kopilkaurokov.ru - сайт для учителей

Создайте Ваш сайт учителя Курсы ПК и ППК Видеоуроки Олимпиады Вебинары для учителей

?згергіштік т?рлері

Нажмите, чтобы узнать подробности

К?ні:15.ХІІ.2015ж

П?ні: Биология 
Сыныбы: 9 «А»
Саба?ты? та?ырыбы: §28. ?згергіштік т?рлері
Саба?ты? ма?саты:
Білімділік: О?ушылар?а мутациялы? ?згергіштік т?рлері, оларды? себептері, организмге ?сері туралы білім беру. ?згергіштікті? т?рлерін жіктеу, оларды салыстыру, мутациялы? ?згергіштікті? органикалы? д?ниені? дамуы мен ж?мыстары ?шін ма?ызды екендігін т?сіндіру.
Дамытушылы?: О?ушыларды? биология ?ылымына ?ызы?ушылы?ын тудырып, д?ниетанымын, жеке т?л?асын, коммуникативтік біліктілігін дамыту.
Т?рбиелік: ?жымшылды??а, ?з ойларын айта білуге, адамгершілікке т?рбиелеу

К?тілетін н?тиже • ?згергіштік за?дылы?тарын біледі,т?рлерін ажырата алады, ?мірден мысал келтіре алады.
• Модификациялы?.,мутациялы? ?згергіш т?рлерімен танысады, т?сінеді.
• ?згергіштік салдарынан туындайтын ауруларды, оларды? т?рлерін ажыратады.(?айталау ар?ылы)
• ?згергіштік т?рлері туралы м?лімет алады., ?алыптастыр?ан білімін ?ай жерде ?олданатынын біле алады.
Саба?ты? т?рі: Аралас саба?.

Саба?ты? ?дісі: топтау.
Саба?ты? к?рнекілігі: проектор, ?лестірмелер, сурет – плакаттар,электронды о?улы?
Саба?ты? барысы:
І. ?йымдастыру: Сынып о?ушыларын т?гендеу.
ІІ. ?й тапсырмасын тексеру:
Топ?а б?ліну

  1. Ассоциация ??ру

 

 

  1. «Ж?бы?ды тексер» генетикалык есептер шы?ару
  2. «Ми?а шабуыл»

І топ

1 Белгілерді? т??ым ?уалау за?дылы?тарын зерттейтін ?ылым
2. ??рамында біркелкі гендер жиынты?ы бар хромосомалар
3. Моногибритті будандастыру кезіндегі белгілер
4. АА ар?ылы белгіленген зигота генотипіні? аталуы
5. Мендель т?жірибелерінде т?с ж?не пішіндеріні? хромосомаларында?ы гендер

ІІ топ
1.Генетикалы? за?дылы?тарды т???ыш ?алыптастыр?ан ?алым
2.?осбуданды будандастыру кезіндегі белгілер
3.?р т?рлі екі аллель ал?ан зигота
4. Мендель т?жірибелерінде т?с ж?не пішіндерді? хромосомаларында?ы гендер
5. Будандастыру кезінде кіші ?ріппен белгіленген ген
6. ?ол?а ?йретілген жануарларды? орталы?ы
         ІІІ топ 
1. Ата-енелеріні? біреуінен а?за?а жеткізілетін ж?п хромосомаларды? ?р?айсыны? атауы
2.Асб?рша?та геніні? т?сі бойынша аллельдер
3. Будандастыру кезінде бас ?ріппен белгіленген ген
4. Еркек пен ?йелді? м?лшері ж?не пішіні бойынша біркелкі хромосомалар.
5.Моногибриттік будандасу кезіндегі екінші буын ?рпа?тарыны? генотипі бойынша Мендельді? ыдырауды бай?ауы
 

ІІІ. ?ткен материалды ?айталау ар?ылы жа?а материалды ?абылдау?а дайынды?. 
ІV. Жа?а материалды хабарлау

?згергіштік дегеніміз организмдерді? даму онтогенезінде жа?а белгілер мен ?асиеттерге ие болу ?абілеттігі.

?згергіштік

  Т??ым ?уалайтын                                                      Т??ым ?уаламайтын

                                                                                             (модификациялы?)

