kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Махамбет ?теміс?лы «Ар?аны? ?ызыл изені»

Нажмите, чтобы узнать подробности

Саба?ты? та?ырыбы: Махамбет ?теміс?лы «Ар?аны? ?ызыл изені», «Байма?амбет с?лтан?а айт?аны» ?ле?дері

Саба?ты? ма?саты:

Білімділік: Махамбет ?мір с?рген д?уірден ма?л?мат беру, Махамбет жайында жазыл?ан шы?армалардан, е?бектерден мысалдар келтіре отырып, а?ын, батыр екендігін таныту, білімді ?ылыми т?р?ыдан тере? ме?герту;

Дамытушылы?: ізденгіштік ?асиеттерін арттыра отырып, д?лелді пікір айту?а ?йрету, ойлау ?абілетін дамыту, шы?армашылы?пен ж?мыс істей білуге, ?зінше т?жырымды ой айта білуге ?йрету;

Т?рбиелік: а?ынны? шы?армаларына деген ?ызы?ушылы?ы мен с?йіспеншілігін ояту, отанс?йгіштікке т?рбиелеу.

Саба?ты? к?рнекілігі: а?ын портреті, электронды о?улы?, интерактивті та?та.

Саба?ты? т?рі: жа?а білімді ме?герту.

Саба?ты? ?дісі: СТО, талдау, жина?тау, к?ркем м?тінмен ж?мыс.

П?наралы? байланыс: тарих.

?йымдастыру кезе?і. (амандасу, т?гелдеу, назарларын саба??а аудару).

Саба? барысы.

І. ?й тапсырмасын де?гейлік тапсырмаларды орындау ар?ылы тексеру.

1-де?гей. «Зар заман а?ындарыны?» шы?армашылы?ына жалпы шолу жасау.

2-де?гей. Дулат Бабатай?лы шы?армашылы?ыны? ерекшеліктері туралы айтып беру. Жауаптарын ?ле? жолдарымен д?лелдеу.

3-де?гей. Шортанбай ?анай?лыны? ?ле?дерінде к?терілген ?о?амды?-?леуметтік м?селелер туралы ой б?лісу. Жауаптарын ?ле? жолдарымен д?лелдеу.

ІІ. ?ызы?ушылы?ын ояту.

І топ «А?ын», ІІ топ «Батыр», ІІІ топ «К?йші» с?здеріні? ма?ынасын айтады. Осы 3 ?асиетті бойына дарыт?ан кім ойымыз?а келеді? ( Махамбет ?теміс?лы). Интерактивті та?тадан Махамбетті? суреттерін к?рсету.

Сынып о?ушыларын 3 топ?а б?ліп, ба?алау пара?тарын топ басшыларына тарату.

Интерактивті та?тадан саба? эпиграфы к?рсетіледі:

?анжар ж?зі с?з ??діретін тілмейді,

Дер кезінде ер ?адірін білмейді.

?лсе ?лер оны ?лтірген адамдар,

Ал, Махамбет, м??гі тірі, ?лмейді.

М??алімні? кіріспе с?зі:

«Махамбет – Абай?а дейінгі а?ындарды? а?ыны, Абылайдан кейінгі батырларды? батыры, Махамбет есімі - ?мірдегі ?асіретті? синонимі, ?мірдегі ?асиетті? символы. Махамбет ?ле?і – «?аза?» с?зіні? ?айталанбас ??діреті, шы?армалары тап-таза ?ор?асыннан ??йыл?ан ап-ауыр асыл с?з, бас?а жер бетіндегі елді? ?ле?-жырында жо?»,- деп академик жазушы З.?абдолов Махамбетке ба?а берген. ?йткені батырды? ?зінде жеке басты? ?мірі болма?ан, ?мірі ?неріне к?шіп кеткен де, ?асиетке айнал?ан, жеке тіршілігінде тек ?асірет ?ана ?ал?ан. ?зін ойлама?ан, ?зге жайын, ел ?амын ?ана ойла?ан. «Ереуіл ат?а ер салып, егеулі найза ?ол?а алып» ж?ргендегі ма?сат-м?ддесі – еліні? ерте?і, азатты?ы.

Хал?ы ?шін семсерімен де, с?зімен де ?айрат к?рсеткен, сол жолда ??рбан болып, ша?ит кеткен Махамбет батыр «Мен, мен едім, мен едім» ?ле?інде ?з бейнесін ашады:

Боз а?аштан биік мен едім,

Б?лт?а жетпей шарт сынбан,

Ел ??т?арар ер едім,

Жандаспай-а? бір тынбан,

Тома?алы с???ар мен едім,-

Тол?амалы найзамен,

Толы?сып жау?а шап?анда,

Бір оз?анмын ж?ртымнан.

?кесі ?теміс старшина бол?ан, ел бас?ар?ан. ?зі пысы?, ?айратты, ?ткір, с?зге шешен. Махамбетті? ?жет мінезді, ?айсар азамат болып ?суіне е? алдымен ?кесіні? ы?палы зор бол?ан.

Ел тарихында?ы айтулы о?и?аларды? бірі – XІX ?асырды? бірінші жартысында?ы Ішкі Б?кей ордасында бол?ан И.Тайман?лы мен М.?теміс?лы баста?ан шаруалар к?терілісі еді. Кезінде же?іліп, басшылары аяусыз жазаланса да, б?л елімізді? болаша?ы ?шін жасал?ан ма?ызды ?адам болды. К?теріліс к?семдері батыр Исатай мен а?ын Махамбет халы?ты? ысты? ы?ыласы мен шексіз с?йіспеншілігіне б?ленді. Махамбет поэзиясы – ереуілге шы??ан халы?ты? ??діретті ?ні.

Ендеше, б?гінгі саба?та біз дауылды жылдарды? жалынды жыршысы бол?ан Махамбет ?теміс?лыны? «Ар?аны? ?ызыл изені», «Байма?амбет с?лтан?а айт?аны» ?ле?дерімен танысамыз.

А?ын ?ле?дері жанры жа?ынан былай жіктеледі (кесте):

Лирикалы? ?ле?дері

Шешендік тол?аулар

Жо?тау

Риторикалы? с?рау

Азатты? идея, азаматты? ?н

Саяси лирика( тол?ау, жыр, терме)

«Жал?ан д?ние», «Айма? к?л», «?л туса», «Аспанда?ы бозтор?ай», «Ар?ыма?ты? баласы»

«Абайламай айырылдым», «М?нар к?н», «Тарланым», «?ыз?ыш ??с», «Ар?ыма??а о? тиді».

«Орай да борай ?ар жауса», «Беркініп сада? асынбай», «Жал?ан д?ние», «?айда бар?».

«Ереуіл ат?а ер салмай», «Атадан ту?ан арда?ты ер», «?лы арман», «Жайы?ты? бойы к?к шал?ын».

  ІІІ. Білімді тексеру.

І топ. Махамбет ?міріне байланысты жылдарды? д?рыс м?ліметін с?йкестендір.

р\с

Жылдар

р\с

Ма?л?маттар

1

1803 жыл

1

Махамбет бабамызды? 200 жылды? мерейтойы ЮНЕСКО-ны? шешімімен халы?аралы? де?гейде аталып ?тті.

2

1824-1828 жыл

2

Махамбет Орынбор?а айдалып, генерал-губернатор?а ??жаты жіберіледі.

3

1829-1831 жылдары

3

Махамбет ?аза тапты

4

1839 жылды? ?азанында

4

К?теріліс же?іліс тауып, Исатай ?аза табады.

5

2003 жылы

5

Махамбет Хиуа ханды?ында?ы Назар, Ш?рен ж?ртында болды.

6

1836-1838 жылдары

6

Махамбет Б?кей ордасына келеді.

7

1838 жылды? 12 шілдесінде

7

Исатай-Махамбет баста?ан шаруалар к?терілісі болды.

8

1838-1839 жылдары

8

Махамбет Ж??гір ханны? ордасында болады.

9

1841 жылы 17 наурызда

9

?алмы?ов аба?тысында отырады.

10

1845 жылы 20 ?азанда

10

Махамбет ?азіргі Батыс ?аза?стан облысыны? Ж?нібек ауданында д?ниеге келді.

ІІ топ. Тарихпен байланыстыра отырып, Исатай-Махамбет к?терілісі жайында жалпы ма?л?мат беріп, Исатай-Махамбет баста?ан к?теріліс картасы бойынша а?парат таратып айт.

ІІІ топ. ?ткен сыныптарда?ы Махамбет ?ле?дерін т?мендегі семантикалы? карта ар?ылы к?рсетіп, ?ле?деріне ?ыс?аша то?талу.

?ле?                               ?ле? атауы

жолдары

«?ыз?ыш ??с»

«»Тар-

ланым»

«Со?ыс»

«М?нар

к?н»

«Мен-??стан ту?ан ??маймын»

Тол?ай-тол?ай о? ат?ан,

Он екі т?там жай тарт?ан

Айтып-айтпай не керек,

??салы?пен ?тті ?ой

Махамбетті? к?п к?ні.

Б?л ф?ниді? ж?зінде

Арыстан одан кім ?ткен?!

Аса шап?ан ??лаша ат

Зымырандай бол?ан к?н

Сауырыма ?амшы тиген со?

Шаппай неге шыдаймын?!

ІV. Саба?ты бекіту ( топты? ж?мыс).

І топ. «Ар?аны? ?ызыл изені» ?ле?іне ??рылымды?-ма?ыналы?, поэтикалы? талдау жасайды.

ІІ топ. «Байма?амбет с?лтан?а айт?аны» ?ле?іне талдау жасайды.

ІІІ топ. «Ар?аны? ?ызыл изені» ?ле?індегі ?анатты с?здерді табады.

3 топ о?ушылары талдауды а? ?а?аз?а т?сіреді.

V. Поэзия минуты. Махамбет ?теміс?лыны? «Мен едім», «» ?ле?дерін 1 о?ушы м?нерлеп о?иды.

VІ. ?зіндік іздену- зерттеу ж?мысы.  Б?л ж?мыста Махамбет жайында о?ушылар толы?ымен білім алу ма?сатында ?осымша біліп келген м?ліметтермен б?ліседі. Саба??а «Тарихшы», «?дебиетші», «?алым» ж?не «?нертанушы» о?ушылар келіп отыр. «Махамбет кім?» с?ра?ына жауап алу. Пікіріміз д?лелді болу ?шін ал?аш?ы с?ра?ты ?алым?а ?ояйы?.

?алым?а с?ра?: 1)«Махамбетті? балалы? ша?ы туралы ?ыс?аша дерек берсе?із».2) Махамбет ?лгенмен, оны? м?расы ?лген жо?, бірнеше а?ындар шы?армаларына а?ын бейнесі ар?ау болды. Ол ?ай шы?армалар?

( Н.Ш?реков «Исатай-Махамбет» поэмасы, Ж.Молда?алиев «Кен» ?ле?і, М.Шаханов «?ара??м» трагедиясы, М.Неталиев «Арыстан еді-ау Исатай», Ф.О??арсынова «Алмас ?ылыш», Т.?лім??лов «?араой» ??гімесі, ?.?лімжанов «Махамбетті? жебесі» романы, т.б

?дебиетшіге с?ра?: 1) «?ай жылдары, ?андай жа?дайда ?ле?дері д?ниеге келді?». 2) Махамбетті? 200 жылды?ы ?ашан, ?алай тойланды?

Тарихшы?а с?ра?: 1) «Махамбетті? хан-с?лтандар?а жау болу себебі не?

2) Неге к?теріліс же?іліске ?шырады?».

?нертанушы?а с?ра?: «А?ынны? к?йлері мен ?ндері туралы не білесіз?»

( А?ынны? «?айран нарын», «Ж?мыр ?ылыш», «Шілтерлі терезе» т.б к?йлері мен бірнеше ?ндері бар.)

VІІ. Ойтол?аныс.

І топ. Махамбетке ?ле? шы?арады.

ІІ топ. Махамбетке хат жазады.

ІІІ топ. Эссе. «Махамбет ?ле?дері жайында ой».

VІІІ. ?орытынды.

?зге елде зерделі а?ын бар ма осындай,

Салма?ы ?р с?зіні? ?ор?асындай.

К??ілде ?згермейтін табы ?ал?ан,

Тарихты? тас?а со??ан та?басындай,- дей келе, Махамбет бабамызды? тарихта?ы ізі м??гі ?шпестей ?рпа?тан ?рпа??а айтыла берер м?ра екендігін айтып, саба?ты ?орытындылаймын.

ІX. Ба?алау. Топ басшылары ба?алау пара?ы бойынша с?йлейді.

X. ?йге:

Просмотр содержимого документа
«Махамбет ?теміс?лы «Ар?аны? ?ызыл изені» »

Сабақтың тақырыбы: Махамбет Өтемісұлы «Арқаның қызыл изені», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» өлеңдері

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Махамбет өмір сүрген дәуірден мағлұмат беру, Махамбет жайында жазылған шығармалардан, еңбектерден мысалдар келтіре отырып, ақын, батыр екендігін таныту, білімді ғылыми тұрғыдан терең меңгерту;

Дамытушылық: ізденгіштік қасиеттерін арттыра отырып, дәлелді пікір айтуға үйрету, ойлау қабілетін дамыту, шығармашылықпен жұмыс істей білуге, өзінше тұжырымды ой айта білуге үйрету;

Тәрбиелік: ақынның шығармаларына деген қызығушылығы мен сүйіспеншілігін ояту, отансүйгіштікке тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі: ақын портреті, электронды оқулық, интерактивті тақта.

Сабақтың түрі: жаңа білімді меңгерту.

Сабақтың әдісі: СТО, талдау, жинақтау, көркем мәтінмен жұмыс.

Пәнаралық байланыс: тарих.

Ұйымдастыру кезеңі. (амандасу, түгелдеу, назарларын сабаққа аудару).

Сабақ барысы.

І. Үй тапсырмасын деңгейлік тапсырмаларды орындау арқылы тексеру.

1-деңгей. «Зар заман ақындарының» шығармашылығына жалпы шолу жасау.

2-деңгей. Дулат Бабатайұлы шығармашылығының ерекшеліктері туралы айтып беру. Жауаптарын өлең жолдарымен дәлелдеу.

3-деңгей. Шортанбай Қанайұлының өлеңдерінде көтерілген қоғамдық-әлеуметтік мәселелер туралы ой бөлісу. Жауаптарын өлең жолдарымен дәлелдеу.

ІІ. Қызығушылығын ояту.

І топ «Ақын», ІІ топ «Батыр», ІІІ топ «Күйші» сөздерінің мағынасын айтады. Осы 3 қасиетті бойына дарытқан кім ойымызға келеді? ( Махамбет Өтемісұлы). Интерактивті тақтадан Махамбеттің суреттерін көрсету.

Сынып оқушыларын 3 топқа бөліп, бағалау парақтарын топ басшыларына тарату.

Интерактивті тақтадан сабақ эпиграфы көрсетіледі:

Қанжар жүзі сөз құдіретін тілмейді,

Дер кезінде ер қадірін білмейді.

Өлсе өлер оны өлтірген адамдар,

Ал, Махамбет, мәңгі тірі, өлмейді.

Мұғалімнің кіріспе сөзі:

«Махамбет – Абайға дейінгі ақындардың ақыны, Абылайдан кейінгі батырлардың батыры, Махамбет есімі - өмірдегі қасіреттің синонимі, өмірдегі қасиеттің символы. Махамбет өлеңі – «қазақ» сөзінің қайталанбас құдіреті, шығармалары тап-таза қорғасыннан құйылған ап-ауыр асыл сөз, басқа жер бетіндегі елдің өлең-жырында жоқ»,- деп академик жазушы З.Қабдолов Махамбетке баға берген. Өйткені батырдың өзінде жеке бастың өмірі болмаған, өмірі өнеріне көшіп кеткен де, қасиетке айналған, жеке тіршілігінде тек қасірет қана қалған. Өзін ойламаған, өзге жайын, ел қамын ғана ойлаған. «Ереуіл атқа ер салып, егеулі найза қолға алып» жүргендегі мақсат-мүддесі – елінің ертеңі, азаттығы.

Халқы үшін семсерімен де, сөзімен де қайрат көрсеткен, сол жолда құрбан болып, шаһит кеткен Махамбет батыр «Мен, мен едім, мен едім» өлеңінде өз бейнесін ашады:

Боз ағаштан биік мен едім,

Бұлтқа жетпей шарт сынбан,

Ел құтқарар ер едім,

Жандаспай-ақ бір тынбан,

Томағалы сұңқар мен едім,-

Толғамалы найзамен,

Толықсып жауға шапқанда,

Бір озғанмын жұртымнан.


Әкесі Өтеміс старшина болған, ел басқарған. Өзі пысық, қайратты, өткір, сөзге шешен. Махамбеттің өжет мінезді, қайсар азамат болып өсуіне ең алдымен әкесінің ықпалы зор болған.

Ел тарихындағы айтулы оқиғалардың бірі – XІX ғасырдың бірінші жартысындағы Ішкі Бөкей ордасында болған И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі еді. Кезінде жеңіліп, басшылары аяусыз жазаланса да, бұл еліміздің болашағы үшін жасалған маңызды қадам болды. Көтеріліс көсемдері батыр Исатай мен ақын Махамбет халықтың ыстық ықыласы мен шексіз сүйіспеншілігіне бөленді. Махамбет поэзиясы – ереуілге шыққан халықтың құдіретті үні.

Ендеше, бүгінгі сабақта біз дауылды жылдардың жалынды жыршысы болған Махамбет Өтемісұлының «Арқаның қызыл изені», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» өлеңдерімен танысамыз.

Ақын өлеңдері жанры жағынан былай жіктеледі (кесте):

Лирикалық өлеңдері

Шешендік толғаулар

Жоқтау

Риторикалық сұрау

Азаттық идея, азаматтық үн

Саяси лирика( толғау, жыр, терме)

«Жалған дүние», «Аймақ көл», «Ұл туса», «Аспандағы бозторғай», «Арғымақтың баласы»

«Абайламай айырылдым», «Мұнар күн», «Тарланым», «Қызғыш құс», «Арғымаққа оқ тиді».

«Орай да борай қар жауса», «Беркініп садақ асынбай», «Жалған дүние», «Қайда бар?».

«Ереуіл атқа ер салмай», «Атадан туған ардақты ер», «Ұлы арман», «Жайықтың бойы көк шалғын».

ІІІ. Білімді тексеру.

І топ. Махамбет өміріне байланысты жылдардың дұрыс мәліметін сәйкестендір.

р\с

Жылдар

р\с

Мағлұматтар

1

1803 жыл

1

Махамбет бабамыздың 200 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО-ның шешімімен халықаралық деңгейде аталып өтті.

2

1824-1828 жыл

2

Махамбет Орынборға айдалып, генерал-губернаторға құжаты жіберіледі.

3

1829-1831 жылдары

3

Махамбет қаза тапты

4

1839 жылдың қазанында

4

Көтеріліс жеңіліс тауып, Исатай қаза табады.

5

2003 жылы

5

Махамбет Хиуа хандығындағы Назар, Шүрен жұртында болды.

6

1836-1838 жылдары

6

Махамбет Бөкей ордасына келеді.

7

1838 жылдың 12 шілдесінде

7

Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі болды.

8

1838-1839 жылдары

8

Махамбет Жәңгір ханның ордасында болады.

9

1841 жылы 17 наурызда

9

Қалмықов абақтысында отырады.

10

1845 жылы 20 қазанда

10

Махамбет қазіргі Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында дүниеге келді.

ІІ топ. Тарихпен байланыстыра отырып, Исатай-Махамбет көтерілісі жайында жалпы мағлұмат беріп, Исатай-Махамбет бастаған көтеріліс картасы бойынша ақпарат таратып айт.

ІІІ топ. Өткен сыныптардағы Махамбет өлеңдерін төмендегі семантикалық карта арқылы көрсетіп, өлеңдеріне қысқаша тоқталу.

Өлең Өлең атауы

жолдары

«Қызғыш құс»

«»Тар-

ланым»

«Соғыс»

«Мұнар

күн»

«Мен-құстан туған құмаймын»

Толғай-толғай оқ атқан,

Он екі тұтам жай тартқан






Айтып-айтпай не керек,

Құсалықпен өтті ғой

Махамбеттің көп күні.






Бұл фәнидің жүзінде

Арыстан одан кім өткен?!






Аса шапқан құлаша ат

Зымырандай болған күн






Сауырыма қамшы тиген соң

Шаппай неге шыдаймын?!






ІV. Сабақты бекіту ( топтық жұмыс).

І топ. «Арқаның қызыл изені» өлеңіне құрылымдық-мағыналық, поэтикалық талдау жасайды.

ІІ топ. «Баймағамбет сұлтанға айтқаны» өлеңіне талдау жасайды.

ІІІ топ. «Арқаның қызыл изені» өлеңіндегі қанатты сөздерді табады.

3 топ оқушылары талдауды ақ қағазға түсіреді.

V. Поэзия минуты. Махамбет Өтемісұлының «Мен едім», «» өлеңдерін 1 оқушы мәнерлеп оқиды.

VІ. Өзіндік іздену- зерттеу жұмысы. Бұл жұмыста Махамбет жайында оқушылар толығымен білім алу мақсатында қосымша біліп келген мәліметтермен бөліседі. Сабаққа «Тарихшы», «Әдебиетші», «Ғалым» және «Өнертанушы» оқушылар келіп отыр. «Махамбет кім?» сұрағына жауап алу. Пікіріміз дәлелді болу үшін алғашқы сұрақты ғалымға қояйық.

Ғалымға сұрақ: 1)«Махамбеттің балалық шағы туралы қысқаша дерек берсеңіз».2) Махамбет өлгенмен, оның мұрасы өлген жоқ, бірнеше ақындар шығармаларына ақын бейнесі арқау болды. Ол қай шығармалар?

( Н.Шөреков «Исатай-Махамбет» поэмасы, Ж.Молдағалиев «Кен» өлеңі, М.Шаханов «Қарақұм» трагедиясы, М.Неталиев «Арыстан еді-ау Исатай», Ф.Оңғарсынова «Алмас қылыш», Т.Әлімқұлов «Қараой» әңгімесі, Ә.Әлімжанов «Махамбеттің жебесі» романы, т.б

Әдебиетшіге сұрақ: 1) «Қай жылдары, қандай жағдайда өлеңдері дүниеге келді?». 2) Махамбеттің 200 жылдығы қашан, қалай тойланды?

Тарихшыға сұрақ: 1) «Махамбеттің хан-сұлтандарға жау болу себебі не?

2) Неге көтеріліс жеңіліске ұшырады?».

Өнертанушыға сұрақ: «Ақынның күйлері мен әндері туралы не білесіз?»

( Ақынның «Қайран нарын», «Жұмыр қылыш», «Шілтерлі терезе» т.б күйлері мен бірнеше әндері бар.)

VІІ. Ойтолғаныс.

І топ. Махамбетке өлең шығарады.

ІІ топ. Махамбетке хат жазады.

ІІІ топ. Эссе. «Махамбет өлеңдері жайында ой».

VІІІ. Қорытынды.

Өзге елде зерделі ақын бар ма осындай,

Салмағы әр сөзінің қорғасындай.

Көңілде өзгермейтін табы қалған,

Тарихтың тасқа соққан таңбасындай,- дей келе, Махамбет бабамыздың тарихтағы ізі мәңгі өшпестей ұрпақтан ұрпаққа айтыла берер мұра екендігін айтып, сабақты қорытындылаймын.

ІX. Бағалау. Топ басшылары бағалау парағы бойынша сөйлейді.

X. Үйге:


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Литература

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 9 класс

Скачать
Махамбет ?теміс?лы «Ар?аны? ?ызыл изені»

Автор: Ботаева Аянгуль Бозтаевна

Дата: 28.03.2015

Номер свидетельства: 192747

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства