Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей
Саба?ты? та?ырыбы: Биосфера туралы В.И. Вернадскийді? ілімі. Биосфераны? ??рамы: тірі зат, т?рлік ??рамы. Таби?атта к?міртек пен азот айналымы. Тірі организмдерді? ш?гінді жыныстарды ж?не топыра?ты т?зудегі р?лі.
Саба?ты? ма?саты:
1.О?ушылар?а биосфера туралы В.И. Вернадскийді? ілімімен таныстыру, биосфераны? ??рамы, таби?атта к?міртек пен азот айналымы, тірі организмдерді? ш?гінді жыныстарды ж?не топыра?ты т?зудегі р?лі жайлы білім беру
таныстыру.
2. О?у материалдарын т?сіне отырып, ойлау ?абілетін дамыту.
3. ?орша?ан биосфераны ?ор?ау?а ж?не е?бекке баулу.
Саба?ты? ?дісі: к?рнекі талдау, с?ра?-жауап.
Саба?ты? п?н аралы? байланысы: география,?сімдіктану.
Саба?ты? к?рнекілігі: альбом,суреттер.
Саба?ты? барысы: І. ?йымдастыру б?лімі.
ІІ. Негізгі б?лім
ІІІ. ?орытынды.
І. Амандасу,т?гендеу
ІІ ?й тапсырмасын тексеру.
ІІІ жа?а та?ырыпты т?сіндіру
Биосфера жер шарынын тіршілігі бар жерлерін ?амтиды. Биосфера атмосфераны? т?менгі, литосфераньщ жо?ары ?абатын ж\е гидросфераны т?гел дерліктей ?амтитын тірі организмдерді? тіршілік етуіне ?олайлы таби?и орталар.
Биосфераны? ?алыптасуы – ?за? жылдар?а созыл?ан к?рделі процесс. Биосфераны академик В.И.Вернадский жан-жакты толык зерттеді. В.И.Вернадскийдін негізгі идеясы "Биосфера" деген е?бегінде 1926 жылы жары? к?рді.
Биосфера 3 к?рамдас б?ліктен т?рады. Олар: ауа ?абаты (атмосфера), су ?абаты (гидросфера) ж?не жер ?абаты (литосфера) Атмосфера – бізді? ?аламшарымызды? ?арыш ке?істігімеі шектесіп жат?ан аралы?ы. Атмосфера ар?ылы зат ж?не энергия алмасады. Жерге атмосфера ар?ылы ?арышты? ша?-тозан, метеорит сыны?тары т?сетін болса, жер сутек, гелий сиякты же?іл газдарды жо?алтып отырады. Атмосфера тропосфера, стратосфера, мезосфера, термосфера, экзосфера деп аталатын бірнеше ?абаттардан т?рады. Тіршілік тропосфера ?абатына т?н. Онда барлык тірі организмдерге ?ажетті оттек, азот, к?міркышкыл газдары, т.б. бар. Атмосфераны? е? ма?ызды ат?аратын ?ызметі – тыныс алу, ?ор?аныш, зат ж?не энергия алмасуды ж?зеге асыру.
Гидросфера ?абаты жер шарыны? 3/2 б?лігін алып жатыр. Сусыз ?лемде тіршілік болмайды. Жер шарында?ы барлы? суды? 94%-ы м?хиттар мен те?іздерді?, 6%-ы ?ана езен, к?л, жерасты сулары мен м?зды?тарды? ?лесіне тиеді.
Суды? беткі ?абатында ?са? организмдер кал?ып ж?ріп, тіршілік етеді. Оларды планктон дейді. Суды? тере? т???иы?тарында еркін ж?зіп ж?ретін балы?тар тіршілік етеді. Оларды нектон дейді. Б?л кдбатта, негізінен, акула, кит, дельфин, камбала, скаттар тіршілік етеді. Ал м?хиттарды? е? т?бінде к?бінесе коз?алыссыз тіршілік етуге бейімделген су организмдері – бентос орны?ады. Олар – к?дімгі те?із ж?лдызы, те?із орамжапыра?ы, губкалар, был?ылда?-денелілер, т.б.
?зен-к?л суларында к?птеген су ?сімдіктері мен балы?тар тіршілік етеді. ?азіргі кезде су к?здеріні? ластануы ондагы тіршішк иелеріне зардабын тигізуде. ?сіресе м?най ?німдері, радиоактивті калды?тар мен химияльщ заттар су?а т?сіп, оньщ т?ракды тіришгік ыр?агын б?зып отыр. Мысалы, Каспий, Арал те?іздері мен Ертіс, Іле, Жайы?, Шу, Сырдария ?зендеріні? ластануы – шешімін таппай жат?ан ?зекті м?селелерді? бірі.
Литосфера ??рлы?та?ы тіршілікке е? ?олайлы орта болып табылады. Оны? т?п негізін ?р т?рлі минералдар, тау жыныстары, ш?гінділер, органикалы? ?алды?тар к?райды. Топыра? ?абатын "тіршілік тірегі" десек те болады. Онда тірі организм-дерге ?ажетті барлы? жа?дайлар бар. Топыра? организм ?шін ?олайлы орта, ?оре? кезі, жауларынан кор?анатын орын, к?бею, таралу айма?ы болып табылады. Тіршілік жерді? беткі ?абатынан бастап 3-10 см терендікте, ал кейбір бактериялар тіптен 1 мы? м тере?дікте кездесетіні д?лелденіп отыр.
Биосфераны? алуан т?рлілігіне байланысты онда?ы организм-дердід сан алуанды?ы, саны мен ты?ызды?ы, ке?істікте кездесуі ж?не олардъщ биологиялык ?німділігі де ?р т?рлі болып келеді. Мысалы, су мен к?рлы?та?ы, тропиктік ормандар мен пі?л белдемінщ биологиялы? ?шмділігі с?йкес келмейді. Сондыктан биосферада?ы тірі организмдерді? ?німділігі сол жерді? биоценоз ??рамында?ы ?сімдіктер мен жануарларды? белгЪгі бір уакьіт пен к?лемдегі биомассасымен елшенеді. К?рлы?та шел, ш?лейтті жерлердщ биологиялы? ?німділігі темен, ал ормандардын енімділігі жо?ары деп есептеледі. Биологиялы? енімділікті есепке алу – шаруашылы? салаларын д?рыс ?йымдастыру мен азык-т?лік м?селесін шешуде ?лкен р?л аткарады.
Кез келген тірі организмні? тыныс-тіршілігі ?шін ауа, су, топыра? ?те ?ажет екені белгілі. Ал тірі организмдерде заттар бір т?рден екінші т?рге айналып, тіршілікке ?оз?аушы к?ш болады. Осы процестер ж?ру ?шін К?н энергиясы кажет. Тірі заттар мен ?лі заттар арасында ыр?а?ты ?рі т?ракты зат ж?не энергия айнальхмы ж?ріп, ?немі кайталанып отырады. Б?ларды биогеохимиялы? айналымдар деп атайды.
Су айналымы. Б?кіл жер шарында?ы су К?н энергиясыны? ?серінен кіші ж?не ?лкен айналым?а т?седі. Суды? булануы су бетінен топырак ж\е ?сімдіктер ар?ылы ж?реді. Одан со? су булары атмосфера?а к?теріліп, салкындап, ?айтадан жауып, ?ар, б?рша? т?рінде жерге т?седі.
Суд ы? к?нгі айналымы кезінде м?хиттар, теніздер, к?лдер бетінен кетерілген су булары ?айтадан сол жерге, ал суды? ?лкен айналымы кезінде булан?ан суды? біразы алыста?ы ??рлы?ка т?седі. Ендігі жерде к?рлыкта жинактал?ан су корлары ?зен, жер асты сулары к?йінде ?айтадан м?хиттар?а к?яды. Осылайша ??рлык пен м?хиттар арасында?ы суды? тепе-те?дігі са?талады. ??рлы?та?ы су айналымны? т?ра?ты болуы к?бінесе ?сімдіктерге ж?не адамнын суды тиімді пайдалануына байланысты. Мысалы, орман а?аштарын жаппай кесу, жою, ?ртеу немесе суды тиімсіз пайдалану су-? ?лкен ж?не кіші айналымдарын б?зып, таби?атта экологиялы? апаттар тудырады. Соны? салдарынан жер бетінде к?лдер мен ?зендерді? суы тартылып, ш?лейтті жерлер к?бейеді, куа?шылы? сиякты адамзат ?шін ?олайсыз жа?дайлар п.б.
Каспий, Арал те?деріні? суында т?з к?п. Мысалы, Каспий те?ізші? 1 кг суында 14 г т?з болса, Арал тенізші? 1 кг суында 45 г т?з бар. Т?зды? шектен тыс к?п болуы тірі организмдер ?шін зиян. Су айналымыны? ерекшелігі – литосфера, атмосфера ж?не тірі заттар мен топыра?та?ы ыл?ал, м?хит, ?зен, жер асты суларын ж?не атмосфералы? ыл?алды байланыстыруы.
Экологиялык апат айма?ы – Арал т??ірегінде су ресурстарыны? жетіспеушілігінен экож?йелер деградациясы ж?руде ж\е кеуіп ?ал?ан Арал те?ізі т?бінен мы?да?ан тонна т?зды ша?-тоза? ?шып, таби?и корша?ан орта?а зиянын тигізуде.
?азіргі кездегі аса ?ауіп т?ндіретін м?селелерді? бірі – те?іздер мен м?хиттарды? м?наймен ластануы. Каспий те?ізіні? к?терілуінен м?най коймалары мен м?най ???ымалары су астында калып, те?із жануарлары мен к?старын к?п шы?ын?а ?шыратуда.
Таби?атта?ы к?міртек айналымы. Таби?атта к?міртек бос к?йі?де (алмаз, графит) ж?не коспа т?рінде (кеміркышкыл газы, к?мір, м?най, таби?и газдар, т.б.) кездеседі. Сол сия?ты к?міртек тірі организмдерді? де к?рамында болады. Мысалы, біз ауамен тыныс аламыз.
Ауаны? ??рамб?ліктері
?лес м?лшері %
К?лемі
Массасы
Азот
Оттек
К?міртек
Бас?а газдар
78,09
0,95
0,03
0,9
75,51
23,15
0,046
1,28
Кестеде к?рсетілген газдарды? шекті м?лшері ауыт?ыса, атмосфера ауасыны? ??рамы ?згеріп, тепе-тендік б?зылады. К?мір-тектін таби?атта?ы айналымы жасыл ?сімдіктерде К?н с?улесіні? катысуымен ж?ретін фотосинтез процесі кезінде ?немі ж?зеге асып отырады. біраз б?лігі литосфера кабатында шымтезек, к?мір к?йінде жина?талып отырады.
Таби?атта?ы к?міртек айналымы
Тыныс алу Жанартау
Шіру Зауыттар
?нерк?сіптер К?мір
Авток?ліктер Фотосинтез
(?сімдік)
Адам к?міртекті? таби?атта?ы айналымына кері ?серін тигізеді. Мысалы, к?мір, шымтезек, м?най ?німдерін пайдаланып, жыл сайын атмосферага 6 млрд тоннадан астам к?міртек шы?арады. Керісінше, ормандарды жойып, оттек м?лшерін азайтьш отыр. Соньщ салдарынан, таби?атта тепе-те?дік б?зылып, кеміртек м?лшері артып, тірі организмдерге кауіп т?нуде. Со??ы жылдары жер шары бойынша к?міркышкьіл газыны? к?беюі салдарьшан ауа райы озгеріп, ?ышкыл жанбырлар, жылу эффектісі, т.б. экологиялы? апаттарды? нышаны білініп, б?кіл адамзат ?ауымдастыгын ойландыратын м?селе тудыруда.
Оттек айналымы. Атмосферадагы бос оттек таби?атта фотосинтез лроцесі кезінде т?зіледі. Оттек – на?ыз активті газ. Биосфера шегінде оттекті? тірі организмдермен немесе олар шірігеннен кейінгі ?алды?тарымен алмасуы ж?реді. ?сімдіктер б?ліп шыгаратын оттек атмосфера к?рамында азоттан кейінгі екінші орынды алады. Биосферада?ы оттек айналымы – к?рделі процесс, ?йткені ол минералды ж?не органикалы? ?осылыстарды? к?бісіні? ??рамына кіреді
Табн?атта?ы оттек айналымы Атмосфера – 21% О2
Фотосинтез О2 Гидросфера-89% О2
Тыныс алу
Жану, тоты?у Литосфера– 49% О2
Тірі организмдер – 68°/о О
жылына шамамен 155 109 т бос оттек т?зілсе, жылына 2 161 010 т оттек ж?мсалады (сініріледі), я?ни шы?ындалу т?зілуге Караганда артык. М?ндай тепе-тендікті? б?зылуын реттеу — адам-заттьщ борышы.
Азот, к?кірт ж?не фосфор айналымы. Азот тірі организмдер денесіне ?сімдік ар?ылы келеді.
ІV. Бекіту:
1. В.И.Вернадский ?ылым?а ?андай ?лес косты? 2. Атмосфера кабаттары кандай рол аткарады? 3. Гидросфера туралы не білесіндер? 4. Литосфераны? тіршіліктегі р?лі кандай?
э|с 1. Биосфера тіршілік кабатыны? аткараты функциялары туралы айтып бері?дер. 2. Академик В.И.Вернадскийдін ?ылым?а кос?ан ?лесі туралы реферат жазы?дар.
V. ?йге §63, 64 о?у.
VІ. Ба?алау.
* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт