?лемні? саяси картасында алты мы? тілде с?йлейтін екі ж?з мы??а жуы? мемлекеттер орналас?ан, соларды? ішінде ?ш ж?з жыл бойы т?уелсіздік пен азатты?ты армандап, отаршылды? езгі мен тоталитарлы? т?ртіпті? азабын кешіп, тар жол-тай?а? кешуді басынан ?ткізген ?аза? хал?ыны? орны ерекше. ?аза? хал?ыны? т?уелсіздік жолы ?иын-?ыстау кезе?дерден, ?асіретті жылдар мен ?анды ?ыр?ындардан, аза?а толы азатты? к?рестерден т?рды. Сонды?тан да, ел тарихында?ы ма?ызды ?рі шешуші белестерді заман талабына сай а?и?атты т?рде зерттеу ж?не оны халы?ты? санасына д?рыс жеткізу - т?уелсіз ел тарихшыларыны? алдында т?р?ан ?зекті м?селелерді? бірі болып табылады. ?азіргі кезде т?уелсіз ?аза?стан б?секеге ?абілетті мемлекет ретінде, жар?ын болаша??а бет ал?ан уа?ытта, ?зіні? т?л тарихын ?астерлеп те арда?тап елімізді? болаша? ?рпа?ын т?рбиелеуде басты ??рал ретінде са?тап ?алу керек. Осы?ан байланысты ?аза? хал?ыны? ?алыптасуы мен мемлекеттілігіні? тарихы ?азіргі заман?ы тарихшыларыны? алдында т?р?ан ?зекті м?селелерді? бірі болып табылады.
?ткен тарихымызды? ?алпына келтірілуі б?гінгі та?да ?лемдік халы?аралы? ?ауымдасты?та?ы ?АЗА? еліні? беделіні? одан сайын артуына ы?пал етіп, мемлекеттілігіні? бастауы кейбіреулер айтып ж?ргендей кеше ?ана ??рылма?ан бірнеше ?асырлар?а созыл?ан тарих екендігін, оны мекендеген ?аза?тар байыр?ы халы?тар ?атарына жататынды?ын ай?а?тайды. Мемлекетімізді? ??рылуын б?лай ерекшелеп атап ?ту, ?аза?тар осы ??ірді? аборигендері- белгілі бір елді? немесе жерді? байыр?ы т?р?ыны екендігін жо??а шы?аратындарды? к?м?ндарын сейілтетіні с?зсіз. Б?ларды? жа?а ?оныстан?андардан айырмасы - аборигендер ?з жерін атам заманынан бері мекендеп келетіндігі.
Шы??ысхан ?рпа?тары ?стемдік еткен Алтын Орда, А? Орда, Ша?атай ханды?тарыны? ыдырауына байланысты, Дешті ?ыпша? даласы мен Орталы? Азия ??ірінде пайда бол?ан ?са? ханды?тарды? ж?не осы ханды?тарды? та?ына талас?ан хандар мен с?лтандар бас?ар?ан т?рліше феодалды? топтарды? тынымсыз ?зара со?ыстарынан ?анжілік бол?ан халы? б??арасы б?л ?ыр?ыстарды тиятын, аласапыранды то?тататын бір т?тас мемлекетті арман етті. Б?л сол кездегі ?з алдына бейбіт ?мір с?руді а?са?ан ?аза? хал?ыны? к?кейтесті тілегі еді
?аза? этносы ?асырлар бойы ?алыптас?ан. Ол осы жерге ?лдекалай отаршылды? немесе бас?ыншылы? жолмен келмеген. ?аза?тар осы жерді? автохтонды номадтары болып табылады. ?аза?тарды? тарихи тек-тамыры мейлінше тере?де. Ондай тек-тамыр ал?аш?ы ?аза? ханды?ы ??рыл?ан кезе?мен ?сте шектелмейді. ?аза?тарды? тарихи т?ра?тылы?ы, т?л этногенетикалы? аума?ына бауыр басуы ?рт?рлі тарихи кезе?дерде айры?ша р?л ат?ар?ан. Барша ?аза?ты атамекенінен кіндік ?зуге м?жб?рлейтін к?ш демографиялы? та, м?дени де т?р?ыдан н?тиже бермейді.
Сонды?тан ?аза? ханды?ы ??рылуында этникалы? ал?ышарттар ма?ызды р?л ат?арды. Кез-келген мемлекет белгілі бір этносты? ?леуметтік территориялы? ?йымы ж?не ?о?амны? ішкі ж?не сырт?ы ?атынастарын реттейтін бас?ару ж?йесі бол?анды?тан этнос-мемлекет бір-біріне етене ты?ыз ??ым болып саналады. ?арапайым тілмен айтса? мемлекетті этностар ту?ызады. Ал мемлекеттер этносты? дамуына ?ркендеуіне жа?дайлар жасайды. Осы ?а?иданы ?аза? хал?ы мен ?аза? ханды?ына ?олданып к?рсек онда ?аза? ханды?ын д?ниеге ?келген ?аза? этносы болып шы?ады. Этнос-мемлекет принципіне с?йеніп біз ?аза? ханды?ын д?ниеге келтірген этникалы? процесті? дамуы деп т?сіндіреміз. Я?ни б?л жерде Дешті ?ыпша?та?ы тайпалар ?з дамуыны? белгілі бір сатысында жа?а мемлекеттік ж?йені ?ажет еткен. Ол ?аза? ханды?ы бол?ан.
?аза? ханды?ы ??рылуыны? келесі бір ал?ышартына діни-рухани ал?ышарттар жатады. Кез-келген этнос немесе этносты ??ра?ан ру-тайпалар жиынты?ы ?здерін на?ты бір этносты? м?шесіміз ж?не бас?а этностардан ерекшелендіріп к?рсететін н?рсеге оларды? ру-тайпалы? санадан жо?ары т?р?ан халы?ты? санасы жатады. Ал халы?ты? сананы? пайда болуына діни фактор мен рухани факторлар жетекші роль ат?арады.
13-15 ?асырларда?ы ?аза?стан аума?ында бол?ан діни-рухани дамуларда ислам дініні? Алтын Орда мен А? Орда мемлекетінде ресми дінге айналуы шешуші роль ат?арды. Б?кіл Дешті ?ыпша?та?ы тайпаларды? толы?ымен ж?не т?пкілікті т?рде м?сылманданып, орта? бір дінге сенуі Аллахты орта? ??дай деп тануы, М?хаммедті орта? Пай?амбар деуі, ??ранды исламны? орта? ?асиетті кітабы деп білуі, сондай-а? шари?ат жолыны? б?кіл тайпа?а бірдей болуы ру тайпаларды орта? діни ке?естікпен ?атар орта? рухани ке?естіке енгізеді. Осыларды? н?тижесінде ру-тайпаларда ру-тайпалы? санадан жо?ары т?р?ан сана ?алыптасады.
Міне, осы сала этникалы? процесті жа?а де?гейге к?теріп, со?ан сай мемлекетті ?алыптастырады.
?аза? ханды?ыны? ??рылу ?арса?ында (XIV-XV ?асырларда) ?аза? тайпалары Сібірден Сыр бойына, Ертістен Жайы? жа?асына дейінгі жалпа? ??ірге жайылып ?оныстан?ан болатын. Осы д?уірді баяндайтын орта ?асырлы? тарихшыларды? шы?армаларында ?аза? даласыны? негізгі т?р?ындары ретінде ?ыпша?, ?а?лы, ?арл??, ?йсін, найман, керей, ?о?ырат, ма??ыт та?ы бас?а тайпалар аталады. Б?лар ?аза? даласыны? ежелгі т?р?ындары, сондай а? б?дан б?рын осы ??ірлерде ??рыл?ан А? Орда, Мо?олстан, та?ы бас?а ханды?тарды? хал?ын ??ра?ан этникалы? топтар еді. Б?л тайпалар ішінде ?ыпша?тарды? орны ?згеше болды, XIII ?асырды? деректерінде Алтын Орда хандары «?ыпша? патшалары» [1] деп аталды. ?ыпша?тар XIV ?асырда Орда Ежен мен Шайбани ?лыстарын мекендеген А? Орда хал?ыны?, ал кейіннен ?білхайыр ханды?ы хал?ыны? да ед?уір б?лігін ??рады. [2]
Батыс Сібір тайпаларымен к?рші болып, олар?а елеулі ы?пал еткен ?аза? тайпаларыны? негізгі ?йыт?ысы ?ыпша?тар еді. Ертіс ??іріні? Тор?ай, Есіл далаларыны? ?ыпша?тары: ??лан ?ыпша?, ?ытай ?ыпша?, са?ал ?ыпша?, торай?ыр ?ыпша? ж?не мажар (мадияр) ?ыпша? бірлестіктеріне б?лінді.
Тобылды? т?менгі бойынан ?лытау мен Сырдария?а дейінгі территорияда бас?а тайпаларды? ед?уір б?лігі оларды? ішінде наймандар, керейлер, меркіттер мен о??ыттар ?оныс тепті. [3]
XV ?асырда А? Орда орнына ??рыл?ан ?білхайыр ханды?ыны? (1428-1468) хал?ы арасында ?арл??, ?о?ырат, ?йсін, найман, ?кіреш найман, ?ият, ма??ыт, шынбай, итжан, тап??т, д?рман, т?бай, таймас, к?шті, отаршы, шап, ?ытай, бара?, ?й?ыр, к?рлеуіт, ишкі, ишкі-ма??ыт, т?ман т.б. тайпаларды? бол?анды?ы м?лім. [4]
Но?ай ордасыны? ??рамында ма??ыт, найман, ар?ын, ?о?ырат, ?а?лы, алшын, ?ыпша?, кенгрес, ?арлы?, алаш, тама т.б. тайпалар болды [5] Мо?олстан?а ?арсты Жетісу тайпалары:. дулат, ?а?лы (бекчик) ?арлы?, керей, ар?ынот, к?рлеуіт, к?шші, барлас, шорас, к??ші, ?алушы, б?л?аш т.б. еді. [6]
?аза? ханды?ыны? ??рылуы ?арса?ында, ?рбір ?аза? тайпасыны? ?ріс-?оныстары ?лан-байта? территорияны алып жатты:
Наймандар XIV-XV ?асырларда ?лытаудан Есілге дейінгі аудандарды? к?пшілігін ?оныстанды.
?о?ырат XIV-XV ?асырларда Т?ркістан мен ?аратау аудандарын мекен етті.
Ар?ындар XIV-XV ?асырларда Ертістен батыс?а ?арай орталы? ?аза?станды, ішінара Сырдарияны ж?не батыс Жетісуды мекендеді. [7]
Керейлер XIV-XV-?асырларда Жетісуда ж?не Тарба?атайда, сондай-а? Ертіс бойында, Зайсан к?лінен Ом ж?не Тобыл ?зендеріне дейінгі ??ірде ?мір с?рді. [8]
Дулаттар XIV-XV ?асырларда Іле, Шу, Талас ?зендеріні? ал?аптарында, Ысты?к?лден о?т?стікке ?арай, сондай-а? о?т?стік ?аза?станда «Отырар жасыл ал?абын» мекендеді. [9]
?а?лылар ?аратау баурайы, орта Сырдария ж?не батыс Жетісуда?ы ?зендеріні? ежелгі мекенінде болды. [10]
?йсіндер ?здеріні? байыр?ы заманнан бергі мекені Жетісу ??ірін ?оныстанды. Тарихи деректерді? айтуынша, ?білхайыр ханды?ында да ?йсіндер бол?ан. [11]
«Тарих-и-Рашиди» мен «Раузат ас-сафаны?» дерегіне ?ара?анда, XV-XIV -?асырларда Ілені? сол жа?асында ж?не Янги (Тараз) ауданында керейттер (керейлер), Шу ?зеніні? о? жа?асында ар?ындар мекендеген. [12]
Жалайырлар ?аратау баурайын, орта Сырдария ??ірі мен Жетісуді ?оныстан?ан. [13]
«XV ?асырды? а?ыры мен XVI ?асырды? ал?аш?ы он жылды?ында ?аза? хал?ын ??райтын негізгі этникалы? топтарды? мемлекеттік бірлестігі халы?ты? бірігу барысын жеделдете т?сті. ?біл?айыр мен А? Орда ханды?тарына ?ара?анда ?аза? ханды?ыны? ерекшелігі - оны? ана??рлым ке? де берік этникалы? негізі - ?алыптас?ан ?аза? хал?ы болды » [14] ?аза? ханды?ыны? ??рылуы ?арса?ында?ы осы ??ірдегі этникалы? жа?дайды? жо?арыда атал?андай орналасуы ?аза? ханды?ыны? ??рылуына ?з ы?палын тигізді. Ал ?аза? ханды?ыны? ??рылуы осы ?лан-байта? ??ірді ?оныстан?ан ?аза? тайпаларыны? ж?не ?аза?ты? этникалы? территориясын біріктірді. ?аза?ты? ?з алдына халы? болып ?алыптасу барысы біржолата ая?талды.
Сонымен 15 ?асырды? ортасында /1465 жылы ?озыбасы деген жерде/ ?аза? ханды?ыны? ??рылуы-?аза?стан аума?ында ежелден бері жал?асып келе жат?ан этникалы? процесті? м?дени, рухани дамуларды? мемлекеттілікті? дамуыны? ж?не 14-15 ?асырларда?ы саяси процесстерді? за?ды ?орытындысы болып табылады. [15]
Сонымен ?аза? хал?ыны? ?алыптасу ?рдісі сонау ежелгі темір д?уірінен басталып, 1465 жылы Керей мен Ж?нібек баста?ан ?аза? ханды?ыны? ??рылуымен ая?талады. Сонды?тан біз ?аза? деген атаумен шектелмей, осы ?аза? хал?ыны? к?рамына ?рт?рлі этникалы? компоненттер болып енген т?ркі тайпаларыны? тарихын ?зімізді? т?л тарихымыз деп т?сініп зерттеп білуіміз ?ажет. Темір д?уірінен бастап ?аза? жерінде ?мір с?рген тайпаларды? барлы?ында мемлекетке т?н сипаттар (билеуші, т?ра?ты ?скер, астанасы ж?не т.б.) бол?ан. ?азіргі ?аза?тарды? к?не т?ркілерді? тікелей ?рпа?тары екенін хал?ымызды? аса бай рухани ж?не материалды? м?дениеті д?лелдейді. М?селен, темір д?уірінде са?тарды? пайдалан?ан тігуге де, жы?у?а да ?олайлы жылжымалы баспанасы – киіз ?й, ?лі к?нге дейін пайдаланылуда. ?лемдік тарих атасы Геродот киіз ?йге ?атысты былай дейді: «Оларды? ?р?айсысы а?ашты? астында ?мір с?реді. ?ыста а?аш кез келген с?тте ты?ыз а? киізбен жабылады, ал жазда жабусыз ?алдырылады». К?не т?ркі тайпаларыны? ?рпа?тары екендігін XX ?асырды? басында?ы ?лтты? зиялы ?ауым ?кілдері де жа?сы т?сініп сол ар?ылы рухтана т?скен. М?селен, к?рнекті а?ын Ма?жан Ж?мабаев былай жырла?ан: «Отты к?ннен ??н жарал?ан, сол ??ннан от боп ойнап мен жарал?анмын».
?аза?тар ?за? жылдар бойы не діни, не этникалы? біртектестігінен айны?ан емес. ?аза?тарды? ?з ?лтына деген ба?а-байламы шын м?нінде ?айран ?алдырады. Б?л ретте, бір ?ана деректі еске алу жеткілікті. Б?рын?ы Ода? кезенде бізді? ?лес салма?ымыз ?з жерімізде б?кіл т?р?ындарды? ?штен бірін ??рай ал?ан кезе?дер бол?ан. Міне, осындай жа?дайды? ?зінде ?аза?тарды? басым к?пшілігі ?зіні? ?лтына берілген сезіміне ?ылау т?сірген емес. Хал?ымыз ?лтты? азатты? жолында «Зар-заман», «кіші ?азан» сия?ты небір ?ай?ы-?асіретке толы д?уірлерді басынан ?ткізді. Сонды?тан елімізді? т?уелсіздігі туралы м?селені ?оз?а?ан кезде ?ткен тарихымыз?а к?з ж?гіртіп о?ан ?андай жолмен ?ол жеткізгенімізді білуіміз керек.
Т?уелсіздік хал?ымызды? ?асырлар бой?ы арманы болды. XVIII ?асырда ?аза? хал?ыны? басын біріктіріп, мемлекеттілікті ?алпына келтірген Абылай ханны? ?уатты мемлекет ??ру арманын ?аза?стан Республикасыны? Президенті Н.?.Назарбаев орындады. Елбасымызды? к?регендік саясатыны? н?тижесінде елімізде т?ра?тылы?, ?лтаралы? келісім орнады. Осындай жа?дайда Елбасыны? бастамасымен ?лемде те?десі жо? ?аза?стан Хал?ы Ассамблеясы ??рылды. ?иын ?ыстау замандарда та?дырды? т?лкегімен жер ауып, берекелі де ке? ?аза? ша?ыра?ыны? астында біріккен ?рт?рлі ?лт ?кілдері еліміздегі бейбітшілік пен келісімні? дамуына ?з ?лестерін ?осуда.
?аза?стан - ?аза? хал?ыны? ата-баба мекені, ежелгі ?онысы. Б?гінгі бейбіт те шуа?ты к?ндерді ба?алай отырып, жа?а биіктерге ?мтылу – бізді? буынны? ба?ыты болуы тиіс.
Елімізді? келешегі – б?гінгі ?рекеттеріміз, ?тымды ?мтылыстарымыз ж?не саналы ?рпа?!
Пайдалан?ан ?дебиеттер:
1. «Алтын Орда тарихына ?атысты материалдар жина?ы», 1-том, 364-442-448-бб
2. Иванов П.П. «Орта Азия тарихыны? очерктері» 20-21беттер.
3. «?аза? ССР тарихы», Алматы, 1983,2-том, 192-бет.
4. Мас??д ибн Осман Коhстани «Тарихи ?біл?айыр хан» 312-480 беттер
5. «?аза? ССР тарихы», Алматы, 1983,2-том, 190-бет
6. Юдин В.Т «Мо?олстанда?ы мо?олдарды? тайпалы? ??рамы», 28-38 беттер
7. «?аза? ССР тарихы», Алматы, 1983. 2-том, 255-256-беттер
8. М??анов М. «Орта Ж?з ?аза?тарыны? этникалы? ??рамы», 28-38 -беттер
9. М?хаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди», 7-22-34-беттер
10. «Шай банинама», 56-бет. «Тарих-и-Рашиди», 45-48 беттер
11. «Тауарих ??зидаин н?сыратнама», 5-7-98-беттер
12. «Раузат» ас-Сафы »,« Тарих-и-Рашиди », 23 бет
13. «?аза? ССР тарихы», Алматы, 1983. 2-том, 257-бет
14. «?аза? совет энциклопедиясы», 8-том, 664-бет.
15. Ма?ауин М. "?аза? тарихыны? ?лппесі", Алматы-1995, 12-бет
