?ызылорда облысы Жа?а?ор?ан ауданы №3мектеп- интернатыны? жо?ары санатты тарих п?ніні? м??алімі Зейдалиева Амина Ермаганбетовна
Саба?ты? та?ырыбы: ХV-ХVІІ ?асырларда?ы ?аза? ханды?ыны? саяси тарихыСаба?ты? максаты:Білімділік: Казак мемлекетін ??руды? негізгі себептері мен ал?ы шарттары, тарихи ма?ыздылы?ы, ?азак мемлекеттілігіні? ?алыптасу кезе?дері, ?аза? ханды?ыны? ??рылу тарихы, тарих сахнасына т?н?ыш к?терілген ?аза? ханды?ыны? іргелі ел болу жолында?ы саясаты, елді? ішкі жа?дайын т?рактандыруда?ы жетістіктері туралы о?ушылар?а толы? т?сінік ?алыптастыру ж?не ?з хал?ыны? тарихын толы? ме?геруіне ы?пал ету.
Т?рбиелік: т???ыш ?аза? мемлекетіні? ??рылуына негіз ?ала?ан ?о?ам ?айраткерлеріні е?бегін ба?алау?а, ?з еліні? тарихына, адал ?лдарына деген ??рмет сезімін ?алыптастыру?а, ?аза? хан- дарыны? ?негелі тарихи ?ызметіне ба?а бере отырып, ?аза? хандарынын ж?ргізген саясаттары мен тарихи о?и?алар?а назар аудару?а жа?дай жасау.
Дамытушылы?: ?тілген саба?ты еске т?сіру барысында о?ушы ойына ?оз?ау салып, ?лтымызды? ал?аш?ы мемлекеттік д?режеге жетуі ж?нінде тарихи к?з?араспен танымды? д?ниетанымын ?алыптастыра отырып, ?азіргі та?да?ы т?уелсіз мемлекетімізді? б?гінгі кезімен байланыстыру.
Базалы? ??ым: XV - XVII ?асырларда?ы ?аза? ханды?тарынын саяси жа?дайын, ерекшеліктерін ашу.
Тірек ??ым: ?азак ме.млекеті ??рылуыны? ал?ышарттарын аша отырып, е?бегі сі?ген хандарды? саяси кызметіне ба?а беру.
К?рнекі ??ралдар: ?азакстан Республи- касыны? картасы, ?аза? ханды?ы сызыл?ан плакат, хронологиялык кесте сызу пара?ы, ба?алау пара?ы.
Саба?ты? т?рі: ж?йелеу саба?ы.
Саба?ты? барысы: I. ?йымдастыру с?ті.
П. Саба?ты Елбасымыз Н.?. Назарбаевты? «Тарих тол?ынында» атты
е?бегінде: «Бейнелеп айт?анда, біз ?зімізді? тарихи т?пкі біртектектілігімізді бас?а ж?рттар сия?ты шашып-т?ккеніміз жо?» деген с?зімен баста?ан ж?н. «?аза?станны? б?кіл тарихы — бірігу тарихы, т?тастану тарихы».
?ткен та?ырыптарды еске т?сіру с?ра?тары:
1) ?аза? билеушіілеріні? Сырдария айма?ы ?шін к?ресі:
а) Ж?нібек пен Керейді? б?лініп шы?уына не себеп?
о) Есенб??а кім ж?не Керей мен Ж?нібекке неге жер беруге м?жб?р болды?
б) «?аза?» деген атты кімдер алды?
в) ?ай жылы ?аза? ханды?ы жарияланды, ал?аш?ы ханы кім?
г) Саяси арена?а ?ай жылдары шы?ты?
д) ?аза? ханды?тарыны? аума?ын кімдер ??рады? ?ай жерлерді алып жатыр?
- М?рынды? хан:
а) ?ай жылдары хан болды? о) Ол ?андай саясат ?станды?
- Касым хан жэне ханды?ты? шекараларыны? ке?еюі:
а) ?асым хан та??а ?ай жылы келді? ?) ?асым ханны? т?сында ?аза? ханды?ыны? шекарасы калай ке?ейді?
б) «?асым ханны? ?ас?а жолы » деген не? в) Ол неше б?лімнен т?рады?
- Каза? ханды?ы XVI г. 20-30 жылдарда
а) Та??а кім келді?
?) Та?ирді? ханды? ?абілеті ?андай болды?
б) ?адыр?али би ол туралы не деген?
- Ха?назар хан
а) Ха?назарды? билікке келуі немен к?рінді? ?) Оны? жоры?тары?
б) ?асым ханны? ?лімінен кейін ?андай жетістіктерге ?ол жеткізді?
- XVI г. со?ында?ы ?аза? ханды?ы
а) Шы?ай ?ай жылдары та??а келді? о) Оны? ?стан?ан саясаты ?андай?
б) Халы? арасында беделі ?андай?
в) Оны? ?лы Т?уекел ?ай жылдары хан болды?
г) ?андай ма?саты болды?
д) ?анша мы? ?олы болды?
е) Оны? м?рагері кім ж?не ?андай бітімдерге ?ол жеткізді?
- XVII г. со?ында?ы Каза? ханды?ы.
а) Есім хан кай жылдары бплікке келді?
?) Есім хан тарихта несімен ел есінде ?алды? Халы? ?андай ат берді?
б) Т?рсын хан кім? г) Тарихта?ы орны.
- XVII г. реформа.\ар
а) Т?уекел кезінде ?аза? мемлекетіні? саяси ж?йесінде реформа жасау?а не ?сер етті?
?) «Есім ханны? ескі жолында» не бекітілді, не белгіленді?
б) XVII ?. реформасы н?тижесінде хан ?андай ?кілеттікке не, ?андай ?кілеттіктері ?ыс?арды?
в) Хан ханды?тарды? аулында жарлы?ын ж?ргізіп айрылды, ол билерге к?шті.
г) XVII ?. «?ш ж?з» енгізілді, оны? м?ні неде?
д) Т?ра?ты астанасы кай ?ала?
- ?аза?тарды? жо??арлармен к?ресі.
а) XVII ?. 20 жылдары Ойрат ода?ы ыдырады, 1635ж. кімдерді? ханды?ы ??рылды?
?) Хан б?л уа?ыт?а кім еді?
б) ?аза?тар к?ресті ?алай жњргізді?
в) 20 мы? ?скермен келген ?ай батыр?
г) ?ай уа?ытта ?аза? - жо??ар ?атынасы ерекше шиеленісе т?сті?
- Т?уке хан ж?не «Жеті жар?ы».
а) Т?уке хан билігі т?сында?ы ?аза? ханды?ы.
?) «Жеті жар?ы» жина? нормаларыны?
??растырылуы.
б) Негізгі 7 тарауын ата.
- XVIII і. басындагы ?аза? хал?ыны? жагдайы. Жо??ар агрессиясыны? к?шеюі.
а) Т?уке хан ?лген со?, XVIII ?. орталы?сыздан?ан ?аза?ханды?ы сырт?ы жа?дайда?ы ?згерістерге дайын емес болып шы?ты.
?)Т?уке ?лген со? ?айып сайланды. Осы кезде (1718ж.) ?аза? ханды?ы ыдырай бастады.
б)1723ж. ?андай о?и?а болды.
в)«?алма? ?ырыл?ан» шай?асы ?ай жерде, ?ай жылы болды ?
г) «А?ыра?ай шай?асы» ?ашан болды ж?не неліктен олай аталды?
ІП. Б?л к?рделі саба? 3 ?асырдай кезе?ді ?амтитынды?тан, ерекше м?н бере отырып, о?ушылар?а де?гейлік тапсырма беру.
I де?гей: О?улы?тан арнайы тапсырмаларды ашып, онда?ы 10 с?ра??а жауап беру:
1.«?аза?» термині нені білдіреді?
XV ?. ая?ы мен XVI ?. басында?ы ?аза? ханды- ?ыны? кљтерілуі ?ай ханны? есімімен байланысты?
?асым хан кайтыс болганнан кейін ?аза? ханды?ыны? ыдырау себептері.
XVII ?. ая?ында ?аза?тар?а ?арсы шабуыл ?ай мемлекеттер тарапынан к?шейе т?сті?
«А?табан ш?бырынды» сия?ты ?андай о?и?алар ?аза?тар?а белгілі болды?
Т?уке ханны? за?дар жина?ы ?алай аталды?
Есім хан билеген доуірде саяси ж?йеде ?андай ?згерістер болды?
?аза? ханды?ыны? ?ырылу кезе?деріне жататын батырлы? эпостарын ата?ыз.
1.?аза?ты? киіз ?йіні? негізгі б?ліктерін ата?ыз.
2.«Ж?з» атауы нені білдіреді?
II де?гей:Мына т?мендегідей пара?тар таратылып, 2,5— 3 минут ішінде о?ушы ?абілеті жеткенше жазып толтырады. М?ны «Хронологиялы? кесте» деп атаймыз.
III де?гей:Б?л де?гей «Тарихи деректермен ж?мыс» деп аталады. «?аза? хандарыны? хронологиясы» атгы кітапты басшылы??а ала отырып, халы? ?аза? хандарына ?андай ба?а бергендігі туралы ?з ізденістерін жеткізе білу.
?р де?гейдегі тапсырма?а сойкес о?ушыларды? а?ыл-ой белсенділігі артып, фактілермен ?орытынды жасау, салыстыру, проблеманы шешуді ?йренді:
- Саба?ты бекіту:
Бір-бірінен ажыратып ?арау?а болмайтын, екеуіде дана хандар?
- ?аза? хал?ыны? санын к?бейткен хан?
- Е? беделі т?мен хан?
- «Жеті жар?ыны» шы?ар?ан хан?
- «?з» атаулары ?ай хандар?а берілді, ?андай ма?ына білдіреді?
- ?з ?аражатына ?аза? балалары ?шін мектеп аш?ан хан?
- ?аза?- жо??ар ?атынасы. 1723 жыл несімен есте ?алды.
- «?алма? ?ырыл?ан», «А?ыра?ай шай?асы».
- «А?ыра?ай шай?асыны?» ма?ызы.
VСаба?ты ?орыту: ?аншама ?иыншылы?тардан ?туіміз хал?ымызды? ?ажыр-?айратыны?, елдік сана, елдік д?ст?рімізді? ар?асы. Сол ?айратты шы?да?ан кім, сол сананы арттырып, сол д?ст?рді са?та?ан кім? Е? алдымен ел бас?ар?ан ардагерлер! Сол аруа?ты бабалар бізді биік м?ртебеге к?терді. Соларды? жолын таныса?, елдігімізден айрылмай, м??гі жасаймыз. «?аза?стан - 2030» ба?дарламасынан ?зінді о?у.
VІ. Ба?алау: О?ушылар ?ой?ан ба?аларына талдау жасау.
VІІ.?йге тапсырма: Осы та?ырып бойынша тарихи деректермен танысу, даталарды жаттау, «Хан ауылына саяхат» та?ырыбында кесте сызып, толтыру. Реферат жазып келу.
