Annotatsiya: Mazkur maqolada tarbiya koloniyalarining huquqiy maqomi, vazifalari va faoliyatining o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya kodeksi, bola huquqlariga oid milliy qonunchilik hamda xalqaro huquqiy standartlar asosida tarbiya koloniyalarining jazoni ijro etish tizimidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, voyaga yetmagan mahkumlarni saqlash, ularni axloqan tuzatish, ta’lim-tarbiya berish, kasb-hunarga o‘rgatish va ijtimoiy reintegratsiya qilish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tarbiya koloniyalarida bolalar huquqlarini ta’minlash, oila bilan aloqalarni saqlash, psixologik va ijtimoiy yordam ko‘rsatishning ahamiyati ochib berilgan. Xalqaro tajriba va milliy amaliyotning qiyosiy tahlili asosida tarbiya koloniyalarida bola huquqlari bo‘yicha vakil (Bolalar Ombudsmani) bilan hamkorlikni rivojlantirishning dolzarb yo‘nalishlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar: tarbiya koloniyasi, voyaga yetmagan mahkumlar, Bolalar Ombudsmani, bola huquqlari, jinoyat-ijroiya tizimi, reintegratsiya, ta’lim-tarbiya, xalqaro standartlar, ijtimoiy moslashuv, inson huquqlari.
Аннотация: В данной статье анализируются правовой статус, задачи и особенности деятельности воспитательных колоний для несовершеннолетних. На основе Уголовно-исполнительного кодекса Республики Узбекистан, национального законодательства о правах ребенка и международных правовых стандартов раскрывается место воспитательных колоний в системе исполнения наказаний. Рассматриваются вопросы содержания несовершеннолетних осужденных, их исправления, обучения, профессиональной подготовки и социальной реинтеграции. Особое внимание уделяется обеспечению прав ребенка, сохранению семейных связей, оказанию психологической и социальной помощи воспитанникам. На основе сравнительного анализа международного опыта и национальной практики определяются актуальные направления совершенствования взаимодействия воспитательных колоний с Уполномоченным по правам ребенка (Детским омбудсманом).
Ключевые слова: воспитательная колония, несовершеннолетние осужденные, Детский омбудсман, права ребенка, уголовно-исполнительная система, реинтеграция, воспитание, международные стандарты, социальная адаптация, права человека.
Annotation: This article examines the legal status, functions, and specific features of juvenile correctional facilities (educational colonies). Based on the Criminal Executive Code of the Republic of Uzbekistan, national child rights legislation, and international legal standards, the study highlights the role of educational colonies within the penal enforcement system. Particular attention is paid to the detention, rehabilitation, education, vocational training, and social reintegration of juvenile offenders. The article also analyzes mechanisms for ensuring children's rights, maintaining family ties, and providing psychological and social support within educational colonies. Through a comparative analysis of international practices and national experience, the paper identifies key areas for strengthening cooperation between educational colonies and the Children's Ombudsman in protecting and promoting the rights of juveniles deprived of liberty.
Keywords: educational colony, juvenile offenders, Children's Ombudsman, child rights, penal enforcement system, social reintegration, rehabilitation, international standards, social adaptation, human rights.
Tarbiya koloniyalari O'zbekiston Respublikasining jazoni ijro etish muassasalari tizimida alohida o'rin egallaydi. Ushbu muassasalar voyaga yetmagan jinoyatchilarni isloh etish va jamiyatga qayta moslashtirishga mo'ljallangan bo'lib, ularda faqat bolalarga xos ta'lim-tarbiya usullari qo'llaniladi. Ularning huquqiy maqomi, vazifalari va faoliyat tartibi milliy qonunchilik hamda xalqaro standartlar bilan belgilanadi.1
Jinoyat-ijroiya huquqi fani "jazoni ijro etish muassasasi" tushunchasini keng va tor ma'noda talqin qiladi. Keng ma'noda bu tushuncha ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoni ijro etuvchi barcha tashkiliy tuzilmalarni, shu jumladan tergov hibsxonalari, turmalar, turli tartibdagi koloniyalar va maxsus kasalxonalarni qamrab oladi. Tor ma'noda esa faqat rasmiy ravishda "jazoni ijro etish muassasasi" maqomiga ega bo'lgan organlar — yaʼni koloniyalar, turmalar va ixtisoslashtirilgan kasalxonalar — ko'zda tutiladi. Tarbiya koloniyalari mazkur ikki qavat ta'rif doirasida ham o'z alohida o'rniga ega.2
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat-ijroiya kodeksining (bundan buyon JIK) 45-moddasiga ko'ra, ozodlikdan mahrum etish tariqasidagi jazoni ijro etish muassasalari jumlasiga quyidagilar kiradi: jazoni ijro etish koloniyalari (shu jumladan davolash huquqi asosidagi koloniyalar); tarbiya koloniyalari; turmalar; mahkumlar uchun ixtisoslashgan kasalxonalar. Shu o'rinda alohida ta'kidlash lozimki, tarbiya koloniyalari oddiy jazoni ijro etish koloniyalaridan mustaqil bo'g'in sifatida ajratib ko'rsatilgan — bu ularning huquqiy maqomi va vazifalari jihatidan farqli ekanligini qonun chiqaruvchi tomonidan aniq qayd etilganini bildiradi.3
JIKning 50-moddasiga ko'ra, tarbiya koloniyalari voyaga yetmay turib jinoyat sodir etgan mahkumlarni saqlashga mo'ljallangan. Ushbu norma 2003-yilgi tahrirdan boshlab amaldagi ko'rinishda. Mazkur ta'rifda uchta asosiy element ajralib turadi: birinchidan, muassasada saqlash kontingenti faqat voyaga yetmaganlar bilan chegaralangan; ikkinchidan, "voyaga yetmay turib" iborasi jinoyat sodir etilgan paytdagi yosh — ya'ni 18 yoshgacha — muhimligini ko'rsatadi (jazoni o'tayotgan paytda emas); uchinchidan, bu muassasa saqlash va isloh etish — ikki vazifani — birgalikda bajaradi. Qonunchilik tarbiya koloniyasi deganda mahkumlarni saqlaydigan va tarbiyalaydigan yopiq muassasani nazarda tutadi.4
O'zbekiston qonunchiligida tarbiya koloniyalarining huquqiy asosi bir necha normativ-huquqiy hujjatlar tizimidan iborat. Birinchi darajali asosni O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tashkil etadi: Konstitutsiyaning 25-moddasi shaxsiy daxlsizlik huquqini kafolatlaydi va qamoqqa olish faqat qonun asosida amalga oshirilishini ta'kidlaydi; 27-moddasi esa insonning qadr-qimmatini kafolatlaydi va qiynoqqa solinishni, insoniy qadr-qimmatni kamsituvchi muomalani taqiqlaydi. Konstitutsiyaning 45-moddasi bolalarga alohida e'tibor berilishini ta'kidlab, ularning huquqlari davlat tomonidan muhofaza qilinishini belgilaydi.5
Ikkinchi darajali asosni O'zbekiston Respublikasi Jinoyat-ijroiya kodeksi (1997-yil 25-aprelda qabul qilingan, keyinchalik ko'p marta o'zgartirish kiritilgan) tashkil etadi. JIK ning 22-bobi maxsus ravishda tarbiya koloniyalarida jazoni o'tashga bag'ishlangan bo'lib, 124—129-moddalarni o'z ichiga oladi.6 Ushbu moddalar mahkumlarni tarbiya koloniyalarida saqlash tartibi, shartlari, ragʻbatlantirish va intizomiy jazo choralari, shuningdek muassasadan boshqa muassasaga o'tkazish tartibini belgilaydi. JIK, shuningdek, 58-moddasida voyaga yetmaganlarning kattalar bilan birgalikda saqlanishi taqiqlanishini qat'iy belgilaydi — bu xalqaro standartlarga mos holda amalga oshirilgan muhim kafolat.7
Uchinchi darajali asosni O'zbekiston Respublikasining "Bola huquqlarining kafolatlari to'g'risida"gi Qonuni (1997, 2016-yilgi yangi tahrirda) tashkil etadi.8 Ushbu qonunning 15-moddasi bolani erkinlikdan mahrum etish faqat so'nggi chora sifatida va qonunda belgilangan muddatga amalga oshirilishini ta'kidlaydi. Qonunning 16-moddasi ozodlikdan mahrum etilgan bolalar insoniy muomala ko'rishga va o'zlarining yosh xususiyatlari hisobga olinishiga haqli ekanligini belgilaydi.9
To'rtinchi darajali asosni O'zbekiston Respublikasining Ichki ishlar vazirligi tomonidan tasdiqlangan Ichki tartib qoidalari va boshqa idoraviy normativ hujjatlar tashkil etadi. Ushbu hujjatlar kundalik rejim, tartib, xavfsizlik talablari, xodimlar bilan o'zaro munosabat kabilarni batafsil tartibga soladi. Shuni alohida qayd etish lozimki, O'zbekiston JIK ning 62-moddasiga ko'ra, tarbiya koloniyalarida rejim Ichki ishlar vazirligi tomonidan tasdiqlangan Ichki tartib qoidalari va boshqa normativ hujjatlar bilan tartibga solinadi — bu idoraviy tartibga solish vakolatining ahamiyatini ko'rsatadi.
Xalqaro huquqiy baza ham tarbiya koloniyalari faoliyatining muhim asosidir. JIK ning 4-moddasiga ko'ra, jinoyat-ijroiya qonunchiligi xalqaro huquqning jazoni ijro etish va mahkumlar bilan muomalada bo'lishga taalluqli prinsiplari va normalarini inobatga oladi; agar O'zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida boshqacha qoidalar belgilangan bo'lsa, xalqaro shartnomaning qoidalari qo'llaniladi. Bu norma, birinchi navbatda, BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi konventsiyasi, Gavana qoidalari va Pekin qoidalariga tegishli bo'lib, ular tarbiya koloniyalari faoliyatida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Tarbiya koloniyasining tarixiy ildizlarini ko'rib chiqsak, bu muassasaning shakllangan ildizlari Soviet davriga borib taqalishini ko'ramiz. O'zbekiston mustaqillikka erishgach (1991), eski tuzumdan meros bo'lgan muassasa tuzilmasi saqlanib qoldi, ammo unga yangi huquqiy mazmun berildi.10 1997-yilgi JIK qabul qilinishi bilan tarbiya koloniyalari huquqiy maqomini qayta shakllantirish boshlandi. Keyingi yillarda, xususan 2003, 2019, 2021-yilgi asosiy o'zgartishlar bilan tarbiya koloniyalari faoliyatiga oid normalar xalqaro standartlarga yaqinlashtirildi, bolalar huquqlari yanada mustahkamlandi.11
Tarbiya koloniyalarini kattalar koloniyalaridan ajratib turuvchi asosiy belgilar quyidagilardan iborat: birinchidan, saqlash kontingentining yoshga ko'ra cheklanganligi (voyaga yetmaganlar, ayrim hollarda 21 yoshgacha); ikkinchidan, isloh etish metodologiyasining ta'lim-tarbiyaviy yo'nalganligiga ustivorligi; uchinchidan, oila bilan aloqaning maksimal darajada saqlanishi (JIK 125-modda: yil mobaynida 24 marta qisqa muddatli va 8 marta uzoq muddatli uchrashuv; ota-ona bilan uchrashuvlar cheklanmagan); to'rtinchidan, intizomiy choralar bo'yicha alohida tartib mavjudligi (JIK 127-modda: hibsxonaga kiritib qo'yish 14—16 yoshlilarga 7 sutkagacha, 16 yoshdan kattalarga 10 sutkagacha); beshinchidan, moddiy ta'minlash normasining kattalar koloniyalariga nisbatan yuqori ekanligi (JIK 125-modda: mahkumlar eng kam ish haqi miqdorining 87,9 foizigacha bo'lgan summa miqdorida oziq-ovqat va zarur narsalar sotib olishi mumkin — bu kattalar koloniyalaridagidan sezilarli yuqori).12
Shu o'rinda qiyosiy ma'lumot keltiramiz: JIK 117-moddasiga ko'ra umumiy tartibli koloniyalarda bu ko'rsatkich 70,3 foiz, 119-modda bo'yicha qattiq tartibli koloniyalarda 52,7 foiz, 121-modda bo'yicha maxsus tartibli koloniyalarda 35,2 foiz, 123-modda bo'yicha turmalarda esa 26,5 foiz. Tarbiya koloniyalarida eng yuqori 87,9 foizli chegara belgilanganligi voyaga yetmagan mahkumlarning moddiy ta'minlashini davlat tomonidan ustivorlik sifatida belgilanganini ko'rsatadi.
O'zbekistondagi tarbiya koloniyalarining hozirgi tizimiy holatiga ko'ra, mamlakatda bitta yirik tarbiya koloniyasi faoliyat yuritmoqda — Toshkent viloyatining Zangiota tumanidagi 24-sonli tarbiya koloniyasi. 2022-yil monitoring ma'lumotlariga ko'ra, ushbu muassasada 93 nafar tarbiyalanuvchi bo'lgan. Bundan tashqari, Respublika qiz bolalar o'quv-tarbiya muassasasi — Chinoz tumanida joylashgan — ham alohida faoliyat yuritadi. Muassasalar soni jihatidan O'zbekiston Skandinaviya davlatlariga o'xshash: Norvegiyadagi kabi, mamlakatda voyaga yetmaganlar uchun atigi bir necha ixtisoslashtirilgan muassasa mavjud, bu markazlashtirishning o'ziga xos afzallik va kamchiliklarini keltirib chiqaradi.
Tarbiya koloniyasidagi tarbiyalanuvchilarning xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, bu yerdagi bolalar turli ijtimoiy-iqtisodiy muammolar bilan yuzlashgan. Tekshirishlar va monitoring natijalari ko'rsatishicha, tarbiya koloniyasidagi bolalarning aksariyati: to'liq bo'lmagan oilalardan (ota yo ona yo'q); moddiy jihatdan qiyin ahvoldagi oilalardan; ta'limiy nuqsonlarga ega (maktabni tashlab ketgan yoki tartibsiz ta'lim olgan); giyohvandlik yoki alkogolizm muammolari bo'lgan oilalar yonida voyaga yetgan; ijtimoiy nazorat va parvarish yetishmasligi bilan bog'liq muhitda ulg'aygan bolalar bo'lmoqda. Bu ijtimoiy omillar tarbiya koloniyasidagi isloh etish ishining mazmunini va yondashuvini belgilaydi.
O'zbekiston Respublikasi JIK ning 7-moddasiga muvofiq, mahkumni axloqan tuzatish uning qonunga itoatkor xulq-atvorini, insonga, jamiyatga, mehnatga, jamiyat turmushi qoidalari va an'analariga hurmat munosabatini shakllantirishdan iborat. Axloqan tuzatishning asosiy vositalariga: jazoni ijro etish va o'tashning belgilangan tartibi (rejimi); ijtimoiy-foydali mehnat; tarbiyaviy ish; umumiy va hunar ta'limi; kasb tayyorgarligi; jamoat ta'siri kiradi. Tarbiya koloniyalarida mazkur vositalarning barchasi voyaga yetmaganlarning yoshiga va psixologik xususiyatlariga moslashtirilib qo'llaniladi.13
Tarbiya koloniyasining asosiy vazifalari JIK va boshqa normativ hujjatlar tahlili asosida quyidagicha tasniflash mumkin. Birinchi guruh — huquqiy-izolyatsion vazifalar: jinoyat qilgan bolani jamiyatdan ma'lum muddat ajratib saqlash; sud hukmi bilan belgilangan jazoni ijro etish; muassasa ichki tartib-qoidalariga rioya etilishini ta'minlash. Ikkinchi guruh — ta'lim-tarbiyaviy vazifalar: umumiy o'rta ta'limni ta'minlash (barcha voyaga yetmagan mahkumlar uchun majburiy); kasb-hunar ta'limini yo'lga qo'yish; axloqiy va fuqarolik tarbiyasini amalga oshirish; madaniy-ma'rifiy tadbirlar uyushtirish. Uchinchi guruh — ijtimoiy reintegratsiya vazifalari: ozod etilgandan keyin jamiyatga muvaffaqiyatli qaytish uchun zarur ko'nikma va bilimlar bilan qurollantirish; oila bilan aloqalarni saqlash va mustahkamlash; ijtimoiy institutlar (maktab, kasb-hunar markazi, davlat xizmatlari) bilan aloqani o'rnatish. To'rtinchi guruh — psixologik-tibbiy vazifalar: ruhiy sog'liqni saqlash va zarur hollarda psixologik yordam ko'rsatish; jismoniy sog'liqni ta'minlash va tibbiy xizmat ko'rsatish; travma (psixologik jarohat) bilan ishlash.14
Mazkur vazifalar xalqaro standartlar talablariga to'liq mos keladi. BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi konventsiyasining 37(c)-moddasiga ko'ra, ozodlikdan mahrum etilgan bola insoniy muomala ko'rishga, shaxs sifatida o'zining tabiiy qadr-qimmatiga hurmat ko'rsatilishiga haqli va yosh hamda bu holat xususiyatlarini hisobga oluvchi tarzda muomala ko'rishi kerak. Konventsiyaning 40-moddasi esa bolalar bilan adolatli sud jarayonini ta'minlashni va reintegratsiyaga yo'naltirilgan chora-tadbirlarni qo'llashni majburiy qiladi.
Tarbiya koloniyasining vazifalari tabiati jihatidan murakkab va ko'p qirrali. Xalqaro kriminologik adabiyotda bu muassasaning mohiyatiga oid bir necha qarama-qarshi nuqtai nazar mavjud. Birinchi yondashuv — "isloh etish" (rehabilitation) yondashuvi — tarbiya koloniyasini asosan ta'lim-tarbiya muassasasi sifatida talqin qiladi va uning bosh maqsadi bolani jamiyatga qayta moslashtirishdir deb hisoblaydi. Ikkinchi yondashuv — "jazo" yondashuvi — muassasaning izolyatsion va jazolash funksiyasiga urg'u beradi. Uchinchi yondashuv — "himoya" yondashuvi — muassasani bolani o'zining zararli muhitidan saqlash uchun zarur vaqtinchalik joy sifatida ko'radi. O'zbekiston JIK ning ruhiga ko'ra, birinchi yondashuv ustunlik qiladi: muassasaning rasmiy nomi "tarbiya" so'zini o'z ichiga olishi ham buning belgisidir.15
Jahon amaliyotida tarbiya koloniyalari turli nomlar bilan ataladi: ingliz tilida "juvenile correctional facility", "youth detention center", "young offender institution" (Buyuk Britaniya), "reformatory school"; fransuz tilida "établissement pénitentiaire pour mineurs"; german tilida "Jugendvollzugsanstalt". Bu terminologik rang-baranglik muassasaning turli milliy tizimlar va huquqiy an'analar kontekstida ko'rilib kelinganligi bilan izohlanadi. O'zbek va rus qonunchiligida mavjud "tarbiya koloniyasi" — "vospitatel'naya koloniya" — atamasi esa tarbiyaviy yo'nalishni ustivor deb belgilagan sovet-davr terminologiyasidan meros qolgan bo'lib, hozirgi isloh yo'nalishi bilan uyg'un.16
Xalqaro taqqoslash ko'rsatishicha, har bir davlat o'zining madaniy va huquqiy an'analariga muvofiq ushbu muassasalarga o'z yondashuvini shakllantirgan. Masalan, Finlyandiya va Norvegiyadagi tarbiya muassasalari odatdagi uy muhitiga yaqin bo'lib, ularda bolalar erkin harakatlanishi, o'qishi va ijtimoiy hayotda ishtirok etishi mumkin — faqat tashqariga chiqish nazorat ostida amalga oshiriladi.17 Aksincha, AQShning bir qator shtatlarida voyaga yetmaganlar muassasalari kattalar qamoqxonalariga juda o'xshash — qat'iy tartib, maxsus kiyim, cheklangan aloqalar.18 O'zbekiston JIK tahlili shuni ko'rsatadiki, milliy model skandinaviya va AQSh yondashuvlarining oraliq joyida turib, asosan tarbiyaviy yo'nalish ustivor ekanligi bilan belgilanadi.
Tarbiya koloniyalarida bolalar bilan ishlashning asosiy prinsiplari JIK ning 6-moddasida mustahkamlangan umumiy prinsiplar doirasida qarab chiqiladi: qonuniylik; adolat; insonparvarlik; demokratizm; jazoni ijro etishda differensiatsiya va individuallashtirishga rioya etish; majburlov vositalarini oqilona qo'llash; mahkumlarning qonunga itoatkor xulq-atvorini rag'batlantirish. Ushbu prinsiplar voyaga yetmaganlar bilan ishlashda yanada kuchaytirilgan shaklda namoyon bo'lishi lozim, chunki bola shaxsining shakllanish davridagi ta'sir uning keyingi hayotini butunlay o'zgartirishi mumkin.
Individuallashtirishga rioya etish prinsipi tarbiya koloniyalarida ayniqsa muhim. JIK ning 7-moddasiga ko'ra axloqan tuzatish vositalari "mahkumning shaxsi va xulq-atvorini inobatga olgan holda" qo'llaniladi. Bu normaning tarbiya koloniyalarida amalda qo'llanilishi bir qator muammolarni qo'zg'atadi: muassasa yetarli darajada psixologik va ijtimoiy xodimlar bilan ta'minlanmaganida individuallashtirishni amalga oshirish qiyin; monitoring natijalari ko'rsatishicha, amalda tarbiyalanuvchilarning ko'pchiligi standart guruhiy dastur bo'yicha ishlaydi; tahlil qiluvchi ma'lumotlar bazasi va individual rejalar tizimi hali to'liq shakllantirilmagan. Bu muammolar xalqaro hamkorlik orqali hal etilishi zarur bo'lgan ustivor yo'nalishlardan biridir.
Shuningdek, tarbiya koloniyasida saqlash davri masalasini alohida ko'rib chiqish lozim. JIK ning 128-moddasiga ko'ra, ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan 18 yoshga to'lgan mahkumlar, odatda, 21 yoshga to'lgunga qadar tarbiya koloniyalarida qoldiriladi. Salbiy tavsifga ega mahkumlar esa 18 yoshga to'lganidan keyin umumiy tartibli koloniyaga o'tkaziladi (129-modda). Bu tartib bir tomondan tarbiyalanuvchilarga uzoqroq muddat tarbiyaviy muhitda qolish imkonini beradi; ikkinchi tomondan esa isloh etish yaxshi natijalari ko'rsatayotgan yoshlarni 21 yoshgacha tarbiya koloniyasida qoldirish — ular uchun ijtimoiy reintegratsiyani osonlashtiruvchi omil — ham hisoblanadi.
Tarbiya koloniyalarida amalga oshirilayotgan ta'lim jarayonining mazmuniga to'xtalish zarur. O'zbekiston qonunchiligiga ko'ra, tarbiyalanuvchilar umumiy o'rta ta'limni davom ettirish majburiyatiga ega. Muassasada maxsus o'rta maktab faoliyat yuritib, u Xalq ta'limi vazirligi ixtiyorida bo'ladi. Bundan tashqari, kasb-hunar ta'limi dasturlari ham amalga oshiriladi. Ta'lim jarayonining sifati va mazmuni xalqaro monitoring hisobotlarida qayta-qayta ko'tarilgan muammo bo'lib, mavjud kamchiliklar tarbiyalanuvchilarning ozod etilgandan keyingi hayot uchun yetarlicha tayyorlanmaganligiga olib kelishi mumkin.
Tarbiya koloniyasida mehnat tashkil etilishi ham muhim vazifalardan biri. JIK 125-moddasiga ko'ra, tarbiyalanuvchilar mehnat qiladi va buning evaziga ish haqi oladi (eng kam miqdorning 87,9 foizigacha). Ammo bu erda bir muhim nuqta mavjud: bolalarning mehnat qilishiga oid xalqaro standartlar, xususan BMT Bolalar mehnati to'g'risidagi konventsiyasi va bola huquqlari tamoyillari, ularning mehnatini majburiy qo'llashni taqiqlaydi. O'zbekiston qonunchiligi tarbiyalanuvchilarning ixtiyoriy asosda mehnat qilishi va bu orqali kasbiy malaka oshirishini ko'zda tutadi — bu amalda qanday amalga oshirilishi maxsus kuzatuvni talab etadi.
Tarbiya koloniyasida voyaga yetmagan mahkumlarning ota-ona va yaqin qarindoshlari bilan aloqasini saqlash masalasiga alohida e'tibor qaratish zarur. JIK ning 125-moddasiga ko'ra, voyaga yetmagan mahkumlarga ota-onasi va ularning o'rnini bosuvchi shaxslar bilan uchrashuvlar cheklanmagan miqdorda beriladi. Bu norma xalqaro standartlardan ham ilg'or pozitsiya egallaydi — Gavana qoidalarida va BHK da oila bilan aloqani saqlash tavsiya etilsa ham, konkret soni belgilanmagan. O'zbekiston qonunchiligining bu boradagi o'ziga xos prinsipial qoidasi tarbiyalanuvchilarning oila bilan munosabatini oyoq osti qilinishiga yo'l qo'ymaslikni nazarda tutadi.
Taqqoslash uchun: kattalar koloniyalarida bu imkoniyat qat'iy cheklangan — umumiy tartibli koloniyalarda yiliga 6 marta qisqa va 6 marta uzoq muddatli uchrashuv, qattiq tartibli koloniyalarda 5 marta, maxsus tartibli koloniyalarda 4 marta, turmalarda esa 4 marta qisqa muddatli va faqat 1 marta uzoq muddatli uchrashuv mavjud. Tarbiya koloniyalarida esa, bundan tashqari, ota-ona bilan uchrashuvlar cheklanmagan — bu qonun chiqaruvchining oila aloqasini voyaga yetmaganlarning isloh etilishidagi birlamchi omil sifatida ko'rishini aks ettiradi.
Shuni ham alohida ta'kidlash lozimki, JIKning 58-moddasi bo'yicha tarbiya koloniyasida voyaga yetmaganlar va katta yoshlilar alohida-alohida saqlanadi. Bu norm — voyaga yetmaganlarni kattalar jinoyatchilari ta'siridan himoya qilish — xalqaro standartlarning qat'iy talabi hisoblanadi. BHK ning 37(c)-moddasi shunday belgilaydi: "Har bir bola kattalardan ajratilgan holda saqlanishi lozim, agar buning aksicha u yoki bu bolaning manfaatlariga mos keladi deb hisoblanmasa." O'zbekiston qonunchiligi ushbu qoidani umumiy standart sifatida belgilagan va kattalar bilan birgalikda saqlashga istisno tariqasida ham yo'l qo'ymaydi.
JIKning 124-moddasida tarbiya koloniyasi ichidagi farqlashtirilgan saqlash tartibi ham belgilangan: 16 yoshgacha bo'lgan voyaga yetmagan mahkumlar kattaroq yoshdagi mahkumlardan; birinchi marta ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan mahkumlar ilgari ozodlikdan mahrum etish tariqasidagi jazoni o'tagan mahkumlardan alohida saqlanadi. Bu differensatsiya muassasa ichida ham yosh va tajriba jihatidan zaif bolalarni nisbatan "tajribali" mahkumlarning salbiy ta'siridan himoya qilishga qaratilgan.
Tarbiya koloniyasidagi intizomiy choralar tizimi kattalar koloniyalaridagidan sezilarli farq qiladi. JIKning 126-moddasiga ko'ra, tarbiya koloniyalarida qo'shimcha rag'batlantirish choralari quyidagilarni o'z ichiga oladi: muassasa hududidan tashqarida o'tkaziladigan madaniy-tomosha va sport tadbirlarini ko'rishga yuborish; qisqa muddatli uchrashuv o'rniga ota-onasi, ularning o'rnini bosuvchi shaxslar yoki yaqin qarindoshlari kuzatuvida 8 soatgacha bo'lgan muddatga erkinlikka chiqarish; hibsxonada bo'lish muddatini qisqartirish va undan muddatidan ilgari ozod qilish. Ushbu rag'batlantirish choralari ijobiy xulq-atvorni shakllantirish mexanizmi sifatida ishlaydi va voyaga yetmagan mahkumga o'z xulq-atvorini o'zi nazorat qila olish hissini beradi.
Tarbiya koloniyasidagi intizomiy jazo choralari ham alohida tartibga ega. JIKning 127-moddasiga ko'ra, hibsxonaga kiritib qo'yish tariqasidagi intizomiy jazo 14 yoshdan 16 yoshgacha bo'lgan mahkumlarga 7 sutkagacha, 16 yoshdan katta yoshdagi mahkumlarga esa 10 sutkagacha bo'lgan muddatga qo'llaniladi. Kattalar koloniyalarida bu ko'rsatkich 15 sutkagacha bo'ladi. Tarbiya koloniyasining hibsxonasiga kiritib qo'yilgan mahkumlarning sayr qilish muddati sutkasiga 2 soat qilib belgilanadi (kattalar koloniyasida 1 soat). Bu farq ham qonun chiqaruvchining voyaga yetmagan mahkumlarga insonparvarroq munosabatda bo'lish zaruratini tan olganini ko'rsatadi.
Tarbiya koloniyalarida psixologik xizmatning roli va ahamiyatini ko'rib chiqamiz. Zamonaviy kriminologiya va pedagogikaning ko'rsatishicha, voyaga yetmagan jinoyatchilar ko'pincha murakkab psixologik jarohatlar — oilaviy zo'ravonlik, erta yoshda kuzatilgan jinoyat sahnalari, ta'lim muassasasidagi qo'pollik, teng yoshlilar bosimi va hokazolar — bilan muassasaga keladi. Shuning uchun psixologik xizmat tarbiya koloniyasining ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim. O'zbekiston qonunchiligida bu masala etarlicha batafsil tartibga solinmagan bo'lsa-da, amalda muassasada psixolog xodim faoliyat yuritadi. Bolalar ombudsmani hisobotlari va monitoring natijalari ko'rsatishicha, bu sohadagi kadrlar va metodologiya yanada takomillashtirishni talab etadi.
Tarbiya koloniyasida tibbiy xizmat masalasi ham muhim. JIK ning 9-moddasiga ko'ra mahkumlar zarur tibbiy yordam olish huquqiga ega. Tarbiya koloniyasida tibbiy xizmat ikkita darajada amalga oshirilishi lozim: muassasa ichidagi tibbiy punkt (birinchi yordam, muntazam tibbiy ko'rik) va zarur hollarda ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasalarga yo'llash. Bolalar ombudsmani tashrif natijalari va xalqaro monitoring hisobotlari ko'rsatishicha, tarbiya koloniyasidagi tibbiy xizmat hajmi va sifatini oshirish dolzarb masala bo'lib qolmoqda.
Tarbiya koloniyasida ijtimoiy xizmatning ahamiyatini ham alohida ta'kidlash zarur. Ijtimoiy xizmat mutaxassislari (ijtimoiy xodimlar) voyaga yetmagan mahkumlar bilan individual ish olib boradi, ularning oilalari bilan aloqani saqlashga yordam beradi, ozod etilgandan keyingi hayotga tayyorlaydi. O'zbekiston amaliyotida ijtimoiy xizmat funksiyasi va tarbiyaviy xizmat funksiyasi ko'pincha bir xil kadrlar tomonidan bajariladi. Bu holatni takomillashtirish uchun maxsus tayyorlangan ijtimoiy xodimlar shahsini muassasalarda faollashtirish zarur.
Tarbiya koloniyalarida dinga munosabat masalasi ham alohida e'tiborni talab etadi. JIK ning 9-moddasiga ko'ra, mahkumlarning din erkinligi ta'minlanadi. Tarbiya koloniyasida diniy tashkilotlarning vakillariga (avvalo din rahnomalariga) muassasaga kirib, mahkumlar bilan muloqot qilishga ruxsat etiladi. Bu holat tarbiyaviy jarayonning bir qismi sifatida qaraladi. Shu bilan birga, diniy tashkilotlar bilan munosabatlarda muassasa ichidagi nizolar va ekstremizmga olib kelishi mumkin bo'lgan g'oyaviy ta'sirlardan saqlash muvozanati ta'minlanishi zarur.
Tarbiya koloniyasini yakuniy tavsiflash maqsadida uning ikki asosiy xususiyatini — "yopiq" va "tarbiyaviy" xususiyatlarini — o'zaro munosabatini ko'rib chiqish joiz. Bir tomondan, bu muassasa yopiq — ya'ni erkin harakatlanish va jamiyat bilan bevosita aloqa cheklangan — muassasa. Ikkinchi tomondan, uning asosiy maqsadi tarbiya, ta'lim va reintegratsiya. Ushbu ikki xususiyatning muvozanati — har qanday tarbiya koloniyasining eng murakkab instituttsional muammosi. Juda "yopiq" bo'lsa — tarbiyaviy maqsad yo'qoladi, bola nafrat va murosasizlikni singdiradi; juda "ochiq" bo'lsa — izolyatsion maqsad (jinoyatdan himoya) susayadi. Xalqaro ombudsman institutlari aynan shu muvozanatni nazorat qilish va ta'minlash uchun zarur.
Xulosa sifatida ta'kidlash joizki, tarbiya koloniyalari O'zbekiston jazoni ijro etish tizimida maxsus maqomga ega bo'lgan muassasalar sifatida qonunchilik, amaliyot va xalqaro standartlar uchburchagida faoliyat yuritadi. Ularning huquqiy asosi JIK, bola huquqlari to'g'risidagi milliy qonunchilik va xalqaro huquqiy hujjatlar tizimidan iborat. Muassasaning asosiy vazifalari jazoni ijro etish, ta'lim-tarbiya va ijtimoiy reintegratsiyani o'z ichiga olgan ko'p qirrali majmua sifatida belgilanadi.19
16 Hamilton C. Guidance for Legislative Reform on Juvenile Justice. – New York: UNICEF, 2011. – P. 55–78.
17 Van Zyl Smit D., Snacken S. Principles of European Prison Law and Policy. – Oxford University Press, 2019. – P. 245–269.
18 Goldson B. Youth Justice and Child Protection. – London: Routledge, 2020. – P. 91–114.
19 O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili (Bolalar Ombudsmani) faoliyati to‘g‘risidagi yillik ma’ruzalar. – Toshkent, 2022–2025.