?йлесімдік        Мутациялы?      Онтогенетикалы?

Мутациялы? ?згергіштік. Мутация дегеніміз — организм генотипіні?, я?ни хромосомалар мен оларды? ??рамды б?ліктері — гендерді? ?згеруіне байланысты кездейсо? пайда болатын, т??ым ?уалайтын ?згергіштік. Б?л ??ымды е? ал?аш голландиялы? ботаник Х. Де Фриз ?алыптастырды. Ол есекш?п (энотера) ?сімдігіні? кейбір белгілеріні? ?алыпты жа?дайдан ауыт?итынын ж?не оларды? т??ым ?уалайтынды?ын бай?ады. Осы зерттеулеріні? негізінде 1901 жылы ?зіні? “Мутациялы? теория” деп аталатын е?бегін жариялады. Мутациялы? теорияны? негізгі ережелері мынадай:

Мутация барлы? тірі организмдерге т?н ?асиет. Ол пайдалы да зиянды да болуы м?мкін. Біра? к?бінесе, жануарлар мен адам ?шін зиянды болып келеді.

                                                                           гендік

                                                                           хромосомалы?

                       Мутациялар                               геномды?

                                                                          цитоплазмалы?

Гендік мутация. Мутацияны? м?ндай т?рі жекелеген гендерде болады ж?не жиі кездеседі. Гендік мутация ДН? молекуласында?ы нуклеотидтерді? орналасу ретіні? ?згеруіне байланысты болады.

Хромосомалы? мутация. Хромосомалы? мутация т?рлі хромосомалы? ?згерістерге байланысты болады. Б?л жа?дайда хромосомаларды? ??рылымы ?згереді.

Геномды? мутация. Геномды? мутация дегеніміз — клеткада?ы хромосомалар саныны? ?згеруіне байланысты болатын ?згергіштік.

Анеуплоидия. Анеуплоидия немесе гетероплоидия хромосома саныны? гаплоидты жиынты??а еселенбей ?згеруіні? н?тижесінде пайда болады

Цитоплазмалы? мутация. Б?л клетка цитоплазмасында кездесетін плазмогендерді? ?згеруіне байланысты болады. Плазмогендер негізінен пластидтер мен митохондрияларда болады.

Модификациялы? ?згергіштікте келесі ?рім-б?та??а берілмейді, себебі гендері мен хромосомдары ?згермейді. Алайда б?л ?згерістерді? ма?ызы ерекше. Олар ш??ыл ?згерген жа?дайларда дара?тарды? тірі ?алуына ж?рдемдеседі. Мысалы, ??р?а?шылы? немесе ?ыш?ылды жа?быр н?тижесінде ?сімдік жапыра?тарын т?сірмесе, не боларын елестетуді? ?зі м?мкін емес. Егер м?ндай ??былыс болмаса, онда ?сімдіктер тіршілігін жоюы с?зсіз. Т??ым?уалайтын ?згергіштік популяцияны? барлы? дара?тарында бірдей болады. Олар?а тікелей орта ?сер етеді. Мысалы, жануарларды тама?тандырмаса, оларды? массасы кемиді.

                                 Жа?а саба?ты бекіту:

1.Биологиялы? диктант

2.«?атені тап» ойыны

І-топ Модификациялы? ?згергіштік

ІІ-топ Мутациялы? ?згергіштік

ІІІ-топ Мутацияны? т?рлері
3.  Рефлекция.
?йге тапсырма беру
§28 ?згергіштікті? негізгі за?дылы?тары
модификация т?рлеріне толы? м?лімет жинау ?аламтор бойынша
мутациялы? ?згергіштік т?ріне ?ыс?аша то?талу
гендік,хромосомалы? ж?не геномды? мутация О?ушылар модификация т?рлері бойынша та?ырыптарды тере?ірек м?лімет жинау?а б?лісіп алады.
 

Просмотр содержимого документа
«?згергіштік т?рлері»

Өткенді қайталау Ассоциация құру  (терминдер, символдар)

Өткенді қайталау

  • Ассоциация құру

(терминдер, символдар)

  • Жұбыңды тексер (генетикалық есептерді тексеру)
  • «Миға шабуыл»
Терминдер Символдар

Терминдер

Символдар

«Жұбыңды тексер»   Адамда тік шаш басылыңқы белгі, ал шашы бұйра басым белгі. Басымдылығы бойынша және басылыңқылығы бойынша гомозиготалардан қандай ұрпақ күтуге болады? Барлық дарақтардың генотиптерін фенотиптерін сипаттап жазыңдар. Бер: А-бұйра шаш  а- тік шаш  Р- бұйра шаш гомозигота, тік шаш гомозигота  Ғ-? Генотипі бойынша: 4Аа /4 Фенотипі бойынша:4 бұйра шаш А а а Аа А Аа Аа Аа

«Жұбыңды тексер»

  • Адамда тік шаш басылыңқы белгі, ал шашы бұйра басым

белгі. Басымдылығы бойынша және басылыңқылығы бойынша гомозиготалардан қандай ұрпақ күтуге болады? Барлық дарақтардың генотиптерін фенотиптерін сипаттап жазыңдар.

  • Бер: А-бұйра шаш

а- тік шаш

Р- бұйра шаш гомозигота, тік шаш гомозигота

Ғ-?

Генотипі бойынша: 4Аа /4

Фенотипі бойынша:4 бұйра шаш

А

а

а

Аа

А

Аа

Аа

Аа

І-топ 1.Белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын зерттейтін ғылым? Генетика 2.Генетикалық заңдылықтарды тұңғыш қалыптастырған ғалым Г.И.Мендель 3.Дәл сол нәруыздар синтезіне жауап беретін, бірақ нуклеотидтік жүйелігі әр түрлі сәйкес хромосомалардың дәл сол үлескілерінде болатын гендер Аллельдер 4. Асбұрш а қта генінің түсі бойынша аллельдер Сары және жасыл 5. Әр түрлі екі аллель алған зигота гетерезигота

І-топ

1.Белгілердің тұқым қуалау заңдылықтарын зерттейтін ғылым?

Генетика

2.Генетикалық заңдылықтарды тұңғыш қалыптастырған ғалым

Г.И.Мендель

3.Дәл сол нәруыздар синтезіне жауап беретін, бірақ нуклеотидтік жүйелігі әр түрлі сәйкес хромосомалардың дәл сол үлескілерінде болатын гендер

Аллельдер

4. Асбұрш а қта генінің түсі бойынша аллельдер

Сары және жасыл

5. Әр түрлі екі аллель алған зигота

гетерезигота

ІІ-топ 1. Көрінбей қалатын белгі Басылыңқы 2. Бірдей екі аллель алған зигота Гомозигота 3 .Будандастыру кезінде кіші әріппен белгіленген ген   Рецессивті 4.Моногибритті будандастыру кезінде Мендель тәжірибелерінде бірінші ұрпақ будандарының барлығындағы түстің пайда болуы   Сары   5. Будандардың бірінші буынындағы барлық ұрпақтарына сәйкес Мендель ережесі Басымдық заңы

ІІ-топ

1. Көрінбей қалатын белгі

Басылыңқы

2. Бірдей екі аллель алған зигота

Гомозигота

3 .Будандастыру кезінде кіші әріппен белгіленген ген

Рецессивті

4.Моногибритті будандастыру кезінде Мендель тәжірибелерінде бірінші ұрпақ будандарының барлығындағы түстің пайда болуы

Сары

5. Будандардың бірінші буынындағы барлық ұрпақтарына сәйкес Мендель ережесі

Басымдық заңы

ІІІ-топ 1. Будандастыру кезінде бас әріппен белгіленген ген Доминантты 2. АА арқылы белгіленген зигота генотипінің аталуы Гомозигота 3.Еркек және әйелдің мөлшері және пішіні бойынша біркелкі хромосомалар Аутосомалар 4. Еркек және әйелдің мөлшері және пішіні бойынша әр түрлі хромосомалар Гоносомалар 5. Будандардың екінші буынындағы барлық ұрпақтарына сәйкес Мендель ережесі Ажырау заңы

ІІІ-топ

1. Будандастыру кезінде бас әріппен белгіленген ген

Доминантты

2. АА арқылы белгіленген зигота генотипінің аталуы

Гомозигота

3.Еркек және әйелдің мөлшері және пішіні бойынша біркелкі хромосомалар

Аутосомалар

4. Еркек және әйелдің мөлшері және пішіні бойынша әр түрлі хромосомалар

Гоносомалар

5. Будандардың екінші буынындағы барлық ұрпақтарына сәйкес Мендель ережесі

Ажырау заңы

Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі Мутациялық өзгергіштік- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік. Мутагендер - мутация тудыратын факторлар

Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі

Мутациялық өзгергіштік- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.

Мутагендер - мутация тудыратын факторлар

Гендік мутация-  гендердің молекулалық  құрылымдық өзгеруі Негізгі себептері ДНҚ молекуласындағы белгілі бір нуклеотидтің түсіп қалуы; Нуклеотидтертің немесе триплеттің орын алмасуы; Бір нуклеотидтің дупликациялануы; Бір нуклеотидтің орнына басқа нуклеотидтің орналасуы.  (А-Г ауыстырылса, бір коденің құрамы өзгереді.нәтижесінде аминқышқылдардың орналасу жүйесі бұзылады,, алмасу әрекеттері, ағзаның биологиялық қасиеті, тіршілік қабілеті нашарлайды.) Гендік мутациялар табиғи сұрыпталу кезінде ағзада жиналып,эволюцияда маңызды қызмет атқарады

Гендік мутация- гендердің молекулалық құрылымдық өзгеруі

Негізгі себептері

  • ДНҚ молекуласындағы белгілі бір нуклеотидтің түсіп қалуы;
  • Нуклеотидтертің немесе триплеттің орын алмасуы;
  • Бір нуклеотидтің дупликациялануы;
  • Бір нуклеотидтің орнына басқа нуклеотидтің орналасуы.

(А-Г ауыстырылса, бір коденің құрамы өзгереді.нәтижесінде аминқышқылдардың орналасу жүйесі бұзылады,, алмасу әрекеттері, ағзаның биологиялық қасиеті, тіршілік қабілеті нашарлайды.) Гендік мутациялар табиғи сұрыпталу кезінде ағзада жиналып,эволюцияда маңызды қызмет атқарады

Геномдық мутация- ағза жасушаларындағы  хромосомалар санының  өзгеруі

Геномдық мутация- ағза жасушаларындағы хромосомалар санының өзгеруі

Геномдық мутация Клайнфельтер ауруы- жыныстық хромосомаға бір Х-тың артық қосылуы,ауру адамның хромосомаларының жалпы диплоидті жиынтығы 47,жыныс хромосомалары -ХХУ Даун ауруы- 21 хромосоманың екеу емес,үшеу болатындығына байланысты.Баланың барлық жасушаларында 46 хромосоманың орнына 47 хромосома болады.

Геномдық мутация

Клайнфельтер ауруы- жыныстық хромосомаға бір Х-тың артық қосылуы,ауру адамның хромосомаларының жалпы диплоидті жиынтығы 47,жыныс хромосомалары -ХХУ

Даун ауруы- 21 хромосоманың екеу емес,үшеу болатындығына байланысты.Баланың барлық жасушаларында 46 хромосоманың орнына 47 хромосома болады.

Хромосомалық мутация- хромосомалар  құрылымының өзгеруі. Инверсия Делеция (жетіспеушілік) Хромосома бөлігінің 180 градусқа бұрылуына байланысты гендердің орналасу ретінің өзгеруі.(табиғатта дрозофиланың бір түріне жататын екі тегі бар,себебі хромосомаларының инверсия болатындықтан бір-бірімен будандаспауы түр дивергенциясынының бастамасы болып табылады

Хромосомалық мутация- хромосомалар құрылымының өзгеруі.

Инверсия

Делеция (жетіспеушілік)

Хромосома бөлігінің 180 градусқа бұрылуына байланысты гендердің орналасу ретінің өзгеруі.(табиғатта дрозофиланың бір түріне жататын екі тегі бар,себебі хромосомаларының инверсия болатындықтан бір-бірімен будандаспауы түр дивергенциясынының бастамасы болып табылады

  • Хромосоманың бір бөлігінің үзіліп,түсіп қалуы;хромосоманың үлкен бөлігінің жетіспеушілігі ағза үшін өте қауіпті.(адамның 21 хромосомасындағы жетіспеушілік ағзада миелоидты лейкемияның ()ақ қандылықты) дамуын тудырады.)
Биологиялық терминдер Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі Мутация дегеніміз- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік. Мутагендер - мутация тудыратын факторлар

Биологиялық терминдер

Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі

Мутация дегеніміз- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.

Мутагендер - мутация тудыратын факторлар

«Қатені тап» ойыны

«Қатені тап» ойыны

  • І-топ Модификациялық өзгергіштік
  • ІІ-топ Мутациялық өзгергіштік
  • ІІІ-топ Мутациялық өзгергіштік түрлері
І-топ Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі

І-топ

Модификациялық өзгергіштік – генотиптері ұқсас,сыртқы орта жағдайға байланысты фенотиптері әр түрлі болып өзгеруі

  • Қате сөз: Тұқым қуалайтын
ІІ-топ Мутация дегеніміз- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.

ІІ-топ

Мутация дегеніміз- организм генотипінің, яғни хромосомалар мен олардың құрамды бөліктері –гендердің өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік.

  • Қате сөз: Тұқым қуаламайтын
ІІІ-топ

ІІІ-топ

  • Гендік мутация- гендердің молекулалық құрылымдық өзгеруі
  • Геномдық мутация- ағза жасушаларындағы хромосомалар санының өзгеруі
  • Хромосомалық мутация- хромосомалар құрылымының өзгеруі.
  • Қате сөз: мутагендер, мутанттар
Биологиялық диктант

Биологиялық диктант

  • _________________ дегеніміз ағзаларда жаңа белгілердің пайда болуы.
  • _________________ өзгергіштік тұқым қуаламайды, өзгерістер тек фенотипте болады.
  • _________________ өзгергіштік тұқым қуалайды, өзгерістер генотипте болады.
Сәйкестігін табыңдар 1. Хромосомалар саны өзгергенде білінетін мутация типі Модификация лық  2. Хромосома құрылымының өзгеруі Геномдық 3. Нәруыздардың аминқышқылдық жүйелігінің өзгеруі Хромосомалық 4. Тұқымқуалау өзгергіштігінің гомологиялық қатарлар заңының авторы Гендік 5. Мутация туындататын заттар Мутагендер 6.Тұқым қуалайтын өзгергіштік Н.И.Вавилов 7. Тұқым қуаламайтын өзгергіштік Мутациялық

Сәйкестігін табыңдар

1. Хромосомалар саны өзгергенде білінетін мутация типі

Модификация

лық

2. Хромосома құрылымының өзгеруі

Геномдық

3. Нәруыздардың аминқышқылдық жүйелігінің өзгеруі

Хромосомалық

4. Тұқымқуалау өзгергіштігінің гомологиялық қатарлар заңының авторы

Гендік

5. Мутация туындататын заттар

Мутагендер

6.Тұқым қуалайтын өзгергіштік

Н.И.Вавилов

7. Тұқым қуаламайтын өзгергіштік

Мутациялық

Рефлексия

Рефлексия

Үй тапсырмасы: &28 Өзгергіштік түрлері. Модификация, мутация түрлеріне толық мәлімет жинау, ғаламтор бойынша тақырыптарға тереңірек мәлімет жинау.

Үй тапсырмасы:

&28 Өзгергіштік түрлері. Модификация, мутация түрлеріне толық мәлімет жинау, ғаламтор бойынша тақырыптарға тереңірек мәлімет жинау.


Получите в подарок сайт учителя

Предмет: Биология

Категория: Презентации

Целевая аудитория: 9 класс.
Урок соответствует ФГОС

Скачать
?згергіштік т?рлері

Автор: Молшаева Сандугаш Багдатбековна

Дата: 15.12.2015

Номер свидетельства: 266615

Получите в подарок сайт учителя

Видеоуроки для учителей

Курсы для учителей

ПОЛУЧИТЕ СВИДЕТЕЛЬСТВО МГНОВЕННО

Добавить свою работу

* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт

Удобный поиск материалов для учителей

Ваш личный кабинет
Проверка свидетельства