МУЗЫКА САБА?ЫНДА О?УШЫЛАРДЫ ?Н Ж?НЕ
АСПАПТЫ? М?ДЕНИЕТКЕ БАУЛУ ?ДІСТЕРІ
Баяндамада ?азіргі та?да?ы мектепте музыка саба?ында о?ушыларды ?н ж?не аспапты? м?дениетке баулуды? басты ма?саттары мен ?дістері ?арастырылады. Музыка саба?ында о?ушылар ?н айту, аспапты? м?дениетті, эстетикалы?, этикалы? ж?не адамгершілік нормаларын ме?гереді. Сонымен ?атар, шешендік айтыс, жыр-терме, ?н айту, суырып салма а?ынды? ?нерімен етене танысады. О?ушылар музыка саба?ында: эстетикалы? сезім мен эмоциялы? к??іл-к?й ар?ылы ?орша?ан ортаны ?серлене сезінеді. Саба?та о?ушылар ?н ж?не аспапты? м?дениетті ме?гере отырып, шы?армашылы? ?абілеттерін ?алыптастыру мен арттыра т?суді? ма?ызы зор екені баяндалады.
Кілт с?здер: музыка ?нері, к?ркем шы?арма, музыкалы? т?рбие, эстетикалы? тал?ам, м?дени де?гей, екпін, саз, ыр?а?, ?уен, тембр, гармония, ?лшем.
?азіргі ?о?ам жеке адамнан прогрессивті ойлай алатын белсенді ?рекетті, жан-жа?ты болуды талап етеді. ?йткені адамны? ?о?амда?ы алатын орны, ат?аратын ?ызметі сол ?о?амны? дамуымен тікелей байланысты.
?аза?стан Республикасыны? Орта білімді дамыту т?жырымдамасында білім беру саласыны? е? негізгі талабы: ке? д?ниетанымды? к?з?арас, толы? ??зыреттілік, шы?армашылы? ?рекетке бейім т?л?а т?рбиелеу. ?о?амда «орындаушы» адамнан г?рі «шы?армашылы?» адам?а деген с?ранысты? к?п екендігін ?азіргі ?мір талабы д?лелдеп отыр. Білім беру саласында о?ушыларды? эстетикалы?, этикалы? ж?не адамгершілік нормаларын ме?герту міндетін ж?зеге асыруда музыка п?ніні? орны ерекше. Музыка т?рбиесі жастарды ?нер ??ндылы?тарын жасау?а ?атыстыра отырып оларды? бойында белгілі адамгершілік-эстетикалы? м?дениетті, к?ркемдік тал?амды, шы?армашылы? ?абілетті дамытады. О?у т?рбие барысында мектепте негізгі о?ушыларды ?з хал?ыны? ?асырлар бойы ?ол жеткізген табыстарына ?мтылу?а т?рбиелеу, ?рпа?ты ата-баба салт-д?ст?рімен, ?дет-??рпымен ?айта табыстырумен ?атар ж?не ме?герту болып табылады. Музыка ?нері ?рбір о?ушыны ?семдік ?леміне ?йретіп ?ана ?оймай, оны ?ор?ау?а ж?не рухани м?дени де?гейін к?теруге таби?и жа?дай жасайды. Сол себепті ?рбір ?о?ам м?шесін ?нерпазды??а тарту ?о?амны? объективті ?ажеттілігі ж?не за?дылы?ы болуы керек.
Т?рбиедегі басты ма?сат: ?о?ам м?шелерін ?леуметтендіру болатын, я?ни ?нер адамны? тек ?ана рухани ?міріні? ??рамдас б?лігі болып ?оймай, ?леуметтендіруді? аса п?рменді ??ралы болды. ?рпа?тан-?рпа??а мирас болып келген халы?ты? ?азынаны, оны? та?даулы ?лгілерін жеткіншек ?рпа?ты т?рбиелеу ??ралына айналдыру, на?тыра? айт?анда, оларды? к?ркемдік, музыкалы?, эстетикалы? тал?амы мен м?дени де?гейін жо?арылату – басты міндет.
?лы Абай ?мір шынды?ын д?л бейнелеу ж?нінде поэзия мен музыканы? р?лін былайша суреттеді: ?семдік сыры, биік м?раттал?андары, к?ркем шарттары, шы?армада?ы дарындылы? пен шеберлік ?н мен к?йді орындауда?ы д?ст?рлер, т.б. м?селелерді к?тере келіп, эстетикалы? т?рбиені? негізгі ?лшемдеріне ?ылыми талдаулар жасады. Ойшыл а?ын жеке адамны? эстетикалы? сезімдерін дамытуды? на?ты жолдарын ?арастырады. Абайды? т?сінігінше, баланы жастайынан к?ркемдікке баулуда ?лкендер не??рлым ертерек ойластыруы ?ажет, ?йткені бесіктегі н?рестені? ?зі ананы? ?лдиі, ??ла?ына жеткен ?н-к?йді? ?уезді ?ні ар?ылы с?лулы? пен к?ркемдіктен хабардар болып жатады.
Мектепте музыка саба?ында: шешендік айтыс, суырып салма а?ынды? ?нері, ?н айту, жыр-терме, театр ?нері ?з бейнесін тапты. Сонымен ?атар, ?лтты? ?нерге осылай о?ушыларды жастайынан баулу оларды? адамгершілік, эстетикалы? ?асиеттерін д?рыс ?алыптастыруына, м?дени д?ст?ріне деген сыйласты? сезімін дамыту?а ?серін тигізді, о?у-т?рбие процесіні? сапасын арттырды. О?ушыларды? ?семдікті т?сіне білу ?абілетін дамытады.
О?ушылар?а эстетикалы? т?рбие беру ісіні? мазм?нды, деректі, ??ыны?ты келуі, ?рі ?н мен к?йді? к?кейге ?онымды, ?серлі болуын ?ажет етеді.
О?ушы к?нделікті ?мірде музыкамен етене араласады. М?ны салыстырмалы т?рде ал?анда ?ш ж?йеге б?луге болады: а) музыка саба?ында ??ымды? тапсырмаларды орындауы (бірігіп к?й ты?дауы ж?не музыкалы? шы?армаларды талдауы); ?) ?з бетінше ?атысуы; б) музыканы кездейсо? ты?дауы.
Сондай-а?, о?ушыларды? саба? барысында шы?армашылы? іс-?рекетін ?алыптастыруда ынталандыруды? ма?ызы зор.
??лама ?алым ?бу Насыр ?л Фараби «Музыкалы? идея оны ж?зеге асыратындай ?рекет ету ?абілетінсіз іске аспайды, музыканы к?п ты?дау, жатты?у т?рлерін бір-бірімен салыстыру, ?уенді талдау, ?рбір тонны? дыбысты? ?серін м??ият есептей білу ар?ылы музыкалы? ?абілетті дамыту?а болатынды?ын айта келіп, т?рбиелеу барысында т?жірибе жина?тауды? р?лі зор екенін атап к?рсетеді», т.б. ?згерісін ба?ылап, сезінуге ?йретеді. О?ушы эстетикалы? сезім мен эмоциялы? к??іл к?й ар?ылы ?орша?ан ортаны ?серлене сезінеді. О?ушы ?з жауабын жолдастарыны? жауаптарымен салыстыра отырып, пікіріні? д?рысты?ына немесе жа?са?ты?ына к?з жеткізеді. Сол ар?ылы оны? музыка ж?ніндегі ойы мен тал?амы ?алыптасады. Музыка шы?арманы талдау ??гімелесу ?дісі ар?ылы ж?ргізіледі. К?ркемдік ??ралын, к?ркем бейнелерді? жасалу жолдарын саба?ты? та?ырыбы ретінде алын?ан белгілі бір м?селе т??ірегінде талдау о?ушы танымын ке?ейтіп, с?здік ?орыны? молаюына жол ашады. Музыка м??алімі саба?ты талдауы ?шін музыкалы? ??былыстар?а т?н ??ымдарды? ?алай аталатынын білу ?ажеттігі туындайтынды?тан, алдына басты ма?сат етіп ?ояды. Б?л ретте о?ушыларды? музыкалы? с?здік д?птеріні? бол?аны ж?н. Себебі, о?ушы б?л ??ымдарды к?нделікті ?мірде аса к?п пайдалана бермейтіндіктен, тез ?мытуы м?мкін. С?здік д?птер ар?ылы ?р саба? сайын ?р о?ушыларды? с?здік ?оры молайып, талдау м?мкіндігі ке?ейе т?седі.
Талдау, ?йретуді? ал?аш?ы сатысында музыкалы? екі шы?арманы салыстыру о?ушы?а ?з ойын жеткізуге же?ілдігін тудырады. Мысалы, ?н ж?не к?й жанрды? орта? белгілері (ны?, жігерлі, екпінді) талдау мен ?атар тиісті айырмашылы?ы (бірі же?ілдеу, екіншісі ауырлау болса, бірі жо?ары, екіншісі т?мен регистрге орындалуы) ар?ылы ты?даушыларды? белгілі бір тобына арналатынды?ы аны?талады. О?ушы осыны? б?рін ?серлене ты?дай отырып, тал?ылау?а белсенді ?атысу барысында, о?ушыларды? жа?алы??а деген ??марлы?тары пайда болады
