kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

Qirqquloqsimonlar. Yuksak o’simliklar evolyusiyasi. Ochiq urug’lilar.

Нажмите, чтобы узнать подробности

Презентатсия урок на тему "Эволюция высших растений" на узбекском языке

Просмотр содержимого документа
«Qirqquloqsimonlar. Yuksak o’simliklar evolyusiyasi. Ochiq urug’lilar.»

Ma’ruza № 11 Qirqquloqsimonlar .  Yuksak o’simliklar evolyusiyasi . Ochiq urug’lilar .

Ma’ruza № 11

Qirqquloqsimonlar .

Yuksak o’simliklar evolyusiyasi . Ochiq urug’lilar .

Qirqbo`g`im toifa o`simliklar ( E quiesetophyta)   Qirqbo`g`im toifalar bo`limi qirqbo`g`imsimonlar ajdodi qirqbo`g`imnomalar, qabilasi va qirqbo`g`imdoshlar oilasi qirqbo`g`im turkumidan iborat. Bo`limning 20ga yaqin turi mavjud. Bo`limning daraxtsimon vakillari paleozoy erasining devon, trias davrlarida yashab toshko`mir va yura davrlariga kelib yo`qolib ketgan. Bo`limning shu kunda mavjud bo`lgan vakillari ko`p yillik o`tsimon organizmlardir.   Avstraliya va Yangi Zenlandiya oblastlaridan tashqari hamma joyda uchraydigan qirqbo`g`imlar mazkur bo`limning vakili hisoblanadi.   Dala qirqbo`g`imi (Equisetum arvense) qishqi qirbo`g`im (E. humile) shoxlangan qirqbo`g`im (E. ramosissmum) kabi vakillari Markaziy Osiyoda uchraydi.   Qirqbo`g`imlarning mayda, tangachasimon barglari poyada halqa hosil qilib joylashgan, xatto poyadagi yon novdalar ham halqa shaklida joylashgan bo`ladi.   Dala qirqbo`g`imi ekin maydonlarida, ariq bo`ylarida yo`qotish qiyin bo`lgan parazit begona o`t. Tibbiyotda dala qirqbo`g`imi novdalari siydik xaydovchi, qon to`qtatuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Qirqbo`g`imlar yer ostki suvining yuza joylanishii joylanishi ko`rsatib beradigan indikator o`simliklar hisoblanadi. Dala qirbo`g`imi: (Equisetum arvense) А-bahorgi novdasi, B- kuzgi novdasi.

Qirqbo`g`im toifa o`simliklar ( E quiesetophyta)

Qirqbo`g`im toifalar bo`limi qirqbo`g`imsimonlar ajdodi qirqbo`g`imnomalar, qabilasi va qirqbo`g`imdoshlar oilasi qirqbo`g`im turkumidan iborat. Bo`limning 20ga yaqin turi mavjud. Bo`limning daraxtsimon vakillari paleozoy erasining devon, trias davrlarida yashab toshko`mir va yura davrlariga kelib yo`qolib ketgan. Bo`limning shu kunda mavjud bo`lgan vakillari ko`p yillik o`tsimon organizmlardir.

Avstraliya va Yangi Zenlandiya oblastlaridan tashqari hamma joyda uchraydigan qirqbo`g`imlar mazkur bo`limning vakili hisoblanadi.

Dala qirqbo`g`imi (Equisetum arvense) qishqi qirbo`g`im (E. humile) shoxlangan qirqbo`g`im (E. ramosissmum) kabi vakillari Markaziy Osiyoda uchraydi.

Qirqbo`g`imlarning mayda, tangachasimon barglari poyada halqa hosil qilib joylashgan, xatto poyadagi yon novdalar ham halqa shaklida joylashgan bo`ladi.

Dala qirqbo`g`imi ekin maydonlarida, ariq bo`ylarida yo`qotish qiyin bo`lgan parazit begona o`t. Tibbiyotda dala qirqbo`g`imi novdalari siydik xaydovchi, qon to`qtatuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Qirqbo`g`imlar yer ostki suvining yuza joylanishii joylanishi ko`rsatib beradigan indikator o`simliklar hisoblanadi.

Dala qirbo`g`imi:

(Equisetum arvense)

А-bahorgi novdasi, B- kuzgi novdasi.

Qirqquloqtoifa o`simliklar ( P olypodiophyta)   Qirqquloqlar hozirgi vaqtda keng tarqalgan yuksak sporali o`simliklar guruhi bo`lib, 10 000 gacha yaqin turni o`z ichiga oladi. Nam tropik o`lkalarda daraxtsimon va o`tsimon shakillari uchraydi.   Qirqquloqlarning sporofiti yaxshi rivojlangan, ko`p yillik va yirik bargli (makrofilliya). Barglari patsimon, ayrim hollardagina butun bo`lishi mumkin. Boshqa o`simlik barglaridan farqi shuki, ularning barglari har doim uchidan o`sadi. Ularning barglari «vayya» deyiladi.   Bo`lim vakillarining ko`pchiligi teng sporali, har xil sporali turlar ozchilikni tashkil etadi. Barglarning pastki tomonida sporangiylar t o` plami, ya’ni jigarrang soruslarni hosil qiladi. Soruslar alohida parda bilan qoplangan. Sporalar yetilishi natijasida sporangiylar yorilib, sporalar shamol yordamida tarqaladi.   Qulay sharoitda ulardan o`simta rivojlanadi. Teng sporali qirqquloqlarning o`simtalari juda kichkina, yashil plastinkasimon yoki ipsimon, ikki jinsli bo`lib, ular uzog`i bilan bir necha hafta yashaydi. Har xil sporali qirqquloqlarning erkak o`simtasi juda reduktsiyalanib, mikroskopik o`lchamda mustaqil oziqlanish xususiyatini yo`qotgan (sporangiy ichida rivojlanadi). Urg`ochi o`simta unga nisbatan yirik.   O`simtadan arxegoniy va anteridiylar hosil bo`ladi. Arxegoniydagi tuxum hujayraning otalanishidan murtak rivojlanadi, keyinchalik u o`sib, voyaga yetgan sporafitga aylanadi.

Qirqquloqtoifa o`simliklar ( P olypodiophyta)

Qirqquloqlar hozirgi vaqtda keng tarqalgan yuksak sporali o`simliklar guruhi bo`lib, 10 000 gacha yaqin turni o`z ichiga oladi. Nam tropik o`lkalarda daraxtsimon va o`tsimon shakillari uchraydi.

Qirqquloqlarning sporofiti yaxshi rivojlangan, ko`p yillik va yirik bargli (makrofilliya). Barglari patsimon, ayrim hollardagina butun bo`lishi mumkin. Boshqa o`simlik barglaridan farqi shuki, ularning barglari har doim uchidan o`sadi. Ularning barglari «vayya» deyiladi.

Bo`lim vakillarining ko`pchiligi teng sporali, har xil sporali turlar ozchilikni tashkil etadi. Barglarning pastki tomonida sporangiylar t o` plami, ya’ni jigarrang soruslarni hosil qiladi. Soruslar alohida parda bilan qoplangan. Sporalar yetilishi natijasida sporangiylar yorilib, sporalar shamol yordamida tarqaladi.

Qulay sharoitda ulardan o`simta rivojlanadi. Teng sporali qirqquloqlarning o`simtalari juda kichkina, yashil plastinkasimon yoki ipsimon, ikki jinsli bo`lib, ular uzog`i bilan bir necha hafta yashaydi. Har xil sporali qirqquloqlarning erkak o`simtasi juda reduktsiyalanib, mikroskopik o`lchamda mustaqil oziqlanish xususiyatini yo`qotgan (sporangiy ichida rivojlanadi). Urg`ochi o`simta unga nisbatan yirik.

O`simtadan arxegoniy va anteridiylar hosil bo`ladi. Arxegoniydagi tuxum hujayraning otalanishidan murtak rivojlanadi, keyinchalik u o`sib, voyaga yetgan sporafitga aylanadi.

Qirqquloqlar bo`limi 7 ta ajdod ga bo`linadi: Anevrofitsimonlar — Aneurophytopsida Arxeoptsrissimonlar — Archaeopteridopsida Kladoksilonsimonlar - Sladoxylopsida Z i gopterissimonlar — Zigopteridopsida Ofioglossimonlar (ilontilsimonlar) - Ophioglossopsida Marattiyasimonlar — Marattiopsida Polipodiumsimonlar — Rolypodiopsida Quyidagi ba’zi birlari bilan tanishib chiqamiz:   1- ajdod . Ofioglossimonlar (ilontilsimonlar)- Ophioglossopsida ga 300ga yaqin turi bo`lib, sodda tuzilishga ega. Ular teng sporali gametofiti ko`p yillik xlorofillsiz, yer ostida rivojlanadi, zamburug`lar bilan hamkorlikda yashaydi (mikoriza).   Bu ajdodning vakillari tropik o`lkalarda yashab, ba’zi birlari epifit holda o`sadi.   2- ajdod . Maratgiyasimonlar - Marattiopsida vakillari nam tropik o`rmonlarda saqlanib qolgan. Ular juda yirik o`simliklar, poyalari yirik tugunaksimon, barglarning uzunligi 6m ga yetadi.   3- ajdod. Polipodiumsimonlar — Rolypodiopsida vakillari hoziri o`tsimon o`simliklar bo`lib, tuproqda yoki daraxtlar tanasida epifit holda yashaydi. Ular nam tropik, subtropik o`rmonlarda, sovuq zonalarda o`sadi. Qirqquloqlarning erkak qirqquloq (Dryopteris filixmas), ilontili (Oplioglossum), su mbul (Adianthum), osmundalar (Osmunda), botrixium (Botrychium), xelmintostaxis (Helminthostachys), asplenum ( Asplenum) , suv qirqqulog`i (Salvinia) , marsiliya (Marsilia), kabi turkumlarini ko`rsatish mumkin.

Qirqquloqlar bo`limi 7 ta ajdod ga bo`linadi:

  • Anevrofitsimonlar — Aneurophytopsida
  • Arxeoptsrissimonlar — Archaeopteridopsida
  • Kladoksilonsimonlar - Sladoxylopsida
  • Z i gopterissimonlar — Zigopteridopsida
  • Ofioglossimonlar (ilontilsimonlar) - Ophioglossopsida
  • Marattiyasimonlar — Marattiopsida
  • Polipodiumsimonlar — Rolypodiopsida
  • Quyidagi ba’zi birlari bilan tanishib chiqamiz:

1- ajdod . Ofioglossimonlar (ilontilsimonlar)- Ophioglossopsida ga 300ga yaqin turi bo`lib, sodda tuzilishga ega. Ular teng sporali gametofiti ko`p yillik xlorofillsiz, yer ostida rivojlanadi, zamburug`lar bilan hamkorlikda yashaydi (mikoriza).

Bu ajdodning vakillari tropik o`lkalarda yashab, ba’zi birlari epifit holda o`sadi.

2- ajdod . Maratgiyasimonlar - Marattiopsida vakillari nam tropik o`rmonlarda saqlanib qolgan. Ular juda yirik o`simliklar, poyalari yirik tugunaksimon, barglarning uzunligi 6m ga yetadi.

3- ajdod. Polipodiumsimonlar — Rolypodiopsida vakillari hoziri o`tsimon o`simliklar bo`lib, tuproqda yoki daraxtlar tanasida epifit holda yashaydi. Ular nam tropik, subtropik o`rmonlarda, sovuq zonalarda o`sadi. Qirqquloqlarning erkak qirqquloq (Dryopteris filixmas), ilontili (Oplioglossum), su mbul (Adianthum), osmundalar (Osmunda), botrixium (Botrychium), xelmintostaxis (Helminthostachys), asplenum ( Asplenum) , suv qirqqulog`i (Salvinia) , marsiliya (Marsilia), kabi turkumlarini ko`rsatish mumkin.

Erkak qirqquloq (Dryopteris filix mas)   Suv qirqqulog`i suvda suvda suzib yuruvchi o`simlik bo`lib, daryo bo`ylarida, zovurlarda va sholipoyalarda hayot kechiradi.   O`zbekiston florasida uchraydigan sumbul yoki zuhra soch buloq bo`ylarida, ariq va soy bo`ylarida, tog`larda suvli qoyalarning yoriqlarida va salqin joylarda o`sadi.   Halq xo`jaligidagi ahamiyati: erkak qirqquloqdan gijja tushiruvchi vosita sifatida tibbiyotda, orlyak qirqqulog`i ildizpoyasidan oziq-ovqat sifatida, asplenum, sumbul kabilardan manzarali o`simlik sifatida foydalaniladi.   Qadimgi qirqquloqlar hamda plaunlar, qirqbo`g`imlar toshko`mir konlarining hosil bo`lishida ishtirok etgan.

Erkak qirqquloq (Dryopteris filix mas)

Suv qirqqulog`i suvda suvda suzib yuruvchi o`simlik bo`lib, daryo bo`ylarida, zovurlarda va sholipoyalarda hayot kechiradi.

O`zbekiston florasida uchraydigan sumbul yoki zuhra soch buloq bo`ylarida, ariq va soy bo`ylarida, tog`larda suvli qoyalarning yoriqlarida va salqin joylarda o`sadi.

Halq xo`jaligidagi ahamiyati: erkak qirqquloqdan gijja tushiruvchi vosita sifatida tibbiyotda, orlyak qirqqulog`i ildizpoyasidan oziq-ovqat sifatida, asplenum, sumbul kabilardan manzarali o`simlik sifatida foydalaniladi.

Qadimgi qirqquloqlar hamda plaunlar, qirqbo`g`imlar toshko`mir konlarining hosil bo`lishida ishtirok etgan.

Qarag`aytoifa – R inophyta y o ki oc h iq urug`li o`simliklar – G ymnospermae.   Bu bo`limga kiruvchi o`simliklar qadimgi, ya’ni ularning qazilma holdagi qoldiqlari devon davrining yotqiziqlarida topilgan. Hozirgi vaqtdagi ochiq urug`lilar asosan daraxtlar hisoblanadi, ba’zan buta yoki lianalar. Shoxlanishi monopodial. Gnetumsimonlardan boshqa ajdod vakillarida yog`ochlik traxeidlardan tashkil topgan, naylar uchramaydi.   Ba’zi bir ochiq urug`lilarning barglari yirik va qirqilgan bo`lib, qirqquloqlarning yoki palmalarning barglariga o`xshab ketadi. Aksariyat barglar tangachasimon yoki ninasimon shakllarda bo`ladi. Ochiq urug`lilar doim yashil o`simliklar. Ular urug` yordamida ko`payadi. Urug`kurtak yoki urug`lar ochiq holda megasporofillarda joylashadi. Shuning uchun ham ularni ochiq urug`lilar deyiladi. Taraqqiyot davrida sporofit bilan gametofit nasllarining gallanishi kuzatilib, sporofit nasllar ustunlik qiladi.   Bo`lim o`z ichiga 800ga yaqin turni birlashtirib, 6 ta ajdod ga bo`linadi.  1. Urug`li qirqquloqsimonlar – Pteridospermae.  2. Bennetitsimonlar – Bennetittopsida.  3. Sagovniksimonlar – Cycadopsida.  4. Gnetumsimonlar – Gnetopsida.  5. Ginkgosimonlar – Ginkgopsida.  6. Qarag`aysimonlar – Pinopsida.

Qarag`aytoifa – R inophyta

y o ki oc h iq urug`li o`simliklar – G ymnospermae.

Bu bo`limga kiruvchi o`simliklar qadimgi, ya’ni ularning qazilma holdagi qoldiqlari devon davrining yotqiziqlarida topilgan. Hozirgi vaqtdagi ochiq urug`lilar asosan daraxtlar hisoblanadi, ba’zan buta yoki lianalar. Shoxlanishi monopodial. Gnetumsimonlardan boshqa ajdod vakillarida yog`ochlik traxeidlardan tashkil topgan, naylar uchramaydi.

Ba’zi bir ochiq urug`lilarning barglari yirik va qirqilgan bo`lib, qirqquloqlarning yoki palmalarning barglariga o`xshab ketadi. Aksariyat barglar tangachasimon yoki ninasimon shakllarda bo`ladi. Ochiq urug`lilar doim yashil o`simliklar. Ular urug` yordamida ko`payadi. Urug`kurtak yoki urug`lar ochiq holda megasporofillarda joylashadi. Shuning uchun ham ularni ochiq urug`lilar deyiladi. Taraqqiyot davrida sporofit bilan gametofit nasllarining gallanishi kuzatilib, sporofit nasllar ustunlik qiladi.

Bo`lim o`z ichiga 800ga yaqin turni birlashtirib, 6 ta ajdod ga bo`linadi.

1. Urug`li qirqquloqsimonlar – Pteridospermae.

2. Bennetitsimonlar – Bennetittopsida.

3. Sagovniksimonlar – Cycadopsida.

4. Gnetumsimonlar – Gnetopsida.

5. Ginkgosimonlar – Ginkgopsida.

6. Qarag`aysimonlar – Pinopsida.

Urug`li qirqquloqsimonlar va bennetitsimonlar ajdodining vakillari nobud bo`lib, yo`qolib ketgan. Urug`li qirqquloqlar tashqi ko`rinishi bilan qirqquloqlarga o`xshab ketadi, ammo urug` hosil qilishi bilan ulardan farqlanadi.   Bennetitsimonlar ham palmalarga o`xshab, ulardan ikki jinsli qubbalarning bo`lishi bilan xarakterlanadi.  Sagovniksimonlar ajdodi (Sycadopsida)   Sagovniklarning 100 dan ortiq turi ma’lum bo`lib, ular Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Afrika va Amerikaning tropik va qisman subtropik oblastlarida tarqalgan. Ajdodning sagovnik turkumini tashqi ko`rinishidan qirqquloqlarga o`xshab balandligi 3-8m gacha, yo`g`onligi 1m gacha yetadi. Poyasining uchida murakkab yirik patsimon qirqilgan to`p barglar joylashgan. Sagovniklar ikki uyli o`simlik bo`lib, qubbalarda mikro va megosporafillar yetiladi. Ularning barglari ham har xil. Masalan, pakana (karlik) zamiyalar ning barglari 5-6 sm uzunlikda bo`lsa, sagovnik turkumi va tserotozamiya turkumlarining vakillarida 3 metrgacha, entsefalyartos turkumining ayrim vakillarida esa barglarining uzunligi 5-6 m gacha yetadi.  Ko`pchilik sagovniklarning sporofillari qubbalarda to`plangan. Megosporang i ya urg`ochi o`simlikning megosporofil deb ata l uvchi generativ barglarining qo` lti g` ida jo y lashgan. Sagovniklar ikki uyli o`simlikdir. Ularning changchi (erkaklik) va urug`chi (ur g` ochi) q ubbalari boshqa-bosh q a o`simliklarda taraqqiy etadi Strobillar ( q ubbalar) sagovniklarda poyasining uchidagi barglari orasida shakllanadi.

Urug`li qirqquloqsimonlar va bennetitsimonlar ajdodining vakillari nobud bo`lib, yo`qolib ketgan. Urug`li qirqquloqlar tashqi ko`rinishi bilan qirqquloqlarga o`xshab ketadi, ammo urug` hosil qilishi bilan ulardan farqlanadi.

Bennetitsimonlar ham palmalarga o`xshab, ulardan ikki jinsli qubbalarning bo`lishi bilan xarakterlanadi.

Sagovniksimonlar ajdodi (Sycadopsida)

Sagovniklarning 100 dan ortiq turi ma’lum bo`lib, ular Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Afrika va Amerikaning tropik va qisman subtropik oblastlarida tarqalgan. Ajdodning sagovnik turkumini tashqi ko`rinishidan qirqquloqlarga o`xshab balandligi 3-8m gacha, yo`g`onligi 1m gacha yetadi. Poyasining uchida murakkab yirik patsimon qirqilgan to`p barglar joylashgan. Sagovniklar ikki uyli o`simlik bo`lib, qubbalarda mikro va megosporafillar yetiladi. Ularning barglari ham har xil. Masalan, pakana (karlik) zamiyalar ning barglari 5-6 sm uzunlikda bo`lsa, sagovnik turkumi va tserotozamiya turkumlarining vakillarida 3 metrgacha, entsefalyartos turkumining ayrim vakillarida esa barglarining uzunligi 5-6 m gacha yetadi. Ko`pchilik sagovniklarning sporofillari qubbalarda to`plangan. Megosporang i ya urg`ochi o`simlikning megosporofil deb ata l uvchi generativ barglarining qo` lti g` ida jo y lashgan. Sagovniklar ikki uyli o`simlikdir. Ularning changchi (erkaklik) va urug`chi (ur g` ochi) q ubbalari boshqa-bosh q a o`simliklarda taraqqiy etadi Strobillar ( q ubbalar) sagovniklarda poyasining uchidagi barglari orasida shakllanadi.

Sagovniklarning ko`payish organlari poyalarining uchida joylashadi. Uni Shimoliy Osiyoda (Janubiy Yapo n iyada) o` suvch i , balandligi 3 metrgacha yetadigan revlluta tsikasi misolida k o` rish mumkin. Ularni n g uzunligi 2 m gacha yetadi. Sagovniklarning amaliy ahamiyati unchalik katta emas. Poyasining o`zaklaridan ozuqa kraxmali «caro» olinadi. Ba’zi bir turlari manzarali o`simliklar sifatida bog`larda o`stiriladi. Sagovnik

Sagovniklarning ko`payish organlari poyalarining uchida joylashadi. Uni Shimoliy Osiyoda (Janubiy Yapo n iyada) o` suvch i , balandligi 3 metrgacha yetadigan revlluta tsikasi misolida k o` rish mumkin. Ularni n g uzunligi 2 m gacha yetadi. Sagovniklarning amaliy ahamiyati unchalik katta emas. Poyasining o`zaklaridan ozuqa kraxmali «caro» olinadi. Ba’zi bir turlari manzarali o`simliklar sifatida bog`larda o`stiriladi.

Sagovnik

Bennettitsimonlar ajdodi (Vennettitopsida)   Bennettitsimonlar asosan perm davriga oid qazilma o`simliklardir. Bo`r davrining oxirlarida, ya’ni 70 mln. yil ilgari ular batamom qirilib ketgan. Bennettitlarning qoldiqlari O`zbekiston (Hisor tizmasi) dan ham topilgan. Ular tashqi ko`rinishdan hozirgi sagovniklarga o`xshash bo`lgan.   Bennettitlarning poyasi yo`g`on bo`lib, tik o`sgan. Barglari ko`pchilik turlarida murakkab patsimon, ayrimlarida esa oddiy va butun bo`lgan. Urug`lari kichik, ya’ni sholi doni kattaligida bo`lgan. Bennettitsimonlarning urug`i ikki palladan iborat bo`lib, urug` pallalarida zahira moddalari to`plangan. Bennettitsimonlar ko`pincha ikkita: Vilyamsoniyadoshlar — (Williamsoniaceae) va Bennettitdoshlar - ( B ennettita c eae) oilasiga ajratiladi.   Vilyamsoniya oilasining gigant Vilyamsoniya (Willifmsoniagigas) nomli turining balandligi 2 metrgacha yetadigan, barglari murakkab patsimon, qubbalari asosan ikki jinsli bo`lgan. Vilyamsoniyalar deyarli hamma qitalardan topilgan.   Bennettitdoshlar (Bennettitaceae) oilasi vakillari asosan quruq, issiq iqlimli joylarda o`sgan. Poyasi yo`g`on va qisqa (1m gacha) shoxlanmagan bo`lib, patsimon murakkab bargalari poyasining uchida rivojlangan. Qubbalar poyasining yonlarida o`rnashgan. Bennettitlarning qoldiqlari Shimoliy Amerika, G`arbiy Yevropa, Mongoliya, Hindiston, Yaponiya va O`rta Osiyo, aylangan poyasi esa Italiyadan topilgan.

Bennettitsimonlar ajdodi (Vennettitopsida)

Bennettitsimonlar asosan perm davriga oid qazilma o`simliklardir. Bo`r davrining oxirlarida, ya’ni 70 mln. yil ilgari ular batamom qirilib ketgan. Bennettitlarning qoldiqlari O`zbekiston (Hisor tizmasi) dan ham topilgan. Ular tashqi ko`rinishdan hozirgi sagovniklarga o`xshash bo`lgan.

Bennettitlarning poyasi yo`g`on bo`lib, tik o`sgan. Barglari ko`pchilik turlarida murakkab patsimon, ayrimlarida esa oddiy va butun bo`lgan. Urug`lari kichik, ya’ni sholi doni kattaligida bo`lgan. Bennettitsimonlarning urug`i ikki palladan iborat bo`lib, urug` pallalarida zahira moddalari to`plangan. Bennettitsimonlar ko`pincha ikkita: Vilyamsoniyadoshlar — (Williamsoniaceae) va Bennettitdoshlar - ( B ennettita c eae) oilasiga ajratiladi.

Vilyamsoniya oilasining gigant Vilyamsoniya (Willifmsoniagigas) nomli turining balandligi 2 metrgacha yetadigan, barglari murakkab patsimon, qubbalari asosan ikki jinsli bo`lgan. Vilyamsoniyalar deyarli hamma qitalardan topilgan.

Bennettitdoshlar (Bennettitaceae) oilasi vakillari asosan quruq, issiq iqlimli joylarda o`sgan. Poyasi yo`g`on va qisqa (1m gacha) shoxlanmagan bo`lib, patsimon murakkab bargalari poyasining uchida rivojlangan. Qubbalar poyasining yonlarida o`rnashgan. Bennettitlarning qoldiqlari Shimoliy Amerika, G`arbiy Yevropa, Mongoliya, Hindiston, Yaponiya va O`rta Osiyo, aylangan poyasi esa Italiyadan topilgan.

Efedra ( Erhedra . sp ) Bennettit Gnetumsimonlar ajdodi (Gnetposida)   Bu ajdodga 3 ta qabila (Qizilchanamolar - Yerhedrales, Velvichiyanamolar — Welwetschiales, Gnetumnamolar -Gnetales), 3 ta oila, 3 ta turkum va 70 dan ortiq tur kiradi. Ular O`rta Yer dengizi atrofidagi cho`llarda, Janubiy Osiyo, O`rta Osiyo, Shimoliy-Janubiy Amerika, Kavkaz, Sibir, Janubi-G`arbiy Osiyo, Afrika va Janubiy Amerikaning tropik zonalaridan tarqalgan.    Hayotiy shakli jihatdan bu ajdod vakillari uncha katta bo`lmagan daraxt, buta va lianalardan iborat.

Efedra ( Erhedra . sp )

Bennettit

Gnetumsimonlar ajdodi (Gnetposida)

Bu ajdodga 3 ta qabila (Qizilchanamolar - Yerhedrales, Velvichiyanamolar — Welwetschiales, Gnetumnamolar -Gnetales), 3 ta oila, 3 ta turkum va 70 dan ortiq tur kiradi. Ular O`rta Yer dengizi atrofidagi cho`llarda, Janubiy Osiyo, O`rta Osiyo, Shimoliy-Janubiy Amerika, Kavkaz, Sibir, Janubi-G`arbiy Osiyo, Afrika va Janubiy Amerikaning tropik zonalaridan tarqalgan.

Hayotiy shakli jihatdan bu ajdod vakillari uncha katta bo`lmagan daraxt, buta va lianalardan iborat.

Velvichiyanamolar (Welwitschiales) qabilasi. Velvichiyadoshlar — oilasi (Welwitschiaceae)   Bu oilaga bitta turkum va yagona velvichiya (Welwitschia mirabilis) deb ataluvchi tur kiradi. u Angolaning toshloq cho`llarida va Janubi-G`arbiy Afrikada (Namib cho`llarida) tarqalgan. Uning o`q ildizi 3 m gacha chuqurlikka tushadi. Poyasi tashqi ko`rinishidan kesilgan daraxtning to`nkasiga o`xshash bo`lib, ko`pchilik qismi yer ostida joylashgan. Velvichiya (Welwitschia mirabilis) Yer ustki q isminin g balandligi 50 sm, diametri esa 1,2 m gacha yetadi. Poyasining tepa qi smida bir-biriga qarama-qar shi o`rnashgan ikkita barg h osil bo`ladi. Ular o`simlik umrining oxirigacha (2000 yil) q urimasdan turadi. Bir yilda barg 8-15 sm gacha o`sadi. Bargning uzunligi 2-3 m ga yetadi. Velvichiya 2 uyli o`simlik.

Velvichiyanamolar (Welwitschiales) qabilasi.

Velvichiyadoshlaroilasi (Welwitschiaceae)

Bu oilaga bitta turkum va yagona velvichiya (Welwitschia mirabilis) deb ataluvchi tur kiradi. u Angolaning toshloq cho`llarida va Janubi-G`arbiy Afrikada (Namib cho`llarida) tarqalgan. Uning o`q ildizi 3 m gacha chuqurlikka tushadi. Poyasi tashqi ko`rinishidan kesilgan daraxtning to`nkasiga o`xshash bo`lib, ko`pchilik qismi yer ostida joylashgan.

Velvichiya (Welwitschia mirabilis)

Yer ustki q isminin g balandligi 50 sm, diametri esa 1,2 m gacha yetadi. Poyasining tepa qi smida bir-biriga qarama-qar shi o`rnashgan ikkita barg h osil bo`ladi. Ular o`simlik umrining oxirigacha (2000 yil) q urimasdan turadi. Bir yilda barg 8-15 sm gacha o`sadi. Bargning uzunligi 2-3 m ga yetadi. Velvichiya 2 uyli o`simlik.

Gnetumnamolar (Gnetales) qabilasi Gnetumdoshlar oilasi (Gnetaceae)   Bu oilaga bitta turkum (gnetum - Gnetum) va 30 ga yaqin tur kiradi. Ular asosan sernam tropik mamlakatlarda, Janubiy-Shar q iy Osiyo, Malayziya, Janubiy Amerika, Afrikada tarqalgan. Gnetum (Gnetum)   Ular yirik liana, daraxt va butalardan iborat. Barglari qisqa bandli, qarama- q arshi o`rnashgan, yirik, qa lin, butun. Gnetumlar ham ikki uyli o`simlikdir. Ayrim tropik mamalakatlarda gnetumlarning po`stlog`idan tola olinadi.

Gnetumnamolar (Gnetales) qabilasi

Gnetumdoshlar oilasi (Gnetaceae)

Bu oilaga bitta turkum (gnetum - Gnetum) va 30 ga yaqin tur kiradi. Ular asosan sernam tropik mamlakatlarda, Janubiy-Shar q iy Osiyo, Malayziya, Janubiy Amerika, Afrikada tarqalgan.

Gnetum (Gnetum)

Ular yirik liana, daraxt va butalardan iborat. Barglari qisqa bandli, qarama- q arshi o`rnashgan, yirik, qa lin, butun. Gnetumlar ham ikki uyli o`simlikdir. Ayrim tropik mamalakatlarda gnetumlarning po`stlog`idan tola olinadi.

Ginkgosimonlar ajdodi (Ginkgoopsida)   Hozirgi vaqtda ajdodning ginkgo biloba (Ginkgo biloba) degan vakili muhim bo`lib, ular yovvoyi holda Xitoyining janubiy – sharqiy qisimlaridagi tog`li tumanlarida o`sadi.   Yaponiyada uni madaniylashtirilgan. Ginkgo madaniy holda G`arbiy Yevropada, Qrim va Kavkaz bog`larida o`stiriladi. O`zbekistonda ham 1920 yildan boshlab manzarali o`simlik sifatida o`stiriladi. O`zbekistonning Toshkent va Samarqand shaharlarida ham uchratiladi. Tabiiy sharoitda ginkgo faqat sharqiy Xitoyning Tyanmu Shan tog`ida ozroq maydonda saqlanib qolgan. Ginkgo biloba — balandligi 30 metrdan oshadigan, yirik bargini to`kuvchi daraxt. Barglari yelpig`ichsimon shaklda bo`lishi bilan xarakterlanadi. O`simlik ikki uyli, qubbalari ayrim jinsli. Urg`ochi qubbalari ikkita urug`kurtakka ega. Erkak qubba kuchalasimon shaklda bo`ladi. Urug`i etdor tashqi qobiqli, olxo`riga o`xshab ketadi. Ginkgo biloba (Ginkgo biloba)

Ginkgosimonlar ajdodi (Ginkgoopsida)

Hozirgi vaqtda ajdodning ginkgo biloba (Ginkgo biloba) degan vakili muhim bo`lib, ular yovvoyi holda Xitoyining janubiy – sharqiy qisimlaridagi tog`li tumanlarida o`sadi.

Yaponiyada uni madaniylashtirilgan. Ginkgo madaniy holda G`arbiy Yevropada, Qrim va Kavkaz bog`larida o`stiriladi. O`zbekistonda ham 1920 yildan boshlab manzarali o`simlik sifatida o`stiriladi. O`zbekistonning Toshkent va Samarqand shaharlarida ham uchratiladi. Tabiiy sharoitda ginkgo faqat sharqiy Xitoyning Tyanmu Shan tog`ida ozroq maydonda saqlanib qolgan. Ginkgo biloba — balandligi 30 metrdan oshadigan, yirik bargini to`kuvchi daraxt. Barglari yelpig`ichsimon shaklda bo`lishi bilan xarakterlanadi. O`simlik ikki uyli, qubbalari ayrim jinsli. Urg`ochi qubbalari ikkita urug`kurtakka ega. Erkak qubba kuchalasimon shaklda bo`ladi. Urug`i etdor tashqi qobiqli, olxo`riga o`xshab ketadi.

Ginkgo biloba (Ginkgo biloba)

Qarag`aysimonlar ajdodi (Rinopsida)   Ajdod vakillari asosan Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Ularning Yer sharida 8 ta oila, 55 ta turkum va 600 ga yaqin turlari uchraydi.   Ajdod ikki ajdodchaga: kordait k abilar (Sordaitidae) va qa ra g` ay k abilar (Pinidae) ga bo`linadi.  Qara g`ay kabilar (Pinidae) ajdodchasi   Ajdodcha 7 ta qabila, 7 ta oila va 55 ta turkumga mansub 560 dan ziyod turni birlashtiradi . Qarag`ayqabilar ajdodchasiga kiruvchi turlar Shimoliy Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada katta o`rmonlarni hosil etadi. Janubiy yarim sharda esa ular ko`proq mu’tadil iqlimli joylarda tarqalgan, Ayniqsa Yangi Zelandiya, Avstraliya, Janubii Amerikada ko`p uchraydi. Ko`pchilik endemik turkumlari va barcha relikt turkumlari tinch okeani atroflari bo`ylab tarqalgan. Ayniqsa, Xitoynint Janubiy-Sharqiy va Markaziy qismida, Tayvanda, Yaponiyada, Yangi Kaledoniya, Tasmaniya, Shimoliy Amerikaning Tinch okeani qismida, Chili janubida, Yangi Zelandiyada, yangi Gvinieyada tarqalgan.   Qara g` aykabilar ajdodchasi vakillarining tarixi karbondan (370 mln. yillar muqaddam) boshlanadi. Trias davrida (240 mln. yillar mukaddam) ular Shimoliy yarim sharning o`simliklar q oplamida katta rol o`ynagan.   Qara g` ayqabilarning ko`pchilik turlari baland bo`yli, ayrimlari esa gigant daraxtlardan iborat. Masalan: Kaliforniyada o`suvchi doim yashil sekvoyyaning (Sequoia sempervirens) balandligi 110 m gacha, poyasining deametri esa 10 m gacha yetgan.

Qarag`aysimonlar ajdodi (Rinopsida)

Ajdod vakillari asosan Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Ularning Yer sharida 8 ta oila, 55 ta turkum va 600 ga yaqin turlari uchraydi.

Ajdod ikki ajdodchaga: kordait k abilar (Sordaitidae) va qa ra g` ay k abilar (Pinidae) ga bo`linadi.

Qara g`ay kabilar (Pinidae) ajdodchasi

Ajdodcha 7 ta qabila, 7 ta oila va 55 ta turkumga mansub 560 dan ziyod turni birlashtiradi . Qarag`ayqabilar ajdodchasiga kiruvchi turlar Shimoliy Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada katta o`rmonlarni hosil etadi. Janubiy yarim sharda esa ular ko`proq mu’tadil iqlimli joylarda tarqalgan, Ayniqsa Yangi Zelandiya, Avstraliya, Janubii Amerikada ko`p uchraydi. Ko`pchilik endemik turkumlari va barcha relikt turkumlari tinch okeani atroflari bo`ylab tarqalgan. Ayniqsa, Xitoynint Janubiy-Sharqiy va Markaziy qismida, Tayvanda, Yaponiyada, Yangi Kaledoniya, Tasmaniya, Shimoliy Amerikaning Tinch okeani qismida, Chili janubida, Yangi Zelandiyada, yangi Gvinieyada tarqalgan.

Qara g` aykabilar ajdodchasi vakillarining tarixi karbondan (370 mln. yillar muqaddam) boshlanadi. Trias davrida (240 mln. yillar mukaddam) ular Shimoliy yarim sharning o`simliklar q oplamida katta rol o`ynagan.

Qara g` ayqabilarning ko`pchilik turlari baland bo`yli, ayrimlari esa gigant daraxtlardan iborat. Masalan: Kaliforniyada o`suvchi doim yashil sekvoyyaning (Sequoia sempervirens) balandligi 110 m gacha, poyasining deametri esa 10 m gacha yetgan.

Sekvoya Botqoqlik taksodiumi Taksodium
  • Sekvoya Botqoqlik taksodiumi Taksodium

Meksika taksoidiumi (Taxo dium mucronatum ) poyasining diametri 16 m, mamont daraxti ( Sequoidendrom giganteum ) poyasining yo`g`onligi esa 12 m ga yetgan. Mamont daraxtlaridan ayrim turlarining 3000 dan ziyod yoshda ekanligi aniqlangan.

Mamont daraxti (Sequoidendrom giganteum)

Qa ra g` ayqabilar orasida yoshi jihatdan eng kattasi Shimoli y Amerika  qarag` ayi (Pinus longaeva) sanaladi. Nevida sharq ida topilgan daraxtning yoshi taxminin 4900 yoshga teng deb aniqlangan. Gigant daraxtlar bilan bir qatorda, ular orasida podakarpdoshlar oilasiga mansub yer bagirlab o`sadigan turlari ham bor. Bu ajdodcha vakillarida o`zak qavat kam taraqqiy etgan.   1. Araukariya namolar  (Araucariales) qabilasining vakillari esa 60 m gacha bo`yga ega bo`lgan chiroyli daraxtlar bo`lib, Avstraliyada, Janubiy Amerikaning Braziliya, Chili, Boliviya shtatlarida, Yangi Gvineya orollarida uchraydi. Araukariya (Araucaria .sp )

Qa ra g` ayqabilar orasida yoshi jihatdan eng kattasi Shimoli y Amerika qarag` ayi (Pinus longaeva) sanaladi. Nevida sharq ida topilgan daraxtning yoshi taxminin 4900 yoshga teng deb aniqlangan. Gigant daraxtlar bilan bir qatorda, ular orasida podakarpdoshlar oilasiga mansub yer bagirlab o`sadigan turlari ham bor. Bu ajdodcha vakillarida o`zak qavat kam taraqqiy etgan.

1. Araukariya namolar (Araucariales) qabilasining vakillari esa 60 m gacha bo`yga ega bo`lgan chiroyli daraxtlar bo`lib, Avstraliyada, Janubiy Amerikaning Braziliya, Chili, Boliviya shtatlarida, Yangi Gvineya orollarida uchraydi.

Araukariya (Araucaria .sp )

2. Qarag`aynamolar (Pinales) qabilasi.   Qabila bitta qara g` aydoshlar (Pinaceae) oilasiga ega bo`lib, 10 ta turkum va 250 taga yaqin turni o`z ichiga oladi.   Shimoliy Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada «Tayga» deb ataladigan o`rmonlarni hosil q iladi. Qa ra g` aydoshlar asosan doim yashil, qisman bargini t o` kuvchi daraxt, hamda ayrim yotib o`suvchi butalardan tashkil topgan. Barglari ignasimon, tangachasimon, ingichka nashtarsimon, turlicha kattalikda. Qara g` aydoshlarning barglari asosan ko`p yillik 2-7 yilgacha to` k ilmaydi. Qubbalari ayrim jinsli.   Qarag`ay turkumi ( P inus) — 100 ga yaqin turga ega. Tabiiy sharoitda Azarbayjon bilan Gro`ziyada o`suvchi (eldar qaragayi) qurg`oqchilikka chidamliligi uchun O`zbekistonning ko`pchilik shaxarlarida manzarali daraxt sifatida o`stirilmokda. Oddiy qarag`ay ( P inus)

2. Qarag`aynamolar (Pinales) qabilasi.

Qabila bitta qara g` aydoshlar (Pinaceae) oilasiga ega bo`lib, 10 ta turkum va 250 taga yaqin turni o`z ichiga oladi.

Shimoliy Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada «Tayga» deb ataladigan o`rmonlarni hosil q iladi. Qa ra g` aydoshlar asosan doim yashil, qisman bargini t o` kuvchi daraxt, hamda ayrim yotib o`suvchi butalardan tashkil topgan. Barglari ignasimon, tangachasimon, ingichka nashtarsimon, turlicha kattalikda. Qara g` aydoshlarning barglari asosan ko`p yillik 2-7 yilgacha to` k ilmaydi. Qubbalari ayrim jinsli.

Qarag`ay turkumi ( P inus) — 100 ga yaqin turga ega. Tabiiy sharoitda Azarbayjon bilan Gro`ziyada o`suvchi (eldar qaragayi) qurg`oqchilikka chidamliligi uchun O`zbekistonning ko`pchilik shaxarlarida manzarali daraxt sifatida o`stirilmokda.

Oddiy qarag`ay ( P inus)

El  (qizil daraxt) turkumi (Piceae) ga 30-50 ga yaqin tur kiradi. ular soyasevar o`simliklar bo`lib, Shimoliy, Sharkiy Yevropada, G`arbiy va Sharkiy Sibirda, Kavkazda, O`rta Osiyo tog`larida, Shimoliy Amerikada tarqalgan.   El turlarining ayrimlari 50-60 metrdan to 80 metrgacha balandlikka ega. Ular 500-600 yil yashaydi. O`rta Osiyoning Tiyonshan va Jungor Olato g` ida hamda Xitoy chega- r asigacha bo`lgan h ududlarda Shrenk yeli (Piseae schrenkiana) o`sadi. Yel daraxti shoxlari yanvar oyida utkaziladigan yangi yil archa bayramida bezatish uchun ishlatiladi. El (qizil daraxt) (Piceae)

El (qizil daraxt) turkumi (Piceae) ga 30-50 ga yaqin tur kiradi. ular soyasevar o`simliklar bo`lib, Shimoliy, Sharkiy Yevropada, G`arbiy va Sharkiy Sibirda, Kavkazda, O`rta Osiyo tog`larida, Shimoliy Amerikada tarqalgan.

El turlarining ayrimlari 50-60 metrdan to 80 metrgacha balandlikka ega. Ular 500-600 yil yashaydi. O`rta Osiyoning Tiyonshan va Jungor Olato g` ida hamda Xitoy chega- r asigacha bo`lgan h ududlarda Shrenk yeli (Piseae schrenkiana) o`sadi. Yel daraxti shoxlari yanvar oyida utkaziladigan yangi yil archa bayramida bezatish uchun ishlatiladi.

El (qizil daraxt) (Piceae)

Sarvnamolar  ( Cupressales ) qabilasi.  Sarvdoshlar (Archadoshlar) oilasi — (Cupressaceae) .   Oilaga 19 ta turkum 130 ga ya q in tur kiradi. U lar har ikkala yarim sharda ham tar q algan. Oila vakillari bir yoki ikki uyli daraxt va butalar bo`lib, ularda smola yo`llari bo`lmaydi. Barglari ninasimon yoki tangasimon, novdada qarama- q arshi yoki xalqasimon o`rnashgan.   Sarv (Kiparis) - (Cupressus) — 15-20 ta turga ega. Ular O`rta yer dengizi atrofida H imolay, Janubiy Xitoy va Amerikada tarqalgan. Ayrim turlari O` zbekistonda ham manzarali o`simlik sifatida o` stirilmokda.   Tuya (Thuja) turkumi bir uyli daraxt va butalardan iborat bo`lib, 6 turga ega. G` arb tuyasi (Thuja ocsidentalis) asosan Xitoyda tarqalgan. 1-Archa (J. zeravschanica), 2-G`arb tuyasi (Thuja ocsidentalis) Kiparis (Supressus.sp)

Sarvnamolar ( Cupressales ) qabilasi.

Sarvdoshlar (Archadoshlar) oilasi — (Cupressaceae) .

Oilaga 19 ta turkum 130 ga ya q in tur kiradi. U lar har ikkala yarim sharda ham tar q algan. Oila vakillari bir yoki ikki uyli daraxt va butalar bo`lib, ularda smola yo`llari bo`lmaydi. Barglari ninasimon yoki tangasimon, novdada qarama- q arshi yoki xalqasimon o`rnashgan.

Sarv (Kiparis) - (Cupressus) — 15-20 ta turga ega. Ular O`rta yer dengizi atrofida H imolay, Janubiy Xitoy va Amerikada tarqalgan. Ayrim turlari O` zbekistonda ham manzarali o`simlik sifatida o` stirilmokda.

Tuya (Thuja) turkumi bir uyli daraxt va butalardan iborat bo`lib, 6 turga ega. G` arb tuyasi (Thuja ocsidentalis) asosan Xitoyda tarqalgan.

1-Archa (J. zeravschanica), 2-G`arb tuyasi (Thuja ocsidentalis)

Kiparis (Supressus.sp)

Archa (Junipeus) turkumiga 14 ta tur kiradi. shundan 3 ta turi: Zarafshon archasi (J. zeravschanica), yarim sharsi-mon (J. semiglobosa) va Turkiston archasi (J. turkistanica). O`zbekistonning tog`li hududlarda tarqalgan. Bundan tashqari Virgin archasi (J. virgina) manzarali o`simlik sifatida respublikamiz shaharlarida o`stirilmoqda. Archalar ikki uyli, ayrimlari bir uyli o`simlikdir.   Archalar tog`lik tumanlarda erroziyaga qarshi kurashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular o`zida fitoniid ajratish bilan Havoni mikroblardan tozalaydi. Ulardagi efir moylari ham muhim ahamiyatga ega. Archalar kurilish uchun xom ashyo, manzarali o`simliklar sifatida ham katta rol uynaydi.   4.Tissanamolar (Taxales) qa bilasi doim yashil daraxt va bu t alardan tashkil topgan. Qabila 2 ta oilaga mansub 20 ta  turni o`z ichiga oladi. Ular asosan Shimoliy yarim shardagi issi q xududlarda tar q algan.  5. Podokarpnamolar ( Rodocarpales )  qa bilasi ochiq ,  urug ` li o ` simliklarning eng takomillashgan guruhini o ` z ichiga oluvchi bitta oila ( Polakarpdoshlar - Rodocarpaseae ), 9 ta turkum va 140 ta turdan tashkil topgan . Ular asosan janubiy Yarim sharda tarqalgan. Tiss

Archa (Junipeus) turkumiga 14 ta tur kiradi. shundan 3 ta turi: Zarafshon archasi (J. zeravschanica), yarim sharsi-mon (J. semiglobosa) va Turkiston archasi (J. turkistanica). O`zbekistonning tog`li hududlarda tarqalgan. Bundan tashqari Virgin archasi (J. virgina) manzarali o`simlik sifatida respublikamiz shaharlarida o`stirilmoqda. Archalar ikki uyli, ayrimlari bir uyli o`simlikdir.

Archalar tog`lik tumanlarda erroziyaga qarshi kurashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular o`zida fitoniid ajratish bilan Havoni mikroblardan tozalaydi. Ulardagi efir moylari ham muhim ahamiyatga ega. Archalar kurilish uchun xom ashyo, manzarali o`simliklar sifatida ham katta rol uynaydi.

4.Tissanamolar (Taxales) qa bilasi doim yashil daraxt va bu t alardan tashkil topgan. Qabila 2 ta oilaga mansub 20 ta turni o`z ichiga oladi. Ular asosan Shimoliy yarim shardagi issi q xududlarda tar q algan. 5. Podokarpnamolar ( Rodocarpales ) qa bilasi ochiq , urug ` li o ` simliklarning eng takomillashgan guruhini o ` z ichiga oluvchi bitta oila ( Polakarpdoshlar - Rodocarpaseae ), 9 ta turkum va 140 ta turdan tashkil topgan . Ular asosan janubiy Yarim sharda tarqalgan.

Tiss

Ninabargli o`simliklar t u proqni muhofaza qilishda va suv saqlashda muhim rol o`ynaydi. Tayga o`rmonlari uchun katta xo`jalik ahamiyatiga ega. Ularning yog`ochi va uning tarkibida qimmatli ko`pgina moddalar mavjud. Yog`ochining ko`pchilik qismi qog`oz tayyorlash va qurilish materiallari va boshqa maqsadlar uchun ishlatiladi. Po`stlog`i oshlovchi moddalar manbai. Oq qarag`ayning barglari esa atir-upa olishda foydalaniladigan efir moylari olinadi. Sibir qarag`ayi va boshqa turlarning urug`laridan qimmatbaho ozuqa mahsuloti hisoblanadi, ulardan moy olinadi. Ko`pchilik ninabargli o`simliklar xushmanzara o`simliklar hisoblanadi, ular shahar va bog`larni ko`kalamlashtirishda, shuningdek atrof muhitning ifloslanishini aniqlashda foydalaniladi. Bulardan tashqari ba’zi bir ninabargli o`simliklar «Qizil kitob» ga kiritilgan. Noyob turlar hisoblanadi va ular muhofaza qilinadi.

Ninabargli o`simliklar t u proqni muhofaza qilishda va suv saqlashda muhim rol o`ynaydi. Tayga o`rmonlari uchun katta xo`jalik ahamiyatiga ega. Ularning yog`ochi va uning tarkibida qimmatli ko`pgina moddalar mavjud. Yog`ochining ko`pchilik qismi qog`oz tayyorlash va qurilish materiallari va boshqa maqsadlar uchun ishlatiladi. Po`stlog`i oshlovchi moddalar manbai. Oq qarag`ayning barglari esa atir-upa olishda foydalaniladigan efir moylari olinadi. Sibir qarag`ayi va boshqa turlarning urug`laridan qimmatbaho ozuqa mahsuloti hisoblanadi, ulardan moy olinadi. Ko`pchilik ninabargli o`simliklar xushmanzara o`simliklar hisoblanadi, ular shahar va bog`larni ko`kalamlashtirishda, shuningdek atrof muhitning ifloslanishini aniqlashda foydalaniladi. Bulardan tashqari ba’zi bir ninabargli o`simliklar «Qizil kitob» ga kiritilgan. Noyob turlar hisoblanadi va ular muhofaza qilinadi.


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Биология

Категория: Презентации

Целевая аудитория: 8 класс

Скачать
Qirqquloqsimonlar. Yuksak o’simliklar evolyusiyasi. Ochiq urug’lilar.

Автор: Чинбердиева Санам

Дата: 19.04.2020

Номер свидетельства: 547174

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства