kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Дулат Бабатай?лы " Аяг?з, ?айда барасы?? "

Нажмите, чтобы узнать подробности

П?ні: ?дебиет (7 «?» класс)
Саба? та?ырыбы: Дулат Бабатай?лы «Аяг?з, ?айда барасы??
Ма?саты: хал?ымызды? асыл м?расы – билер с?зін о?ыта отырып, оларды? 
           м?нін о?ушылар?а ??ындыру
Міндеттері: 1. Т?ле, ?азыбек, ?йтеке билерді? с?здерін о?ыту, оларды?
         т?рбиелік м?нін ??ындыру, шешен т?л?асыны? ?аза?
         ?ауымында?ы р?ліне назар аударту;
                  2. О?ушыларды? тіл байлы?ын, с?зді орнымен, байыппен
        ?олдану ?абілетін дамыту;
         3.О?ушыларды хал?ымызды? шешендік ?нерін, билер с?зін
        ?адірлеуге, одан ?лгі алу?а т?рбиелеу.   
Саба? т?рі: саяхат саба?
Саба? ?дісі: т?сіндіру, с?ра?-жауап, топтастыру
??рал-жабды?тар: Ел аузынан. Шешендік, а?ынды? тол?амдар, а?ыз
              ??гімелер. – Алматы, «Жазушы», 1989
Саба? барысы:
І ?йымдастыру                                                                                                   
ІІ ?й тапсырмасын с?рау
1.    Шешендік с?здер деген не?
2.    Шешендік с?здерге ?андай белгілер т?н?
3.    Шешендік с?здерді? жанрлы? т?рлерін ата.
4.    Кез келген адам шешен бола ала ма?
5.    ?аза?ты? би-шешендеріні? ?о?амда?ы р?лі ?андай бол?ан?
6.    Жиренше шешен
ІІІ Жа?а саба?
1) Дулат Бабатай?лы ?мірімен таныстыру
Дулат Бабатай?лы 1802 жылы ?азіргі Шы?ыс ?аза?стан облысы, Аяк?з ауданы, Санды?тас ??іріyде туып, 1871 жылы д?ние сал?ан.
 Жырау ал?ыр, зерек болып ?седі. Жасында ауыл молдасынан о?ып, арабша хат таниды.
Дулат Бабатай?лыны? тікелей ?зіні? ?мірбаянын немесе ?мірінін белгілі бір кезе?ін сипаттайтын туындылары аз. ?йтсе де жырауды? мінезі, ой-?рісі мен а?ынды? м?раты жайында шы?армаларына с?йеніп, сенімді т?жырымдар жасау?а болады.
Дулат "Айт?ызбасымды айт?ызды?" ?ле?інде:
Мені? атым – Бай?ыз ?арт,
К?зге т?сер си?ым жо?,
Орынсыз к?лер к?лкім жо?,
Есепсіз ?йы?тар ?й?ым жо?.
К?зге ?ораш бойым бар,
Те?ізден тере? ойым бар,            
Шынардан биік санам бар, 
Атан ?гіз а?ыз?ан
А?ылдан алпыс салам бар.
?ор?ан ??рыш с?зім бар,                 
Б?лттан ?тіп, м?нарды
Болжайт??ын к?зім бар.
?айратымнан атым зор
Белгілі атым ?лемге.
?орашсынса? денемді,
Кеудем – а?ыл сарайы,
Кірем десе?, кел, міне, – дейді.
Б?л – а?ынны? автопортреті. М?нда?ы "к?зге т?сер си?ы жо?", ел та?дырын ойлап, сирек к?ліп, аз ?йы?тайтын, ата?ы алыстарды шарла?ан кеме?гер, а?ылы дария, с?зі алтыннан ауыр Бай?ыз ?арт – а?ынны? ?зі.
"А?ындар туралы" тол?ауында:             
Шашудай болып шашылар
Меруерттей асыл с?з деген.           
Жыршыларды? шайыры
Асыл с?зді езбеген.
Нысананы д?л басып,                      
?ала?ан жерден к?здеген, –    
 деп, шынайы ?нер туындысы саналатын ?ле? мен оны? шы?арушысына ?оятын талаптарын ты? метафоралармен ?демі кестелеп жеткізген.
А?ын ?зіні? ?за? ??мырында шы?армашылырын атал?ан талаптар?а ?ата? ба?ындырып отыр?ан. Абайды? ?зіне дейінгі ?аза? а?ындарыны? е? таланттыларыны? бірі деп, Дулатты ауыз?а алуы тегін емес.
Дулат туындылары ?азан т??керісіне дейін халы? арасына ке? тара?ан.
Ке?ес кезінде де ара-т?ра ?р т?рлі жина?тарда жарияланып ж?рді. Алайда шы?армалары т?гелге жуы? ?амтыл?ан к?лемді басылымы – белгілі ?алым, мар??м ?.?мір?лиевті? ??растыруымен ж?не к?лемді зерттеу ма?аласымен ?оса, 1991 жылы "Замана сазы (?ле?дер мен Дастандар)" деген атпен "Жазушы" баспасынан шы??ан жина?ы.
Дулат шы?армашылы?ы еліміз егемендік ал?аннан бергі жерде о?у ба?дарламаларына енгізіліп, мектеп пен жо?ары о?у орындарында ке?інен о?ып-?йретіле бастады. 2002 жылы республикалы? де?гейде атап ?тілген ту?анына 200 жыл толу мерейтойы ?арса?ында а?ын шы?армашылы?ын жа?аша зерттеп, тану, кітаптарын шы?ару ж?нінен бірталай ж?мыстар істелді.
XIX ?асырды? орта т?сына ?арай патша отаршылдары ел ата ?онысынан шетке сыр?ан кезде шы?ар?ан ?ле?дерінде ту?ан жерді? ендігі та?дыры ?шін ?ан жыла?ан а?ын ж?регіні? к?йініші ?лкен суреткерлік ?уатпен бейнеленген.  Дулат ?зіні? "Аяг?з", "О, Сарыар?а, Сарыар?а!", "А?жайлау мен Санды?тас" деген тамаша жырларында ?зі ту?ан ??ірді? к?ркем келбетін кестелі тілмен суреттей отырып: "??т-берекелі к?ркем ?оныс енді кімдікі?" – деген с?ра? ?ояды. Сол ар?ылы ж?ртты? ту?ан жерді с?ю, ?ор?ау т?йсігін оятып, оны? ?азіргі мына к?йіне к?йіндіріп, ашындырма? болады. А?ын "Аяг?з" атты ?ле?інде ашып айтты.
 

Тауды екіге жарасы?,                Арна? ?алды осылып.
Тасты? ?ашап арасын.              К?ркіреген ?ні?нен
Кесіп ?тіп кезе?ді,                    А?дар ?ашты шошынып.     
Аяг?з ?айда барасы??.             ?ыр?а суы? тарады,          
Тарба?атай тауынан                  Ой?а суы? барады             
То?сан сала ?осылып,               То?анменен тосылып.        
То?ыз ?зен т?йісіп,                    ?ыры?-малды? кіндігі,     
А?ты? т?мен жосылып.            Ойы?-?нім, егіс ?ой.          
А?ыны? тасты а?ызып,
Дулат "шал?ып шап?ан ж?йріктей" Аяг?з ?зені мен оны? ш?йгін де жемісті ??ірін маржандай таза ш?райлы тілмен бедерлеген ??лпыр?ан суреттермен о?ырмандарын (ты?даушыларын) елітіп келеді де, кенет с?з арнасын кілт б?рып:
Айту?а ауыз келе ме,
Аяг?з кімні? жері еді? –
 деп, Аяг?зді? б?гінгі к?ніне оралтады. О?ырман да о?ыс ішін тартып, к??ілі ??лазып сала береді. Осындай жерді? ?зінікі екеніне ?уана, ба?ытты сезімге б?леніп отыр?ан ол табан астында сол асылынан айырылып, п?шайман к?йге т?седі.  Елін, жерін жанындай жа?сы к?ріп, оны? та?дырын ойлап, к?йзелген ?лы жырау олай еткен жо?, шынды?ты, шынайы сезімін бейнелейді. Оны? ту?ан жер туралы тол?ауларыны? тарихи м?ні де, т?рбиелік к?ндылы?ы да сонда.
ІV Бекіту
V ?йге тапсырма
1. Дулат Бабатай?лыны? «Аяг?з, ?айда барасы??» ?ле?інен ?зінді жаттау
2. «Аяг?з кімні? жері еді?» деген та?ырыпта тарихи-шолу шы?арма жазы?дар
VІ Ба?алау

 

Просмотр содержимого документа
«Дулат Бабатай?лы " Аяг?з, ?айда барасы?? " »

Пәні: әдебиет (7 «Ә» класс)

Сабақ тақырыбы: Дулат Бабатайұлы «Аягөз, қайда барасың?

Мақсаты: халқымыздың асыл мұрасы – билер сөзін оқыта отырып, олардың

мәнін оқушыларға ұғындыру

Міндеттері: 1. Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің сөздерін оқыту, олардың

тәрбиелік мәнін ұғындыру, шешен тұлғасының қазақ

қауымындағы рөліне назар аударту;

2. Оқушылардың тіл байлығын, сөзді орнымен, байыппен

қолдану қабілетін дамыту;

3.Оқушыларды халқымыздың шешендік өнерін, билер сөзін

қадірлеуге, одан үлгі алуға тәрбиелеу.

Сабақ түрі: саяхат сабақ

Сабақ әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап, топтастыру

Құрал-жабдықтар: Ел аузынан. Шешендік, ақындық толғамдар, аңыз

әңгімелер. – Алматы, «Жазушы», 1989

Сабақ барысы:

І Ұйымдастыру

ІІ Үй тапсырмасын сұрау

  1. Шешендік сөздер деген не?

  2. Шешендік сөздерге қандай белгілер тән?

  3. Шешендік сөздердің жанрлық түрлерін ата.

  4. Кез келген адам шешен бола ала ма?

  5. Қазақтың би-шешендерінің қоғамдағы рөлі қандай болған?

  6. Жиренше шешен

ІІІ Жаңа сабақ

1) Дулат Бабатайұлы өмірімен таныстыру

Дулат Бабатайұлы 1802 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Аякөз ауданы, Сандықтас өңіріyде туып, 1871 жылы дүние салған.

Жырау алғыр, зерек болып өседі. Жасында ауыл молдасынан оқып, арабша хат таниды.

Дулат Бабатайұлының тікелей өзінің өмірбаянын немесе өмірінін белгілі бір кезеңін сипаттайтын туындылары аз. Әйтсе де жыраудың мінезі, ой-өрісі мен ақындық мұраты жайында шығармаларына сүйеніп, сенімді тұжырымдар жасауға болады. 

Дулат "Айтқызбасымды айтқыздың" өлеңінде:

Менің атым – Байғыз қарт,

Көзге түсер сиқым жоқ,

Орынсыз күлер күлкім жоқ,

Есепсіз ұйықтар ұйқым жоқ.

Көзге қораш бойым бар,

Теңізден терең ойым бар,

Шынардан биік санам бар,

Атан өгіз ағызған

Ақылдан алпыс салам бар.

Қорған құрыш сөзім бар,

Бұлттан өтіп, мұнарды

Болжайтұғын көзім бар...

Қайратымнан атым зор

Белгілі атым өлемге.

Қорашсынсаң денемді,

Кеудем – ақыл сарайы,

Кірем десең, кел, міне, – дейді. 

Бұл – ақынның автопортреті. Мұндағы "көзге түсер сиқы жоқ", ел тағдырын ойлап, сирек күліп, аз ұйықтайтын, атағы алыстарды шарлаған кемеңгер, ақылы дария, сөзі алтыннан ауыр Байғыз қарт – ақынның өзі.

"Ақындар туралы" толғауында:  

Шашудай болып шашылар

Меруерттей асыл сөз деген.

Жыршылардың шайыры

Асыл сөзді езбеген.

Нысананы дәл басып,

Қалаған жерден көздеген, –

 деп, шынайы өнер туындысы саналатын өлең мен оның шығарушысына қоятын талаптарын тың метафоралармен әдемі кестелеп жеткізген.

Ақын өзінің ұзақ ғұмырында шығармашылырын аталған талаптарға қатаң бағындырып отырған. Абайдың өзіне дейінгі қазақ ақындарының ең таланттыларының бірі деп, Дулатты ауызға алуы тегін емес.

Дулат туындылары Қазан төңкерісіне дейін халық арасына кең тараған.

Кеңес кезінде де ара-тұра әр түрлі жинақтарда жарияланып жүрді. Алайда шығармалары түгелге жуық қамтылған көлемді басылымы – белгілі ғалым, марқұм Қ.Әмірәлиевтің құрастыруымен және көлемді зерттеу мақаласымен қоса, 1991 жылы "Замана сазы (өлеңдер мен Дастандар)" деген атпен "Жазушы" баспасынан шыққан жинағы.

Дулат шығармашылығы еліміз егемендік алғаннан бергі жерде оқу бағдарламаларына енгізіліп, мектеп пен жоғары оқу орындарында кеңінен оқып-үйретіле бастады. 2002 жылы республикалық деңгейде атап өтілген туғанына 200 жыл толу мерейтойы қарсаңында ақын шығармашылығын жаңаша зерттеп, тану, кітаптарын шығару жөнінен бірталай жұмыстар істелді.

XIX ғасырдың орта тұсына қарай патша отаршылдары ел ата қонысынан шетке сырған кезде шығарған өлеңдерінде туған жердің ендігі тағдыры үшін қан жылаған ақын жүрегінің күйініші үлкен суреткерлік қуатпен бейнеленген. Дулат өзінің "Аягөз", "О, Сарыарқа, Сарыарқа!", "Ақжайлау мен Сандықтас" деген тамаша жырларында өзі туған өңірдің көркем келбетін кестелі тілмен суреттей отырып: "Құт-берекелі көркем қоныс енді кімдікі?" – деген сұрақ қояды. Сол арқылы жұрттың туған жерді сүю, қорғау түйсігін оятып, оның қазіргі мына күйіне күйіндіріп, ашындырмақ болады. Ақын "Аягөз" атты өлеңінде ашып айтты.

 


Тауды екіге жарасың, Арнаң қалды осылып.

Тастың қашап арасын. Күркіреген үніңнен

Кесіп өтіп кезеңді, Аңдар қашты шошынып.

Аягөз қайда барасың?.. Қырға суың тарады,

Тарбағатай тауынан Ойға суың барады

Тоқсан сала қосылып, Тоғанменен тосылып.

Тоғыз өзен түйісіп, Қырың-малдың кіндігі,

Ақтың төмен жосылып. Ойың-өнім, егіс қой.

Ағының тасты ағызып,

Дулат "шалқып шапқан жүйріктей" Аягөз өзені мен оның шүйгін де жемісті өңірін маржандай таза шұрайлы тілмен бедерлеген құлпырған суреттермен оқырмандарын (тыңдаушыларын) елітіп келеді де, кенет сөз арнасын кілт бұрып: 

Айтуға ауыз келе ме,

Аягөз кімнің жері еді? –

 деп, Аягөздің бүгінгі күніне оралтады. Оқырман да оқыс ішін тартып, көңілі құлазып сала береді. Осындай жердің өзінікі екеніне қуана, бақытты сезімге бөленіп отырған ол табан астында сол асылынан айырылып, пұшайман күйге түседі. Елін, жерін жанындай жақсы көріп, оның тағдырын ойлап, күйзелген ұлы жырау олай еткен жоқ, шындықты, шынайы сезімін бейнелейді. Оның туған жер туралы толғауларының тарихи мәні де, тәрбиелік кұндылығы да сонда.

ІV Бекіту

V Үйге тапсырма

1. Дулат Бабатайұлының «Аягөз, қайда барасың?» өлеңінен үзінді жаттау

2. «Аягөз кімнің жері еді?» деген тақырыпта тарихи-шолу шығарма жазыңдар

VІ Бағалау



Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Литература

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 7 класс

Скачать
Дулат Бабатай?лы " Аяг?з, ?айда барасы?? "

Автор: Байменшина М?лдір ?біл?азы?ызы

Дата: 02.04.2015

Номер свидетельства: 196049

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства