kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рекшелер мен ?арыншаларды? ?ызметі.

Нажмите, чтобы узнать подробности

Саба? жоспары

П?ні: Биология

Сыныбы: 8 ? 

Саба?ты? та?ырыбы: Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рекшелер мен ?арыншаларды? ?ызметі. Ж?рек ?а?па?шалары. ?ан тамырлары: артериялар, капиллярлар, веналар. Веналы? ?а?па?шалары.

 Саба?ты? ма?саты: ?ан айналым м?шелерін т?сіндіру

Саба?ты? міндеттері:

Білімділігі: ?ан айналым м?шелеріні? міндеттерімен ?ызыметін т?сіндіру

Т?рбиелілігі : таби?атты ?ор?ауды ?ажеттілігін ??ынып, ту?ан жеріне, оны? таби?атына деген с?йіспеншілігіне, оны аялап са?тау?а деген ынтасына жол ашу.  

Дамытушылы?ы – электронды? о?улы? ар?ылы ойлау, есте са?тау, к?ру ?абілеттерін дамыту;  ой т?йіндеуге, шы?армашылы?пен ж?мыс  істеуге ж?мылдыру; п?нге, та?ырып?а байланысты ?ызы?ушылы?тарын дамыту.

??рал-жабды?тар: электронды к?рсетілімдер, слайдтар

Саба?ты? типі: ??растырыл?ан

Саба?ты? барысы:

І. ?йымдастыру кезе?і

Саламатсыздарма? Кезекші класта кім жо??

ІІ. ?й тапсырмасын тексеру кезе?і

Иммуеитет дегеніміз не?

Туа біткен иммунитетті сипатта?дар?

Ж?ре пайда бол?ан белсенді иммунитетке сипаттама бері?дер?

Ж?рк пайда бол?ан енжар иммунитет ?алай сипатталады?

Емдік ?ан сарысуы дегеніміз ен? Ол ?андай жа?дайда ?олданылады?

ЖИТС тен ?алай са?тану?а болады?

ІІІ. Жа?а материалды т?сіндіру кезе?і

?анайналым м?шелері. ?ан адам а?засында ?дайы ?оз?алыста болады. ?анны? ?оз?алуы – а?за мен сырт?ы ортаны? арасында газ бен зат алмасуды ?амтамасыз етеді. Денені? барлы? м?шелері мен ?лпалары ?оректік заттар мен оттекті ?абылдап, зиянды заттардан тазартылады. А?зада ?анны? ?здіксіз ?антамырларды? бойымен а?уын (?оз?алысын) ?анайналым дейді. ?анайналым ж?йесіне – ж?рек ж?не ?антамырлар жатады. ?анны? ?антамырларды? бойымен т?йы? т?рде, я?ни ?анайналым ше?берімен а?атынын XVІІ ?асырда а?ылшын ?алымы У. Гарвей ашты.

60-сурет. Кеуде ?уысы:

1 – ж?рек; 2) – ?абыр?алар  3 –к?кет (диафрагма)

     Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рек – ?анайналым ж?йесіні? орталы? м?шесі. Оны? жиырылуы мен боса?суыны? н?тижесінде ?ан ?антамырларды? бойымен ?здіксіз а?ады. Ересек адамдарда ж?регіні? салма?ы 250–300 г. Ж?рек – кеуде ?уысында, екі ?кпені? аралы?ында орналас?ан іші ?уыс б?лшы?етті м?ше (60-сурет). Ж?рек к?лдене? жола?ты б?лшы?ет ?лпасынан т?рады, адам еркінен тыс жиырылады. Ж?ректі? жалпа? б?лігі – негізі, с?йірлеу б?лігі – ?шы деп аталады. Ж?ректі? сыртын д?некер ?лпадан т?ратын ж??а ?лпершек (ж?рек ?абы) – перикард ?аптап т?рады. Ж?рек пен ?лпершекті? арасында?ы ке?істікте азда?ан с?йы?ты? болады. Ол ж?ректі? еркін жиырылуына жа?дай жасап, ?йкелісті азайтады (61-сурет). Ж?рек 4 ?уысты: 2 ж?рекшеден (предсердие) ж?не 2 ?арыншадан (желудочек) т?рады. Ж?рекшелерді? сыртында ?осымша ??ла?шалар (ушко) болады. Ж?ректі? сыртында?ы к?лдене? сайша ж?рекшелер мен ?арыншаларды б?ліп т?ратын шекара болып саналады.

61-сурет. Ж?ректі? сырт?ы ??рылысы:

1 – ?ол?а до?асы; 2 – ?кпе артериясы; 3 – сол жа? ж?рекше; 4 – ?антамырлары; 5 – сол жа? ?арынша; 6 – о? жа? ?арынша; 7 – т?менгі ?уысты вена тамыры; 8 – о? жа? ж?рекше; 9 – жо?ары ?уысты вена тамыры; ба?дарша (стрелка) ?анны? а?у ба?ытын к?рсетеді

Ж?ректі? ?абыр?асы 3 ?абаттан т?рады. Сырт?ы ?абаты – эпикард (грекше «epі» – сырт?ы, «cor» – ж?рек), ?те ж??а, ж?ректі ?оршап т?рады. Орта??ы ?алы? б?лшы?етті ?абаты – миокард (грекше «mіos» – б?лшы?ет). Ішкі ?абаты ж??а – эндокард (грекше «endo» – ішкі) ж?ректі? ішкі ?уыстары мен ?а?па?шаларын астарлап жатады.

Ж?ректі? миокард ?абаты ?арыншалар?а ?ара?анда ж?рекшелерде ж??а. Онда?ы б?лшы?ет талшы?тары екі т?рлі ба?ытта орналас?ан. ?арыншаларда?ы миокард ?абаты (?сіресе, сол жа? ?арыншада) ?алы?.

Ж?рек негізінен ?шына ?арай созылып жат?ан ?алы? б?лшы?ет ?абаты ар?ылы 2 б?лікке б?лінген. Ж?ректі? ?рбір б?лігінде бір ж?рекше, бір ?арынша болады. ?р б?ліктегі ж?рекше мен ?арынша ?зара тесіктер ар?ылы байланысады. Сол тесіктерде ж?рекшелерден ?арыншалар?а ?арай ашылып-жабылып т?ратын жа?таулы ?а?па?шалар (створчатые клапаны) болады. О? жа? ж?рекше мен о? жа? ?арыншаны? арасында ?ш жа?таулы, сол жа?ында ?ос жа?таулы ?а?па?шалар орналас?ан (62-сурет).

62-сурет. Ж?ректі? ішкі ??рылысы:

1 – ?ол?а до?асы; 2 – жарты ай т?різді ?а?па?шалар; 3 – сол жа? ж?рекше; 4 – сол жа? ?арынша; 5 – ж?ректі? емізік т?різді б?лшы?еттері; 6 – ж?ректі ?зынынан б?ліп т?ратын ?алы? б?лшы?ет ?абаты; 7 – о? жа? ?арынша; 8 – жа?таулы ?а?па?шалар; 9 – т?менгі ?уысты вена тамыры; 10 – о? жа? ж?рекше; 11 – жо?ары ?уысты вена тамыры

?арыншалар мен олардан басталатын артерия ?антамырларыны? арасында жарты ай т?різді ?а?па?шалар (полулунные клапаны) бар. Б?л ?а?па?шалар ?антамырларды? ішіне ?арай ашылады.

Ж?ректегі ?а?па?шалар ?анды тек бір ба?ыт?а ?арай ?ткізеді. Жа?таулы ?а?па?шалар ар?ылы ?ан ж?рекшелерден ?арыншалар?а ?арай ?теді. Жарты ай т?різді ?а?па?шалардан ?ан артерия ?антамырларына ?арай а?ады. ?а?па?шалар ты?ыз жабылып, ?анны? кері ба?ыт?а ?арай ?туіне кедергі жасайды. Ж?ректегі ?а?па?шалар эндокард ?абатынан т?зілген.

Ж?рек ?уыстарымен ?анны? а?у ба?ыты:

?ан ж?рекшеден ?арынша?а ?арыншадан артерия ?антамырларына ?арай а?ады.

Ж?ректі? ж?мысы – бірін-бірі ыр?а?ты т?рде алмастырып отыратын ж?рек циклынан т?рады. ?р со?уы 3 кезе?нен т?рады: 1) ж?рекшені? жиырылуы (0,1 сек); 2) ?арыншаны? жиырылуы (0,3 сек); 3) ж?ректі? боса?суы (ж?рекше мен ?арыншаны? бір мезгілде тыны?уы) (0,4 сек). Ж?ректі? бір рет со?уына барлы?ы 0,8 сек уа?ыт кетеді. Ересек адамда ж?рек ?алыпты жа?дайда минутына 70–75 рет со?ады. Ж?рекке к?ш т?скенде со?уы жиілейді. ?арыншалар ?рбір жиырыл?анда ?антамырлар?а 70–80 мл, я?ни бір минутта 5–5,5 л ?ан ?теді. Ж?ректі? ?мір бойы тынбай ж?мыс істесе де, шаршамауы тыны?у кезе?іні? болуына байланысты. Ж?рек ?абыр?асында?ы б?лшы?еттерді? ?а??а б?лшы?еттерінен айырмашылы?ы: а) ет талшы?тары шо?танып орналаспай, бір-бірімен тор т?різді жал?асып жатады; ?) ж?рек б?лшы?еттеріні? жиырылуы біры??ай салалы б?лшы?еттердікі сия?ты сырт?ы тітіркендіргіштерге т?уелді емес (?здігінен еріксіз жиырылады); б) ж?рек б?лшы?еттеріні? жасушалары 2 т?рлі: 1) жиырылатын жасушалар; 2) ж?ректі? ?ткізгіш ж?йесін ??райтын жасушалар:

1) жиырылатын жасушаларда к?лдене? жола?ты б?лшы?ет талшы?тарына ?ара?анда митохондрийлері к?п болады. Сонды?тан олар тоты?у де?гейіні? жо?ары болуын ?амтамасыз етеді. Керісінше эндоплазмалы? тор ?а??а б?лшы?ет талшы?тарымен салыстыр?анда нашар дамы?ан. Ж?рек б?лшы?еті жасушаларында ядросы д?л ортасында, миофибриллалары шет жа?ында ?атарласа орналасады.

2) ж?ректі? ?ткізгіш ж?йесін ??райтын жасушалар импульстерді ж?ректі? ?з ішіне ?ткізеді. Б?л жасушалар ?те ірі, т?йіршікті эндоплазмалы? торлары ?те к?п. Миофибриллалары мен митохондриялары аздау ?рі ядролары ірі.

Ж?ректі? ішкі бетіндегі ерекше жалпа? жасушалар ?антамырлары мен лимфа тамырларыны? ішкі бетін астарлап жатады. Б?л жасушалар ?анны? ?антамырларды? ішінде ?юына кедергі жасайды. Ж?рек б?лшы?етіні? та?ы бір ?асиеті сырт?ы тітіркендіруге т?уелді емес. Ж?ректе болатын импульстерге жауап ретінде ыр?а?ты жиырылу?а ?абілетті. Б?л ??былысты ж?рек автоматиясы (ж?ректі? ?здігінен жиырылуы) дейді. Ж?ректі? ?здігінен жиырылуын ж?ректі? б?лшы?етінде болатын ерекше б?лшы?ет жасушалары реттейді. Осыны? н?тижесінде а?задан б?лініп алын?ан ж?ректе ?озу ыр?а?ы пайда болады. Электрокардиограмманы? к?рсеткіші ж?рек б?лшы?еттеріні? ж?мысын а??артады. М?ны? ж?рек ауруларын аны?тауда ма?ызы зор.

Ж?рек ж?мысыны? реттелуі ?немі ж?йкелік ж?не гуморальды? жолмен ж?зеге асады. Ж?ректі? жиырылу жиілігіні? ж?йкелік реттелуі – сопа?ша мида орналас?ан «ж?рек ыр?а?ыны? орталы?ына» байланысты. Б?л орталы?тан ж?рекке ?оз?а?ыш ж?йкелерді? 2 тобы ?сер етеді. Оны? парасимпатикалы? б?лімі ж?рек ж?мысын б?се?детсе, симпатикалы? б?лімі ж?ректі? жиырылу жиілігін к?шейтеді.

?антамырлар а?заны т?гелдей торлап жатады. ?антамырлар: артериялар (салатамырлар), веналар (к?ктамырлар) ж?не капиллярлар (?ылтамырлар) деп 3 топ?а б?лінеді (63-сурет).

Артерия ?антамырлары (грекше «arterіa» – ?антамыр) – ?анды ж?ректен м?шелер мен ?лпалар?а тарататын ?антамырлар тобы. Ж?ректен шы?атын екі ірі артерия ?антамыры бар. О? жа? ?арыншадан басталатын – ?кпе артериясыны? ішінде вена ?аны болады. Сол жа? ?арыншадан басталатын – ?ол?а (аорта) тамырыны? ішінде артерия ?аны. Артерияларды? ?абыр?асы 3 ?абаттан т?рады: сырт?ы ?абаты – д?некер ?лпасынан, орта??ы ?абаты – б?лшы?ет ?лпасынан, ішкі ?абаты – жалпа? эпителий жасушаларынан т?зілген. Артерия ?антамырларыны? ?абыр?асы ?алы?, серпінді. Оларды? сырт?ы ?абаты мы?тылы?, серпінділік ?асиет беріп, ?антамырларды? ке?ейіп, тарылуына ?сер етеді. Орта??ы ?абаты серпінді талшы?тар мен біры??ай салалы б?лшы?еттерден т?рады. Б?лшы?еттер жиырылып, боса?су ар?ылы ?антамырлар ?уысыны? диаметрін реттейді. Ішкі ?абаты ?антамырларды? ?абыр?асына ?осымша мы?тылы? ?асиет береді. Артерия ?антамырларымен а?атын ?анны? ?ысымы ?те жо?ары болады. Сонды?тан ?ысым?а т?зіп, созылуына ?абыр?асыны? ты?ыз, мы?ты, серпінді болуыны? ма?ызы ?те зор. Артерия ?антамырлары б?лшы?еттерді? астында тере? орналасады, сонды?тан олар к?рінбейді. Е? ірі артерия ?антамыры – ?ол?а (аорта) деп аталады. Ж?ректен алыста?ан сайын артерия ?антамырлары тарма?танып, жі?ішке капиллярлар?а айналады.

63-сурет. ?антамырлар:

а) ?антамырларды? денеде орналасуы; ?) ?антамырларды? т?рлері: 1 – артериялар; 2 – веналар; 3 – вена ?антамырларыны? ішіндегі ?а?па?шасы; б) капиллярлар; в) ?ан айналымыны? сызбан?с?асы: 1 – кіші ?анайналым ше?бері; 2 – ?лкен ?анайналым ше?бері

?орыта айт?анда, к?пшілік артерия ?антамырларыны? бойымен артерия ?аны а?ады. Тек ?кпе артерия ?антамырыны? ішімен вена ?аны а?ады.

Ерекше ескертетін жа?дай – барлы? артериялы? ?антамырлармен тек артерия ?аны, барлы? веналы? ?антамырлармен тек вена ?аны а?ады деген т?сінік ?алыптаспауы тиіс.

Вена ?антамырлары (латынша «vena» – ?антамыр, сі?ір) – м?шелер мен ?лпалардан к?мір?ыш?ыл газына, зат алмасу ?німдеріне, гормондар?а ж?не т. б. ?аны??ан ?анды ж?рекке тасымалдайды. Артерия ?антамырларына ??сас веналарды? да ?абыр?асы 3 ?абаттан т?рады. Артериялар?а ?ара?анда веналарды? б?лшы?ет ?абаты нашар жетілгендіктен ?абыр?асы ж??а, ж?мса?, серпінділігі аз болады. Вена тамырларыны? бір тобы теріні? астына жа?ын орналас?анды?тан, тарамдал?ан к?к т?сті тамырлар жай к?зге ай?ын бай?алады. ?сіресе ?арт адамдарда бадырайып аны? к?рінеді. Артериялар?а ?ара?анда веналарда ?ан ?оз?алысы баяу.

Вена ?антамырлары орналас?ан орнына байланысты теріге жа?ын жат?ан ж?не тере?де жат?ан деп екі топ?а б?лінеді. Веналы? ?антамырларымен ?анны? а?уына сол ?антамырларды? жанында?ы б?лшы?еттерді? жиырылуы да к?мектеседі. Денеден жиналатын вена ?аны алдымен ?са? вена ?антамырларына жиналады. ?са? вена ?антамырлары ?зара ?осылып, ірі вена ?антамырларын т?зеді. Е? со?ында б?кіл денеден жиналатын вена ?антамырлар жо?ары ж?не т?менгі ?уысты вена ?антамырларына айналады. Б?л екі вена ?антамырлары вена ?анын о? жа? ж?рекшеге ?келеді.

?кпеден келетін 4 ?кпе вена ?антамырлары сол жа? ж?рекшеге артерия ?анын тасиды.

Вена тамырларыны? ерекшелігі – ішінде жарты ай т?різді ?а?па?шалары болады (63-сурет). Ол ?а?па?шалар ?анны? ж?рекке ?арай ?оз?алуына ?сер етпейді, тек кері а?уына кедергі жасайды.

Капилляр ?антамырлары (?ылтамырлар) – латынша «capіllarіs» – шаш т?різді ?ылдай) адам шашынан 50 есе жі?ішке. Олар денені? барлы? м?шелері мен ?лпаларын торлайды. Капиллярларды? ?абыр?асы ?те ж??а, эпителий жасушаларынан т?зілген бір ?абаттан т?рады. Капиллярлармен ?ан ?те баяу ?оз?алады. Оларды? ж??а ?абыр?алары ар?ылы ?ан мен ?лпаны? арасында газ алмасады. Сонды?тан ?ан еріген оттегіні? к?бін ?лпа?а беріп, к?мір?ыш?ыл газымен ?аны?ып, вена ?анына айналады. ?анда?ы ?орек заттар капиллярларды? ?абыр?асымен ?лпалар?а ?тіп, ?лпадан зат алмасу ?німдері ?ан?а беріледі. Капиллярлардан ?ан веналар?а жиналады. Капиллярларды? ?абыр?алары ?те ж??а бол?анды?тан еріген ?оректік заттар, оттек, к?мір?ыш?ыл газы, алмасу ?німдері о?ай ?теді. Химиялы? ж?не ж?йке тітіркендірулеріні? ?серінен капиллярлар бірде ке?ейіп, бірде тарылады. Капиллярларда ?ан ?ысымы артерия тамырларынан т?мен болады (5-кесте).

?орыта келгенде, адам а?засында ?ан – артериялар, веналар, капилляр ?антамырларыны? бойымен ?ана а?ады.

ІV. Бекіту.    Сонымен ?орта келегенде т?мендегі с?здерге сипаттама бері?іздер:

 Ж?рек. Ж?рек тобы, ?ол?а, ж?рек ж?мысын реттеу, эпикард, миокард, эндокард, ?арыншалар, ж?рекшелер, жа?таулы ?а?па?шалар, айшы? т?різді ?аа?па?шалар, артериялар, артериола, веналар, капиллярлар ?ан айналым м?шелері.

?йге тапсырма беру. Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рекшелер мен ?арыншаларды? ?ызметін о?у.

Ба?алау

Просмотр содержимого документа
«Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рекшелер мен ?арыншаларды? ?ызметі.»


Сабақ жоспары

Пәні: Биология

Сыныбы: 8 ә

Сабақтың тақырыбы: Жүректің құрылысы. Жүрекшелер мен қарыншалардың қызметі. Жүрек қақпақшалары. Қан тамырлары: артериялар, капиллярлар, веналар. Веналық қақпақшалары.

Сабақтың мақсаты: Қан айналым мүшелерін түсіндіру

Сабақтың міндеттері:

Білімділігі: Қан айналым мүшелерінің міндеттерімен қызыметін түсіндіру

Тәрбиелілігі : табиғатты қорғауды қажеттілігін ұғынып, туған жеріне, оның табиғатына деген сүйіспеншілігіне, оны аялап сақтауға деген ынтасына жол ашу.

Дамытушылығы – электрондық оқулық арқылы ойлау, есте сақтау, көру қабілеттерін дамыту; ой түйіндеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге жұмылдыру; пәнге, тақырыпқа байланысты қызығушылықтарын дамыту.

Құрал-жабдықтар: электронды көрсетілімдер, слайдтар

Сабақтың типі: құрастырылған

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі

Саламатсыздарма? Кезекші класта кім жоқ?

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру кезеңі

Иммуеитет дегеніміз не?

Туа біткен иммунитетті сипаттаңдар?

Жүре пайда болған белсенді иммунитетке сипаттама беріңдер?

Жүрк пайда болған енжар иммунитет қалай сипатталады?

Емдік қан сарысуы дегеніміз ен? Ол қандай жағдайда қолданылады?

ЖИТС тен қалай сақтануға болады?

ІІІ. Жаңа материалды түсіндіру кезеңі

Қанайналым мүшелері. Қан адам ағзасында ұдайы қозғалыста болады. Қанның қозғалуы – ағза мен сыртқы ортаның арасында газ бен зат алмасуды қамтамасыз етеді. Дененің барлық мүшелері мен ұлпалары қоректік заттар мен оттекті қабылдап, зиянды заттардан тазартылады. Ағзада қанның үздіксіз қантамырлардың бойымен ағуын (қозғалысын) қанайналым дейді. Қанайналым жүйесіне – жүрек және қантамырлар жатады. Қанның қантамырлардың бойымен тұйық түрде, яғни қанайналым шеңберімен ағатынын XVІІ ғасырда ағылшын ғалымы У. Гарвей ашты.

 

 

60-сурет. Кеуде қуысы:

1 – жүрек; 2) – қабырғалар  3 –көкет (диафрагма)

 

     Жүректің құрылысы. Жүрек – қанайналым жүйесінің орталық мүшесі. Оның жиырылуы мен босаңсуының нәтижесінде қан қантамырлардың бойымен үздіксіз ағады. Ересек адамдарда жүрегінің салмағы 250–300 г. Жүрек – кеуде қуысында, екі өкпенің аралығында орналасқан іші қуыс бұлшықетті мүше (60-сурет). Жүрек көлденең жолақты бұлшықет ұлпасынан тұрады, адам еркінен тыс жиырылады. Жүректің жалпақ бөлігі – негізі, сүйірлеу бөлігі – ұшы деп аталады. Жүректің сыртын дәнекер ұлпадан тұратын жұқа үлпершек (жүрек қабы) – перикард қаптап тұрады. Жүрек пен үлпершектің арасындағы кеңістікте аздаған сұйықтық болады. Ол жүректің еркін жиырылуына жағдай жасап, үйкелісті азайтады (61-сурет). Жүрек 4 қуысты: 2 жүрекшеден (предсердие) және 2 қарыншадан (желудочек) тұрады. Жүрекшелердің сыртында қосымша құлақшалар (ушко) болады. Жүректің сыртындағы көлденең сайша жүрекшелер мен қарыншаларды бөліп тұратын шекара болып саналады.

 

 

61-сурет. Жүректің сыртқы құрылысы:

1 – қолқа доғасы; 2 – өкпе артериясы; 3 – сол жақ жүрекше; 4 – қантамырлары; 5 – сол жақ қарынша; 6 – оң жақ қарынша; 7 – төменгі қуысты вена тамыры; 8 – оң жақ жүрекше; 9 – жоғары қуысты вена тамыры; бағдарша (стрелка) қанның ағу бағытын көрсетеді

 

Жүректің қабырғасы 3 қабаттан тұрады. Сыртқы қабаты – эпикард (грекше «epі» – сыртқы, «cor» – жүрек), өте жұқа, жүректі қоршап тұрады. Ортаңғы қалың бұлшықетті қабаты – миокард (грекше «mіos» – бұлшықет). Ішкі қабаты жұқа – эндокард (грекше «endo» – ішкі) жүректің ішкі қуыстары мен қақпақшаларын астарлап жатады.

Жүректің миокард қабаты қарыншаларға қарағанда жүрекшелерде жұқа. Ондағы бұлшықет талшықтары екі түрлі бағытта орналасқан. Қарыншалардағы миокард қабаты (әсіресе, сол жақ қарыншада) қалың.

Жүрек негізінен ұшына қарай созылып жатқан қалың бұлшықет қабаты арқылы 2 бөлікке бөлінген. Жүректің әрбір бөлігінде бір жүрекше, бір қарынша болады. Әр бөліктегі жүрекше мен қарынша өзара тесіктер арқылы байланысады. Сол тесіктерде жүрекшелерден қарыншаларға қарай ашылып-жабылып тұратын жақтаулы қақпақшалар (створчатые клапаны) болады. Оң жақ жүрекше мен оң жақ қарыншаның арасында үш жақтаулы, сол жағында қос жақтаулы қақпақшалар орналасқан (62-сурет).

 

 

62-сурет. Жүректің ішкі құрылысы:

1 – қолқа доғасы; 2 – жарты ай тәрізді қақпақшалар; 3 – сол жақ жүрекше; 4 – сол жақ қарынша; 5 – жүректің емізік тәрізді бұлшықеттері; 6 – жүректі ұзынынан бөліп тұратын қалың бұлшықет қабаты; 7 – оң жақ қарынша; 8 – жақтаулы қақпақшалар; 9 – төменгі қуысты вена тамыры; 10 – оң жақ жүрекше; 11 – жоғары қуысты вена тамыры

 

Қарыншалар мен олардан басталатын артерия қантамырларының арасында жарты ай тәрізді қақпақшалар (полулунные клапаны) бар. Бұл қақпақшалар қантамырлардың ішіне қарай ашылады.

Жүректегі қақпақшалар қанды тек бір бағытқа қарай өткізеді. Жақтаулы қақпақшалар арқылы қан жүрекшелерден қарыншаларға қарай өтеді. Жарты ай тәрізді қақпақшалардан қан артерия қантамырларына қарай ағады. Қақпақшалар тығыз жабылып, қанның кері бағытқа қарай өтуіне кедергі жасайды. Жүректегі қақпақшалар эндокард қабатынан түзілген.

Жүрек қуыстарымен қанның ағу бағыты:

 

Қан жүрекшеден қарыншаға қарыншадан артерия қантамырларына қарай ағады.

Жүректің жұмысы – бірін-бірі ырғақты түрде алмастырып отыратын жүрек циклынан тұрады. Әр соғуы 3 кезеңнен тұрады: 1) жүрекшенің жиырылуы (0,1 сек); 2) қарыншаның жиырылуы (0,3 сек); 3) жүректің босаңсуы (жүрекше мен қарыншаның бір мезгілде тынығуы) (0,4 сек). Жүректің бір рет соғуына барлығы 0,8 сек уақыт кетеді. Ересек адамда жүрек қалыпты жағдайда минутына 70–75 рет соғады. Жүрекке күш түскенде соғуы жиілейді. Қарыншалар әрбір жиырылғанда қантамырларға 70–80 мл, яғни бір минутта 5–5,5 л қан өтеді. Жүректің өмір бойы тынбай жұмыс істесе де, шаршамауы тынығу кезеңінің болуына байланысты. Жүрек қабырғасындағы бұлшықеттердің қаңқа бұлшықеттерінен айырмашылығы: а) ет талшықтары шоқтанып орналаспай, бір-бірімен тор тәрізді жалғасып жатады; ә) жүрек бұлшықеттерінің жиырылуы бірыңғай салалы бұлшықеттердікі сияқты сыртқы тітіркендіргіштерге тәуелді емес (өздігінен еріксіз жиырылады); б) жүрек бұлшықеттерінің жасушалары 2 түрлі: 1) жиырылатын жасушалар; 2) жүректің өткізгіш жүйесін құрайтын жасушалар:

1) жиырылатын жасушаларда көлденең жолақты бұлшықет талшықтарына қарағанда митохондрийлері көп болады. Сондықтан олар тотығу деңгейінің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Керісінше эндоплазмалық тор қаңқа бұлшықет талшықтарымен салыстырғанда нашар дамыған. Жүрек бұлшықеті жасушаларында ядросы дәл ортасында, миофибриллалары шет жағында қатарласа орналасады.

2) жүректің өткізгіш жүйесін құрайтын жасушалар импульстерді жүректің өз ішіне өткізеді. Бұл жасушалар өте ірі, түйіршікті эндоплазмалық торлары өте көп. Миофибриллалары мен митохондриялары аздау әрі ядролары ірі.

Жүректің ішкі бетіндегі ерекше жалпақ жасушалар қантамырлары мен лимфа тамырларының ішкі бетін астарлап жатады. Бұл жасушалар қанның қантамырлардың ішінде ұюына кедергі жасайды. Жүрек бұлшықетінің тағы бір қасиеті сыртқы тітіркендіруге тәуелді емес. Жүректе болатын импульстерге жауап ретінде ырғақты жиырылуға қабілетті. Бұл құбылысты жүрек автоматиясы (жүректің өздігінен жиырылуы) дейді. Жүректің өздігінен жиырылуын жүректің бұлшықетінде болатын ерекше бұлшықет жасушалары реттейді. Осының нәтижесінде ағзадан бөлініп алынған жүректе қозу ырғағы пайда болады. Электрокардиограмманың көрсеткіші жүрек бұлшықеттерінің жұмысын аңғартады. Мұның жүрек ауруларын анықтауда маңызы зор.

Жүрек жұмысының реттелуі үнемі жүйкелік және гуморальдық жолмен жүзеге асады. Жүректің жиырылу жиілігінің жүйкелік реттелуі – сопақша мида орналасқан «жүрек ырғағының орталығына» байланысты. Бұл орталықтан жүрекке қозғағыш жүйкелердің 2 тобы әсер етеді. Оның парасимпатикалық бөлімі жүрек жұмысын бәсеңдетсе, симпатикалық бөлімі жүректің жиырылу жиілігін күшейтеді.

Қантамырлар ағзаны түгелдей торлап жатады. Қантамырлар: артериялар (салатамырлар), веналар (көктамырлар) және капиллярлар (қылтамырлар) деп 3 топқа бөлінеді (63-сурет).

Артерия қантамырлары (грекше «arterіa» – қантамыр) – қанды жүректен мүшелер мен ұлпаларға тарататын қантамырлар тобы. Жүректен шығатын екі ірі артерия қантамыры бар. Оң жақ қарыншадан басталатын – өкпе артериясының ішінде вена қаны болады. Сол жақ қарыншадан басталатын – қолқа (аорта) тамырының ішінде артерия қаны. Артериялардың қабырғасы 3 қабаттан тұрады: сыртқы қабаты – дәнекер ұлпасынан, ортаңғы қабаты – бұлшықет ұлпасынан, ішкі қабаты – жалпақ эпителий жасушаларынан түзілген. Артерия қантамырларының қабырғасы қалың, серпінді. Олардың сыртқы қабаты мықтылық, серпінділік қасиет беріп, қантамырлардың кеңейіп, тарылуына әсер етеді. Ортаңғы қабаты серпінді талшықтар мен бірыңғай салалы бұлшықеттерден тұрады. Бұлшықеттер жиырылып, босаңсу арқылы қантамырлар қуысының диаметрін реттейді. Ішкі қабаты қантамырлардың қабырғасына қосымша мықтылық қасиет береді. Артерия қантамырларымен ағатын қанның қысымы өте жоғары болады. Сондықтан қысымға төзіп, созылуына қабырғасының тығыз, мықты, серпінді болуының маңызы өте зор. Артерия қантамырлары бұлшықеттердің астында терең орналасады, сондықтан олар көрінбейді. Ең ірі артерия қантамыры – қолқа (аорта) деп аталады. Жүректен алыстаған сайын артерия қантамырлары тармақтанып, жіңішке капиллярларға айналады.

 

     

 

63-сурет. Қантамырлар:

а) қантамырлардың денеде орналасуы; ә) қантамырлардың түрлері: 1 – артериялар; 2 – веналар; 3 – вена қантамырларының ішіндегі қақпақшасы; б) капиллярлар; в) қан айналымының сызбанұсқасы: 1 – кіші қанайналым шеңбері; 2 – үлкен қанайналым шеңбері

 

Қорыта айтқанда, көпшілік артерия қантамырларының бойымен артерия қаны ағады. Тек өкпе артерия қантамырының ішімен вена қаны ағады.

Ерекше ескертетін жағдай – барлық артериялық қантамырлармен тек артерия қаны, барлық веналық қантамырлармен тек вена қаны ағады деген түсінік қалыптаспауы тиіс.

Вена қантамырлары (латынша «vena» – қантамыр, сіңір) – мүшелер мен ұлпалардан көмірқышқыл газына, зат алмасу өнімдеріне, гормондарға және т. б. қаныққан қанды жүрекке тасымалдайды. Артерия қантамырларына ұқсас веналардың да қабырғасы 3 қабаттан тұрады. Артерияларға қарағанда веналардың бұлшықет қабаты нашар жетілгендіктен қабырғасы жұқа, жұмсақ, серпінділігі аз болады. Вена тамырларының бір тобы терінің астына жақын орналасқандықтан, тарамдалған көк түсті тамырлар жай көзге айқын байқалады. Әсіресе қарт адамдарда бадырайып анық көрінеді. Артерияларға қарағанда веналарда қан қозғалысы баяу.

Вена қантамырлары орналасқан орнына байланысты теріге жақын жатқан және тереңде жатқан деп екі топқа бөлінеді. Веналық қантамырларымен қанның ағуына сол қантамырлардың жанындағы бұлшықеттердің жиырылуы да көмектеседі. Денеден жиналатын вена қаны алдымен ұсақ вена қантамырларына жиналады. Ұсақ вена қантамырлары өзара қосылып, ірі вена қантамырларын түзеді. Ең соңында бүкіл денеден жиналатын вена қантамырлар жоғары және төменгі қуысты вена қантамырларына айналады. Бұл екі вена қантамырлары вена қанын оң жақ жүрекшеге әкеледі.

Өкпеден келетін 4 өкпе вена қантамырлары сол жақ жүрекшеге артерия қанын тасиды.

Вена тамырларының ерекшелігі – ішінде жарты ай тәрізді қақпақшалары болады (63-сурет). Ол қақпақшалар қанның жүрекке қарай қозғалуына әсер етпейді, тек кері ағуына кедергі жасайды.

Капилляр қантамырлары (қылтамырлар) – латынша «capіllarіs» – шаш тәрізді қылдай) адам шашынан 50 есе жіңішке. Олар дененің барлық мүшелері мен ұлпаларын торлайды. Капиллярлардың қабырғасы өте жұқа, эпителий жасушаларынан түзілген бір қабаттан тұрады. Капиллярлармен қан өте баяу қозғалады. Олардың жұқа қабырғалары арқылы қан мен ұлпаның арасында газ алмасады. Сондықтан қан еріген оттегінің көбін ұлпаға беріп, көмірқышқыл газымен қанығып, вена қанына айналады. Қандағы қорек заттар капиллярлардың қабырғасымен ұлпаларға өтіп, ұлпадан зат алмасу өнімдері қанға беріледі. Капиллярлардан қан веналарға жиналады. Капиллярлардың қабырғалары өте жұқа болғандықтан еріген қоректік заттар, оттек, көмірқышқыл газы, алмасу өнімдері оңай өтеді. Химиялық және жүйке тітіркендірулерінің әсерінен капиллярлар бірде кеңейіп, бірде тарылады. Капиллярларда қан қысымы артерия тамырларынан төмен болады (5-кесте).

Қорыта келгенде, адам ағзасында қан – артериялар, веналар, капилляр қантамырларының бойымен ғана ағады.

ІV. Бекіту. Сонымен қорта келегенде төмендегі сөздерге сипаттама беріңіздер:

Жүрек. Жүрек тобы, қолқа, жүрек жұмысын реттеу, эпикард, миокард, эндокард, қарыншалар, жүрекшелер, жақтаулы қақпақшалар, айшық тәрізді қаақпақшалар, артериялар, артериола, веналар, капиллярлар қан айналым мүшелері.


Үйге тапсырма беру. Жүректің құрылысы. Жүрекшелер мен қарыншалардың қызметін оқу.

Бағалау






















































Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Биология

Категория: Уроки

Целевая аудитория: 8 класс.
Урок соответствует ФГОС

Скачать
Ж?ректі? ??рылысы. Ж?рекшелер мен ?арыншаларды? ?ызметі.

Автор: Сариева Асель Дулатовна

Дата: 23.01.2016

Номер свидетельства: 281577

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства