?са? моториканы дамыту ар?ылы с?йлеу тілін жетілдірудегі сауса? ойын – жатты?уларыны? ма?ызы
?са? моториканы дамыту ж?мыстарын ерте с?билік ша?тан баста?ан д?рыс. Омырауда?ы баланы? ?зіне сауса?та?ы бас миымен байланыс?ан активті н?ктелеріне ?сер ете отырып массаж жасау керек. Ерте жаста ж?не мектепке дейінгі кіші жаста ?арапайым жатты?уларды жасауда ?ле?мен, та?па?пен ?й?астырыл?ан жатты?уларды пайдалану ?сынылады. Сонымен ?атар ?зіне -?зі ?ызмет ету да?дысын ?алыптастыру: тиегін ?зі салып, ?зі а?ыту, бауын байлау, т.б. Ал ересек топта?ы балалар ?шін ?са? моториканы дамыту ж?не ?олды? икемділігін арттыру?а арнал?ан жатты?улар мектепке дайынды?ты? я?ни, жазу, сызу?а ?йренуді? ма?ыздысы болып саналады.?са? моториканы дамытуды? ма?ыздылы?ы неде? Адамны? бас миында сауса? ?имылына ж?не с?йлеуге жауап беретін орталы?тар ?те жа?ын орналас?ан. ?са? моторика?а ?сер ете ж?не оны белсендіре отырып, к?рші орналас?ан с?йлеуге жауап беретін орталы?ты да дамыта аламыз.
Педагогтар мен балалар психологыны? ма?саты- ата – аналар?а ?са? моториканы дамыту ойындарыны? ма?ыздылы?ын ??ындыру. Баланы ?ызы?тыруда ж?не жа?а хабарларды игеруіне к?мектесуде ?йретуді ойынмен алмастыру, ал?а ?ой?ан ма?сатына жетуін, тапсырманы орындауда ?иынды??а кездессе мойымауына ?йрете отырып, аз м?лшердегі жетістіктерін де ба?алап, мада?тап ?оюды да ?мытпауы керек.?са? моториканы? ?имылдары мен ?олды? икемдігі бас миыны? ??рылымыны? даму де?гейін к?рсетеді. Осыдан келіп ?ол ?имылдарын бас?ара білу туады. Сонды?тан еш?ашан да баланы м?жб?рлеуге болмайды.
?азіргі кезде баулы ойыншы?тарды? к?бейгенін немен т?сіндіруге болады. Б?рын ата – аналарда м?ндай ойыншы?тар бол?ан жо? ?ой, сонда олар осындай ?алыпты де?гейге ?алай жетті? Бір т?сінбейтін н?рсе, осыны? б?рі не ?шін керек?
Б?гінгі к?нде балаларында жалпы моторлы? артта ?алушы? бай?алады,?йткені балаба?шада?ы балаларды? ешбірінде баулы ая? киім кездеспейді.Бау байлауды ?йрету ата- ана?а да, т?рбиешіге де ?иынды? ту?ызатын болса керек. Осыдан 20 жыл б?рын ата- аналар?а, олармен ?оса оларды? балаларына к?п н?рсені ?олмен жасау?а тура келді: кір жуу, то?у, тігу т.б. Ал ?азіргі кезде осыны? б?рін жасайтын машина.
Жалпы моториканы? дамуыны? азды?ын, соны? ішінде ?ол ?имылыны? азды? себебін зерттей келе ?азіргі заман?ы барлы? баланы? жазу?а дайын еместігі немесе тіліні? дамуында бір а?ау бар екендігі аны?талды. Осыдан келе мынадай ?орытынды шы?ару?а болады: егер тіліні? дамуында а?ау болса, онда б?л ?са? моториканы? м?селесі.
Тіпті баланы? с?йлеу тілі ?алыпты бол?ан жа?дайда б?л ?олын бас?аруы ?алыпты деген с?з емес. Егер 4 - 5 жаста?ы балада бау байлау ?иынды? келтірсе, ал, ермексаздан тек шар мен ?зынша жабыстырылса, ж?не 6 жаста тиек тігу- орындалмас ж?не ?ауіпті іс болса, онда сізді? бала?ыз кін?лі емес.
?кінішке орай к?п ата- ана ?олды? икемі мен ?са? моториканы? даму де?гейіні? т?мендігін тек мектепке барарда ?ана бай?айды. Б?л бала?а ?те ауыр ж?к. Жа?а хабарларды ?абылдаумен ?атар, икемге келмейтін сауса?тарымен ?арандашпен жазып ?йренуі керек.
Кішкентай ?ана с?биді? ?алайтыны ?оз?алу, ?оз?алыс- ?лемді тануды? м?мкіндігі. Я?ни, бала ?оз?алысыны? д?л ж?не на?ты болса, оны? ?лемді а?ылмен тануы да тере? бола т?спек.
Егер сіз бірінші сынып о?ушысында жазуда ?иынды? болмасын десе?із немесе 3 жаста?ы баланы? тіліні? дамуында а?ау болмасын десе?із дамыту ойын – жатты?уларын бала туыл?ан со? екі айдан кейін баста?ыз. ?са? моториканы дамыту ?дістемесі м?ндай жа?дайда ?те тиімді. Омырауда?ы баланы? сауса?тарын у?алау?а болады, жас жарымда?ы баламен сауса? ойындарын бастау?а болады.
Сауса? жатты?улары
Пассивті сипау
С?йемел-деусіз
Активті
Дауысты? с?йемелдеуімен(т?рлі та?па?пен, к?рініспен т.б с?йемелдеу)
діріл у?алау
Пассивті жатты?у – ?са? мотоиканы дамытуды? ал?аш?ы сатысы. Сауса? жатты?уларын е? т?менгі де?гейден баста?ан д?рыс. Содан кейін ?ана активті сауса? жатты?уларына к?шу?сынылады. Оны?де?гейі баланы? ?са? моторикасыны? даму де?гейіне ?арай та?далады. ?ол сауса?тарына арнал?ан пассивті жатты?улар жасау кезінде бала?а ?олайсыз жа?дай ту?ызбауын ж?не тітіркендіпмеуін ?ада?ала?ан ж?н. Жатты?уларды? ма?сатты пайдаланылуы мынадай ?дістерді ?сынады: сипау, жаймен у?алау ж?не діріл. Массажды ?рекеттер сауса? ?шынан басталып т?менгі буын?а ?арай жал?асады. Массаж жасау кезінде жай лирикалы? ?уен ?ою?а да болады.
Бала сауса?ын ойната отырып тілін дамыту.
Адамны? он екі м?шесіні? тіршілікте ат?арар міндеті зор. Соны? ішінде екі ?ол?а бес – бестен біткен он сауса?ты к?нделікті ?ажетті ж?мыстарды ат?ару?а пайдаланытынымыз белгілі. Сонымен ?атар ертеден бізге жеткен «?уырмаш» ойынынан сауса? атауларын бала т?рбиелеуге, оны? тілін жетілдіруге, ойын ?штау?а ?демі пайдалан?анын білеміз.
?уыр, ?уыр, ?уырмаш,
Тауы?тар?а тары шаш.
Балапан?а бидай шаш,
Балалар?а т?тті шаш .
- дей келіп, ж?мыл?ан ?р сауса?ты жеке-жеке ашарда:
Сен т?йе?е бар,
Сен жыл?ы?а бар.
Сен сиыр?а бар,
Сен ?ойы?а бар,
Сен ?йде отырып
Шеше?е к?мектес.
- деп ?р сауса??а тапсырма беріледі. Одан со? ?р сауса?ты? басынан ?стай т?рып «?арны? ашса: мына жерде нан бар, мына жерде май бар» деп ?рт?рлі асты? атай келіп, ?олты??а жеткенде «?уырмаш»», «?уырмаш» деп ?ыты?тайды.
К?тері?кі к??іл – к?й сыйлайтын б?л ойын бала?а сауса?тарды? атын, адам?а н?р берер т?рлі асты? атауын да ?йретеді. Сондай – а? т?рт т?лік малды таныстырып, оны ба?ып е?бектенгенде ?ана тама?тану?а болатынын ескертіп, е?бекпен тап?ан тама? т?тті болатынын уа?ыздайды.
Халы? ?зіні? ?мір т?жірибесінде тіршілікте ?алай ?олдануына ?арай сауса?тар?а ат ?ой?ан. 1-ші сауса?- «Басбарма?», 2-ші сауса? – «Бала? ?йрек», 3-ші сауса? –«Ортан терек», 4-ші сауса?- «Шылдыр ш?мек», 5-ші сауса? – «Кішкентай б?бек».
Сауса? ойыны - б?л ?рпа?тан-?рпа??а жал?асын тауып келе жат?ан, ?рі ?лкен м?ні бар м?дени шы?армашылы?.Сауса? ойыны-сауса?тарды? к?мегімен ?андай да болмасын ертегіні немесе ?ле?-та?па? шума?ын сахналау болып табылады. Сауса? ойыны ар?ылы баланы? с?йлеуге деген талпынысы, ?абілеті дамып, ынтасы артады ж?не шы?армашылы? ?рекетіне жол ашады. Сауса? ойынын ойнай отырып, балалар ?орша?ан ортада?ы заттар мен ??былыстарды, жан-жануарларды, ??старды ж?не а?аштарды бейнелей алады. Сауса?тарыны? ?оз?алыс- ?имылына ?арап бала ?уанады, шаттанады, с?зді айту?а тырысады ж?не ?ле?дегі ?йренген с?з шума?тарын ?айталап айта отырып, есінде са?тайтын болады. Сонымен ?атар балалар екі ?олын ?имылдата отырып, о?, сол, жо?ары, т?мен т.б. т?сініктерді ба?дарлай алуды ?йренеді. С?йлеу тілі м?шелері ?рекетіні? ?оз?алуларыны? дамуы ?ол сауса?тарыны? н?зік ?имылдарыны? дамуымен ты?ыз байланыста бол?анды?тан, бала ?олыны? ептілігін толы? жетілдіру, т?зету- т?рбие ж?мысын ж?йелі ж?ргізуді ?алайды. Сауса? ойынын балаба?шада ж?не ?й жа?дайында ?серлі, к??ілді т?рде ?йымдастыру?а болады. Алдымен балалар?а сауса? ойыны т?сіндіріледі, ?р ?имылы к?рсетіледі. Балалар осындай сауса? ойынын ойнай отырып, ?ле? шума?ын ?ызы?а айтады.
Сауса? гимнастикасын к?н сайын 3-5 минуттан жеке ж?не топпен ?ткізуге болады.Егер бала ?имылдарды ?з бетімен орындауда ?иналса онда ол жатты?уды жеке саба??а ?алдырып,пысы?тау?а болады.Жатты?у н?тижесінде бала сауса? ?имылдарын ?з бетімен ж?не же?іл орындайды.Ойын ?имылдары ?рдайым ?ызы?ты да,тартымды болуы шарт,баланы мезі ?ылмауы керек.
