Баяндама.ДЕНЕ Т?РБИЕСІ САБА?ЫНДА О?ЫТУДЫ? ЖА?А ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ЕНГІЗУДІ? ТИІМДІ ЖА?ТАРЫ

ДЕНЕ Т?РБИЕСІ САБА?ЫНДА О?ЫТУДЫ? ЖА?А ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ЕНГІЗУДІ? ТИІМДІ ЖА?ТАРЫ Ел басы Н.?. Назарбаев ?рбір жыл?ы хал?ына арна?ан жолдауында: «жедел дамып келе жат?ан ортада ?мір с?руге ?абілетті; ?лтты? тілді, тарихты жетік ме?герген, отанды? м?дениетті бойында ?алыптастыр?ан; шы?армашылы?ы дамы?ан жеке т?л?аны ?алыптастыру» деп атап ?ткен болатын.Б?гінде білім - ?о?амны? ?леуметтік-экономикалы?, интеллектуалды? ж?не руханидамуыны? стратегиялы? ба?дары ?ана емес, сонымен ?атар бізді? ?о?амымызды? ?ауіпсіздігіні? кепілі.О?ытуда?ы жа?а технология аса ?ажетті педагогикалы? м?селелерді? шешімдерін табу?а, ой е?бегін арттыру?а, о?у процесін тиімді бас?аруды ?амтамасыз етеді. Жа?а технологияларды о?ыту ?рдісінде ?олдануды? негізгі ерекшелігі ол о?ытушылар мен о?ушылар?а ?з бетімен ж?не бірлесіп шы?армашылы? ж?мыс жасау?а к?п м?мкіндік береді ж?не оны педагогикалы? ма?сатта пайдалану о?ушыларды? зердесіне, сезіміне, к?з?арасына ?сер ете отырып оны? интеллектуалды? м?мкіншіліктерін арттыру?а к?мектеседі. Дене т?рбиесіні? ?леуметтік ж?йе ж?не ?о?амды? ??былыс есебінде дене т?рбиесі ж?йесін, оны? ?алыптасуы мен дамуыны? негізгі за?дылы?тарын, оны? ?ызметі мен ??рылымын танып, білуді? ?ажеттілігі білім мен т?рбие талаптарына с?йкес ?сіп келе жат?ан ?рпа?ты? дене т?рбиесін ?амтамасыз ету ?шін керек. Дене т?рбиесі тек мектептегі дене шыны?тыру саба?ы ?ана емес, ол саба?тан тыс, мектептен де тыс денсаулы??а байланысты шаралар ж?йесі екенін ескерсек, ?азіргі кезе?дегі білім беру орындарында?ы дене т?рбиесіні? ж?йесі жастарды? денсаулы?тарын ны?айтумен ?оса, т?л?а бойында?ы биологиялы?-психологиялы? ?ажеттіліктерді? жан-жа?ты жетілуіне, ?мірге белсенді ?станым мен ізгілікті ?атынастарын дамытуды ме?зейді. М?ндай ма?ызды ?дістеме ?ылыми ж?не о?у п?ні ретінде жетекші р?л ат?аратын, дене т?рбиесі саласында?ы к?сіптік ба?ытта болаша? м??алімдерді дайындауды ж?зеге асыратын жо?ары о?у орындарында?ы о?ыту ж?йесіне тікелей байланысты. ?азіргі кезе?де жалпы орта мектептердегі о?у ба?дарламаларын ??растыру ба?ыт-ба?дары ?згерді. Алайда, б?ларды? б?рінде мектеп о?ушыларын ?айда о?итынды?ы ескерілмейді, оларды? ме?геруі тиіс негізгі да?дылар мен ?абілеттер, о?у нормасын тапсыру?а арнал?ан шарттар к?рсетілген. Денені шыны?тыру жатты?уларыны? орындалуы ?оз?алыс дайынды?ыны? де?гейі туралы м?лімет береді. Дегенмен, б?л ба?дарламалар базалы?, ?лгілік сипат?а ие, сонды?тан оларды ?рбір педагог жергілікті жа?дай мен салт-д?ст?рлерге орай ?згертулер мен толы?тырулар енгізіп, ?згерте алады. Дене т?рбиесі м?селелерін шы?армашылы? т?р?ыда шешуге, ?згермелі ?мір жа?дайында инновациялы? процестер мен жа?ашыл ба?ыттарды дер кезінде ме?гере отырып, т?жірибеге сын к?збен ?арап, дене т?рбиесі міндеттерін ж?зеге асыру?а белсенді, салауаттылы? пен дене м?дениетін ме?герген маман даярлауды? ма?ыздылы?ы артуда Дене т?рбиесін, жа?а технология мен озат т?жірибені ?лтты? ж?не жалпыадамзатты? ??ндылы? ?а?идаларымен саба?тастыра зерттеу – б?гінгі к?н талабынан туындап отыр?ан педагогика ?ылымыны? міндеттеріні? бірі. Дене т?рбиесіні? м?нін б?гінгі жа?а заман талабына с?йкес ?арастыру – б?л адамды ?зі ?мір с?рген ортаны? жемісі ?ана емес, сол ортада?ы дене м?дениеті, адамгершілік ?арым-?атынасы ?рекетімен к?рінетін субъект деп танылуымен ай?ындалады. ?о?амны? елеулі ?згерістерге т?суі, адамны? ма?сат-м?раттарына, т?рмыс-тіршілігі мен мінез-??л?ына, сондай-а? ?зіні? жеке басына да субъект ретінде ?згеріс енгізуде. Оны? ?стіне ?о?амда?ы салауаттылы?, дене м?дениеті мен рухани ??ндылы?тарды? таби?аты, м?ні, шы?у тегі ж?не ат?аратын ?ызметтері туралы жан-жа?ты зерттеу, о?ушыларды? дене т?рбиесін салауаттылы? дене м?дениеті м?селесімен байланыста ?арастыру ?ажеттігі бізді? та?ырыбымызды? ?зектілігін ай?ындай т?седі. Елімізде б?секеге ?абілетті білім – білім беру саласыны? е? басты міндеті болып отыр. Дамуды? алды??ы ?атарында?ы елдерді? білім д?режесімен те?есу – елімізді? біліми саясатыны? негізгі к?здегені. Дамы?ан елу елді? ?атарына енуді? ал?ышарттарыны? бірі де осы сапалы да б?секеге ?абілетті білім. Сонды?тан да еліміздегі мектептердегі білім беруді? басты ?станымдары мен міндеттері, ?рекеттері, жолдары осы ма?сат?а орай ?йымдастырылады. Ма?сат?а жетуді? т?рлі жолдары бар. Соларды? бірі де бірегейі о?ытуды? жа?а технологияларын пайдалану. ?аза?стан Республикасыны? «Білім туралы» За?ыны? 18-бабыны? 8-тарма?ында: «О?ытуды? жа?а технологияларын сына?тан ?ткізу, білім беруді? жа?а мазм?нын енгізу ?шін білім беру ?йымдарында эксперимент т?ртібімен іске асырылатын білім беру ба?дарламалары ?зірлену м?мкіндігі», - атап к?рсетілген . Осы?ан орай ?азір еліміздегі к?птеген мектептерде білім беруді? жа?а ж?йесі енгізіліп, ?лемдік білім беру ке?істігіне бет алуда. Білімі мен ?ылымы ?з д?режесінде дамы?ан елдер к?ш бастап, ?ашан да елдік дамуды? кез келген саласында озы? т?рары с?зсіз. Бізде осы к?штен ?алмауды? ?амын жасап ба?удамыз. Жалпы орта мектептердегі «Дене т?рбиесі» п?ніні? ма?саты ?лі к?нге дейін толы?тыруды ?ажет етеді, осы?ан орай оны? ?ылыми негізделген ба?ыт-ба?дарын жасау ?ажеттілігі туындайды. Осы ба?ытта?ы ізденістерді? тиімдісі дене т?рбиесі саба?ында д?ст?рлі емес о?ыту ??ралдарын ?олдануды зерттеу болып табылады. Дене т?рбиесі ?сіп келе жат?ан жас ?рпа??а білім мен т?рбие беру саласыны? бір тарма?ы болып табылады ж?не ол жеке т?л?аны? жан-жа?ты дамуына, к?шті де ?уатты болып ?суіне, ?за? уа?ыт шы?армашылы? е?бекке жарамды адамды ?алыптастыру?а, оны Отан с?йгіштікке дайындау?а ?ызмет етеді. Республикамызда?ы білім беру саласында ж?не ?рт?рлі ?олдану салаларына байланысты жа?а ба?ытта?ы спорт, дене т?рбиесі ж?йесі бойынша мамандар?а деген с?раныстарды? артуы, оларды дайындауда?ы білімділігі мен ?абілеттілігі, біліктілікті? ?азіргі талаптар?а сай болуы ?те ?лкен ма?ызды ж?мыстарды ат?аруды талап етеді ж?не болаша? педагогтарды? к?сіби даярлы?ын, білім стандартына, мазм?нына сай жетілдіру м?селелері к?кейкесті м?селе болып отыр. К?рсетілген міндеттерді толы? ж?зеге асыру дене т?рбиесі ж?йесіне тікелей байланысты. Дене т?рбиесін ж?зеге асыру – денсаулы?ты ны?айту, білім беру, дамыту, т?рбиелеу міндеттерін шешуге арнал?ан педагогикалы? ж?мыстарды? бірі бола отырып, жеке т?л?аны? денсаулы? де?гейін арттыру, таби?и к?ш-?уатын ны?айту, дене м?шелерін гигиеналы? негіздері мен дене- ?оз?алыс ?абілеті м?мкіндіктеріне сай, ?з бетінше ?имыл-?оз?алыс жатты?уларын орындап, ?зін- ?зі ?немі дамытып, к??ілді де сергек ж?руге баулиды. Болаша? ?рпа?ымызды? денсаулы?ыны? мы?тылы?ы, салауатты ?мір с?руі мектеп м??аліміні? жеке басымен оны? жо?ары о?у орнында?ы теориялы? жеке т?жірибелік дайынды?ыны? д?режесіне тікелей байланысты. Осы?ан орай о?ушыларды? дене т?рбиесі ж?йесін ж?зеге асыру ж?мыстарын ?йымдастыру?а болаша? м??алімдерді даярлау ісін к?сіби дайынды?ты? ажырамас б?лігі ретінде ?арастыру керек. Дене т?рбиесі ж?не спорт мамандары к?рделі ?леуметтік міндеттерді шешуге араласумен бірге о?ушыларды? психологиялы? ерекшеліктеріне сай, о?у-т?рбие міндеттерін шешуде оларды? рухани жетекшісі де болуы тиіс. О?ушылар?а дене шыны?тыру саба?тарында жа?а технологияны пайдалану о?ыту мен т?рбиелеуді? жалпы за?дылы?тарына ба?ын?ан. Сонды?тан оны іске асыру барысында дене т?рбиесіні? жас ж?не жынысты? ерекшеліктерін ескере отырып, осы за?дылы?тарды к?рсететін жалпы педагогикалы? ?станымдарды басшылы??а алу ?ажет. Ол ?станымдар?а жататындар: жан- жа?тылы?, саналылы? пен белсенділік, бірте-бірте жасалатын ?рекет, ?айталамалы?, к?рнекілік, жеке даралы?. О?у ?дерісіні? ?здіксіздігі негізгі ?ш ?а?идаларда к?рініс тап?ан: а) о?у-т?рбие ?дерісі к?п жыл?ы ж?не жыл бойында?ы сипат?а ие болуы тиіс; ?) саба? барысында ?рбір келесі саба?ты? ?сері алды??ы саба?ты? ізінше ?атпарлы ?сер ?алдыруы тиіс, себебі жас о?ушыны? а?засында алды??ы саба?тарды? ?серінен пайда бол?ан жа?ымды ?згерістер беки т?суі ж?не жетіле т?суі ?ажет; б) демалыс ж?мыс ?абілетін ?алпына келтіруді? арта т?суі ?шін жеткілікті болуы тиіс. Дене ж?ктемелерін бірте-бірте ж?не жо?ары де?гейге арттыру ?станымы оларды? к?лемі мен ?ар?ындылы?ыны?, о?ушыны дайындау?а ?ойылатын талаптарды? бірте-бірте к?рделенуіні? ?здіксіз арта т?суімен байланысты болып келеді. Саба?тарды бір-бірте к?рделендіру о?ушыны дайындауды? м?мкіндіктері мен де?гейлеріне с?йкес келіп, оларды? спортты? жетістіктеріні? ?здіксіз арта т?суін ?амтамасыз етуі тиіс. Дене ж?ктемелеріні? тол?ынды т?рде ?згеру ?станымы оларды? динамикасыны? тол?ынды сипатын к?рсетеді, себебі ол салыстырмалы ал?анда о?у – т?рбие ?дерісіні? кіші-гірім ?зіндісіне, немесе саба?тарды? кезе?дері мен т?тас бір д?уіріне де т?н болуы м?мкін. Спортты? техника мен оны жа?а т?р?ыда жетілдіруге ?йрету ?дістеріні? кез-келген т?ріні? жа?ымды жа?тары бар, біра? ол жеке ?алпында шапша? ?рі тиімді ?йретуді толы? ?амтамасыз ете алмайды, сонды?тан спортты? техниканы ме?геру барысында барлы? ?дістер бірін-бірі толы?тыратын т?рде ?олданылады. Олар жиірек бір уа?ытта пайдаланылады. ?имыл-?оз?алыстарды белгілі реттілікте игеру. Атап айт?анда: дайындалып ж?рген о?ушыларды? о?у?а деген жа?ымды ынтасын ?алыптастыру; ?оз?алыс ?имылыны? м?ні туралы білімді ?алыптастыру; ?рбір спорт т?рлері бойынша ?йренетін ?оз?алыстар туралы толы? т?сінікті ?алыптастыру; ?йренетін ?оз?алыс ?имылын т?тастай игеру. С?йтіп, ?имыл?а ?йрету дегеніміз - б?л білім алу, ?оз?алыс икемділігін ?алыптастыру ж?не тиісті дене жа?ынан ?алыптасуды? ?асиеттерін т?рбиелеу. Талдау, жалпы білім беру мектептерінде о?у-т?рбие ?дерісін ?йымдастыру мен бас?ару?а білім беру мен спортты? мекемелерге т?н ??рылымдар - ма?сат, жалпы ж?не арнайы (арнайылы?) міндеттер, ?дістер мен ?а?идалар, о?у ке?істігінде ж?зеге асатын, на?ты ба?ыттылы?ы бар, о?у материалыны? теориялы? ж?не т?жірибелік мазм?ны кіретінін к?рсетті. О?ушы-спортшыны? осы білім беру ке?істігіндегі та?да?ан жолыны? басы, мектептегі о?у мерзіміндегі бастап?ы кезе?ні? де на?ты ??рылымы немесе мазм?ны болады. Дене т?рбиесі саба?ында о?ытуды? д?ст?рлі емес ??ралдарын ?олдану барсында о?ушыларды? дене т?рбиесін дамыту технологияларын жетілдіруге; дене т?рбиесі саба?тарында о?ушыларды адамгершілікке т?рбиелеуге, дене т?рбиесі ар?ылы жеке т?л?аны? психофизиологиясын ?згеруге: ?зін-?зі реттеуін ?алыптастыру; дене т?рбиесі саба?тарын п?наралы? байланыс ар?ылы жетілдіру; дене ?абілетін рухани ??ндылы?тар ар?ылы дамыту; релаксация ар?ылы жеке т?л?аны? психофизиологиялы? ?абілеттерін дамыту; психикалы? ?уат м?мкіндіктері мен дене т?рбиесін саба?тастырып дамыту?а т.б. ?ол жеткізуге болады. А?мола облысы Зеренді ауданы ?анай би аулы ?араб?ла? орта мектебі Баяндама ДЕНЕ Т?РБИЕСІ САБА?ЫНДА О?ЫТУДЫ? ЖА?А ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ЕНГІЗУДІ? ТИІМДІ ЖА?ТАРЫ Аудан м??алімдеріні? тамыз конференциясына дайында?ан: денешыны?тыру м??алімі Би?атов С.?.