?АЗІРГІ БІЛІМ БЕРУДЕГІ ??ЗІРЕТТІЛІК Т?Р?ЫНЫ? ОТБАСЫЛЫ? СИПАТЫ
Отбасында?ы д?рыс т?рбие – ?мірді? м?ні. Жас ?рпа?ты т?рбиелеу ж?йесі заман талабына сай ?о?амды? ?мірде болып жат?ан ?лы ?згерістермен ты?ыз байланысты. ?азіргі ?о?ам жан-жа?ты ?йлесімді жетілген адамдыт?рбиелеуді талап етіп отыр.
?о?ам талабы – заман талабы, ?йткені ?р адам – ?з заманыны? т?л перзенті.?ай заманда да т?рбие ж?нінде талай ойшыл-педагогтар: «адам бойында?ы теріс ?ылы?тар мен жаман мінез-??лы?тар ?леуметтік ??рылысты? кемшіліктерінен туады. Халы?ты?экономикалы? т?рмыс
жа?дайларын, тіршілік-к?йін ?згерту керек, сонда адамны? ?зі де ?згереді» - деп, т?жырымда?ан. Сонды?тан, «Туа жаман жо?, ж?ре жаман бар»,- деп халы? педагогикасы т?рбиені? заман?а, ?о?ам?а, оны? материалды?, рухани байлы?ына т?уелді болатынын д?п басып к?рсеткен. Жас адамды есті, саналы, сергек етіп т?рбиелеу – отбасы мен ?о?амды? орындарды? бірден-бір парызы. ?йткені, «Ес т?зелмей, ел т?зелмейді», олай болса, егеменді
елімізді? болаша?ы отбасында тал бесіктен басталып, о?у-т?рбие орындарында есті ?рпа?ты т?рбиелеу ісімен шешілмек.
?мірді? за?ы ма, ?лде уа?ытты адамдар?а осылай б?ліп ?ой?анды?тан ба екен, ата-ана балаларыны? ?асында к?п болуды? орнына, керісінше бас?а жерде, бас?а ортада, б?тен адамдарды? ?асында к?п болады. «?ызмет балаларды асырау» деген сылтаумен алданады да?ы, ал олар?а рухани т?рбие беру жа?ын ?мыт ??алдырады. Ендеше рухани асырауды кім мойнына алады?
Ділд? Матай?ызы «Айналайындарым, мені?» атты кітабында: «Адам бауыр еті баласына да сын к?збен ?арайды. Б?л жек к?ру немесе кін?мшілдіктен ту?ан сезім емес, ?айта кем-кетігін, к?ле?келі жа?ын н?рмен толтыру, жа?сысын жани т?су. ??мыр кешкен орта, ?о?ам ха?ында да алуан ой?а ат шаптыру, тезді? ?алыбына салу ?ай кезе?де де к?рініс тап?ан. Тек ?ана жа?сысын к?ру – ?сіруді? жолы емес. Тек ?ана жаманын тізбелеу –
?шіруді? де жолы емес. М?селе, а?и?аттан ?рі аттамай, иман-таразы?а ж?гінуде, ?ділетіне ??лауда»- деп ба?амдайды. Шынды?ында да адам баласыны? ?мірдегі ізі де, к?зі де артында ?алар ?рпа?ы. Тіршілікке ??іле ?араса?, ?рпа? ?шін к?рес адамда да, хайуанда да керемет дамы?ан. ??с
екеш ??с та балапанына д?н тасып, ?ауіп т?нсе, шырылдап кетеді, жырт?ыш а?дар да к?шіктеріне соншама мейірімді, ал адам баласыны? сезімі мыл?ау, ?нсіз сезім емес, еміренген, с?з ??діретпен ?рілген керемет сезім.
Баланы ?мірге ?келу бар да, олар?а д?рыс т?рбие беру та?ы бар. Адам ?з баласы ?шін от?а да, су?а да т?седі, бауыр еті баласы ?шін жан ж?регі езілед. Сол баланы? ?мірлік ба?ытын ойла?ан ата-ана бала т?рбиесін бір с?тте есте шы?арма?ан абзал. С?т сайын, к?н сайын жеттеке алып, тізгіндеп, ?скен сайын т?рбие ба?амын да ба?дарлы жоспарлай білген д?рыс. Ата-ана т?рбиеге ж?йелі т?рде аса м?н бермесе, к?шені? ?зі талай н?рсеге ?йретері
ха?. Осы тарапта баланы? т?рбиесі ха?ында ой ?оз?ауды отбасында?ы т?рбиеден бастаса?.
Отбасы - т?рбиені? барлы? т?ріне ба?ыт берумен айналысатын ?леуметтік институт. Адам баласы шыр етіп д?ниеге келген к?ннен бастап, сол ортаны? ысты?-суы?ына бейімделіп, ы?палына к?ніп, осында ер жетеді. Отбасында ата-ана ар?ылы берілетін т?рбиені? басты ма?саты – баланы? жасын, жеке бас ерекшелігін, психикалы? процестерін ескере отырып, ?з тегін жал?астыратын лайы?ты ?рпа? етіп т?рбиелеу.?аза? отбасында?ы аталар мен аналар ауыл-айма?, а?айын арасыны? берекесі, а?ылшысы болып келеді. Оларды? ?р?ашанда м?ртебесі биік болып, сый-??рметке б?ленген.
?йткені, ?лкенді сыйлауды ?адір т?т?ан ?аза? салты бойынша к?ргені мен т?рмыста т?йгені к?п, т?жірибесі мол адамны? сый?а б?ленуі за?ды ??былыс деп таныл?ан. ?лкенді сыйлау, а?ылын ты?дау к?ргенділік деп есептеледі. ?ке ?йі барлы? балалары ?шін ?лкен ?й, ?ара ша?ыра? деген киелі ??ымдармен сыйлы да ??рметті.?кені? мінез-??л?ы, ?згелермен ?арым-?атынасы, ?нер білімі ?л баланы? к?з алдында?ы ?лгі-?неге алатын, со?ан ?арап ?сетін нысанасы. ?аза?та біреуді? баласы жа?сы, ?негелі азамат болса: «Оны? ?кесі немесе атасы жа?сы кісі еді, к?ргенді бала екен, ?негелі
жерден шы??ан ?ой», - деп мада?тайды.«?ке к?рген о? жонар, шеше к?рген тон пішер» дегендей, отбасында ?лдар ?келері немесе аталарыны? бойында?ы ?асиет пен ?нерін ?йреніп ?скен. Шы?армашылы?та,
а?ынды?та таныл?ан жас баланы? т?рбиесіне аса назар аударыл?ан. Ата ?нерін ?рпа?ыны? ?ууы, оны мирас етуі ?аза? отбасыларында жиі кездесетін д?ст?р. Билік, батырлы?, ?ншілік, серілік, мергендік, а?шылы?, зергерлік сия?ты ата-баба ?нерін жеті атасына дейін жал?астыр?ан ?улеттер ?азір де баршылы?.
За??ар жазушы М.?уезов «Абай жолы» атты роман-эпопеясында ??нанбайды ас?ан с?йіспеншілікпен жетер жеріне жеткізе суреттейді. ??нанбай Абай?а ?ке ?ана емес, заманны? ?лкен ?айраткері, ?рі ?лкен т?л?асы. Ал, Абай ойы, Абай даналы?ы, Абай тере?дігі – тазадан тазалы??а, биіктен биіктерге ша?ырар жанны? жары? ж?лдызына айнал?ан.
М?ндай эпопеяны хал?ын шын с?йген адам ?ана жаза алады. Б?л эпопеясы болмаса ?аза? ?мірі, оны? кім екендігі д?л сондай ??діреттілікпен д?ниеге танылмас еді. «Абай жолы» хал?ымызды? а?ыл – ойын биікке к?терген, ?рбір отбасыны? с?йіп о?итын, т?лім-т?рбие алатын туындысы болды.
«?кеге ?арап ?л ?сер, шешеге ?арап ?ыз ?сер» дейтін ?аза? ?ыз балаларыны? т?рбиесіне аса ?лкен назар аударды. К?мелетке тол?ан?а дейін бойжеткен болаша? отбасы
?міріні? басты міндеттерінен саба? алды. Ол еріні? адал жары, ана болу, отбасы беріктігін са?таушы ?ызметіне, шаруашылы?ты? барлы? жа?тарын игеріп ж?ргізуге, ?она?ты лайы?ты ?арсы алу?а, туыстарын сыйлап ?адірлеуге дайынды? т?рбиесі. К?ргенді отбасылары ?ыз баланы «?она?» деп м?пелеп, ?адірлеп ?сірген. ?ыз баланы? т?рбиесіне е? бірінші анасы
жауапты бол?ан. Сонды?тан ?аза? «Шешесіне ?арап ?ызын ал» – деген.
Отбасыны? ?йыт?ысы, берекесі, мейір-шапа?ат к?зі – ?йел. ?йелді? б?л р?лі ота?асыны? бала-ша?аны? ана?а деген с?йіспеншілігімен, ?ам?орлы?ымен, ана жанын ?ас-?аба?ынан, жанарынан таны?ышты?пен ны?ая, биіктей береді. Б?л жа?ынан аналарды? балалар?а: «?ке?мен а?ылдас», «?ке? біледі», «?ке?ні? айт?анын істе» т.б. сия?ты д?ст?рімізде бар с?здерді айтып отыруы ?андай ?анибет! М.?уезовты? «Абай жолы» атты роман-эпопеясында хал?ымызды? осы?ан орайлас ?адірлі д?ст?рін танытатын мынадай бір та?ылымды эпизод бар. «.Семей ?аласында ?ш жыл о?ып, жайлауда?ы ?ке ?йіне к?н кешкіре жеткен, 13 жасар ш?кірт бала – Абай аттан т?скен бетте, амандасу ?шін, шешеге ?арай ж?реді. Сонда а?ылды да байсалды ана ?лжан: «?й балам, анда ?ке?дер т?р, ?ке?е барып, с?лем бер!» – дейді. Бір с?тке балалы? сезім же?іп, ?ателік жіберіп ал?анын т?сінген жас Абай кілт б?рылып, ортасында ?кесі ??нанбай бар шеткерірек т?р?ан о?шау топ?а ?арай адымдай ж?неледі». ?лы жазушы М?хтар ?уезов м?ны халы?ты? ж?рекке жылы осындай тамаша д?ст?рінен хабардар ету ?шін ?ана емес, оны? т?рбиелік зор ма?ызын жо?ары ба?ала?анды?тан да келтіріп отыр?аны аны?.Дін м?сылман жолында ?кені ??рметтеу – айры?ша парыз. «?кеге ба?ыну - Алла?а ба?ыну. Оны? алдында к?н??ар болу – Алла алдында к?н??ар болу» дейді Пай?амбарымыз.Хал?ымызды? ма?ал - м?телдерінен, даналы? с?здерінен де ата-ананы? ?адір –?асиеті туралы айтыл?ан асыл с?здерді к?птеп табар едік. «Алты а?а бірігіп - ?ке болмас, жеті же?ге бірігіп - ана болмас»,- деген с?зде де тере? ой жатыр. Ата-ананы? ?міт-арманы баласымен бірге жасайды. Сол себепті оларды? бар тілеуі бала?а ба?ыштал?ан. А?ыры, е? ?астерлі тілектері: бала-ша?аны? алдында д?ние салып, солардан топыра? б?йырса, - дейді. Осындай ата-ананы сыйлау с?би ша?ы?да ?зі?ді олар ?алай ба?ып-?а?са,
?артай?анда оларды да солай ала?ан?а салып аялап, к?ту ?андай ?анибет!
Ата-ананы? бір-біріні? ?адір-?асиетін осылайша арда?тап, беделін ?сіруі, араларында ?кпе-наз, кикілжі? туа ?ал?анда, оны балалардан о?ашада, екеу ара шешіп отыруы – шынайы инабаттылы?, ?дептілік.
Сайып келгенде, ?о?амда ?деп-инабат ?лшемдеріні? тере? тамырланып, ке? жайылуында отбасыны? ма?ызы орасан зор. ?рбір ?яны? ?ос тіреуі – ерлі-зайыптылар ?здеріне ?атысты ?деп-адамгершілік талаптарын, ???ы?тары мен міндеттерін м?лтіксіз орындаса, б?кіл ?о?амда, елде бейбіт те берекелі т?рмыс?а негіз ?аланба?! Бала?а д?рыс т?рбие беру – ата-ананы? моральды? ?ана емес, за? ж?зіндегі міндеті.
«Бала т?рбиесi– бiр ?нер, ?нер бол?анда ауыр ?нер, жеке бiр ?ылым иесi болуды тiлейтiн ?нер. Баланы д?рыс т?рбие ?ылу ?шiн ?з т?жiрибесi жетпейдi. Бас?а адамдарды? т?жiрибесiмен танысу керек. Бала аурулы, за?ип болса, баладан емес, т?рбиешiден; бала тар ойлы а?ыма? болса, бала кiн?лi емес, т?рбиешi кiн?лi; бала с?лулы?тан л?ззат ала бiлмейтiн мыл?ау жанды болса, бала айыпты емес, т?рбиешi жазалы. "Бала iстеген жауызды?ты?
жазасын т?рбиешi к?терсiн" деген иран елiнi? м?телi шын, д?рыс м?тел",- деп М.Ж?мабаев бала т?рбиесiне ерекше то?тал?ан. Тобы?тай ойдан т?йеріміз:
- баланы е?бекпен жазалау емес («ойнап келді? енді ?йді? ж?мысын жаса немесе осыны жасаса? с?ран?ан жері?е барасы?»»- деп жатамыз) керісінше е?бекті? д?нін емізе отырып, оны ??рметтеу мен с?ю рухында жас кезінен т?рбиелеп, оны? бойына адамгершілік ж?не рухани м?дениетті? негізін, ?о?амда?ы мінез-??лы? да?дыларын дамыту жолдарын ойластыру;
- ересектер балаларды к?н сайын сыпайылы??а, сергектікке, ?лкендерді ??рметтеуге,
-?ділдікке ?з ?лгісімен т?рбиелеп отыруы.
Жалпы адамзатты? ??ндылы?тарды ?скеле? ?рпа?ты? а?ыл-парасатына азы? ете білу ?шін ?рбір т?рбиеші-?стаз халы? педагогикасын, сан ?асырларда ?алыптас?ан салт-д?ст?рлерді, ?дет-??рыптарды жан-жа?ты тере? біліп, тебірене іс-?имыл жасау?а, ?ркениетті ?мірмен байланыстырып, т?лім-т?рбиеге пайдалана білуге халы? алдында борышты. ?рбір о?ушы т?рбиеші-м??алімні? оны жан-жа?ты тану?а ба?ыттал?ан зерттеу объектісіне айналуы ?ажет болды. Т?рбие кезе?деріндегі оны? ?зіне т?н за?дылы?тарын с?тті пайдалану ?рпа? т?рбиесіні? жемісті болуыны? е? ?лкен олжасы болма?.
Отбасында?ы психологиялы? о?ды ахуал, татулы? пен тынышты?, жайдары ?аба?, пейіл-береке – оны? барлы? м?шелеріні? ырысы, ой?а ал?ан істеріні? ?рге басып, ма?саттарыны? ж?зеге асуыны? кепілі.
