik muhit hisoblanadi. Ayniqsa, ko‘p bolali oilalarda bolalar o‘zaro muloqot, hamkorlik va bir-biriga yordam berish jarayonida muhim hayotiy ko‘nikmalarni egallaydilar. Bunday oilalarda ulg‘aygan farzandlarda mas’uliyat hissi, jamoada ishlash qobiliyati, ijtimoiy moslashuv va mehr-oqibat kabi sifatlar nisbatan erta shakllanadi.

Tadqiqot davomida ko‘p bolali oilalarning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda ayrim psixologik muammolari ham mavjudligi aniqlandi. Jumladan, ota-onaning barcha farzandlarga birdek e’tibor bera olmasligi, individual yondashuvning cheklanishi, iqtisodiy qiyinchiliklar hamda emotsional zo‘riqish ayrim bolalarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli ota onalarning pedagogik va psixologik savodxonligini oshirish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.

Shuningdek, oiladagi sog‘lom psixologik muhit bolaning emotsional barqarorligi va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi omil ekanligi kuzatildi. Oilada mehr-oqibat, hurmat, samimiy muloqot va o‘zaro tushunish muhiti mavjud bo‘lsa, farzandlarda o‘ziga ishonch, ruhiy barqarorlik hamda ijobiy dunyoqarash shakllanadi. Aksincha, oiladagi nizolar, agressiv muhit yoki e’tiborsizlik bolalarning psixologik rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi.

Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi:

- ko‘p bolali oilalarda farzandlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar shaxs rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi;

- oiladagi sog‘lom emotsional muhit bolaning ruhiy salomatligini mustahkamlaydi;

- ota-onalarning tarbiya uslubi farzandlarning xarakteri va xulq-atvori shakllanishida muhim o‘rin tutadi;

- farzandlarga individual yondashuvning yetishmasligi ayrim psixologik muammolarni yuzaga keltirishi mumkin;

- ko‘p bolali oilalarda pedagogik va psixologik tavsiyalarni amaliyotga joriy qilish tarbiya samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.

Umuman olganda, ko‘p bolali oilalar jamiyatning muhim ijtimoiy instituti sifatida sog‘lom va barkamol avlodni tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. Shu bois bunday oilalarda farzand tarbiyasining psixologik xususiyatlarini ilmiy jihatdan o‘rganish hamda oilalarni psixologik qo‘llab quvvatlash dolzarb masalalardan biri bo‘lib qoladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

1. Adler A. Inson tabiatini anglash. - Sankt-Peterburg: Piter, 2000. - 256 b.

2. G‘oziyev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2002. - 512 b.

3. Davletshin M. Yosh va pedagogik psixologiya. - Toshkent: O‘qituvchi, 2004. - 300 b.

4. Bronfenbrenner U. The Ecology of Human Development. - Harvard University Press, 1979. - 330 p